SAĞ207U-SAĞLIK İŞLETMELERİNDE YÖNETİM
Bölüm 1: Yönetim, Yönetici, Sağlık Hizmetleri Kavramları ve Sağlık Yönetimi
Sağlık ve Sağlık Sektörü
Bir Alman atasözüne göre “sağlıklı bir köylü olmak, hasta bir imparator olmaktan iyidir”. Kanuni Sultan Süleyman da “olmaya devlet cihanda bir nefes sıhhat gibi” diyerek sağlığın önemini vurgular.
Sağlığın Tanımı
Dünya Sağlık Örgütüne göre sağlık “yalnızca hastalık ya da sakatlıkların olmaması değil fiziksel, zihinsel ve sosyal yönden tam bir iyilik hâli” olarak tanımlanır. Buna göre sağlıklı olmanın üç temel ölçütü; fiziksel, zihinsel ve sosyal iyilik hali şeklinde sıralanır.
Sağlık Hizmetleri
Sağlık ile ilişkili olan sektörler çok çeşitli olmakla birlikte; Donzé ve Pérez, farklı faaliyetler için üretimi (ilaçlar, biyoteknoloji, medikal araçlar), altyapı ve hizmetleri kapsayan sektörlerin, sağlık ile ilişkili olan sektörlerdir.
Yönetim: Kavramsal Çerçeve
Yönetim, işletmenin amaçlarına ulaşabilmesi için gerekli kaynakların bir araya getirilmesidir. İşletme içindeki yönetsel faaliyetlerin gerçekleştirilebilmesi ve hedeflere ulaşılabilmesi için ihtiyaç duyulan başlıca kaynaklar fiziksel (doğal), insan (beşeri), sermaye (finansman) ve bilgi kaynakları olmak üzere dört grupta toplanır.
Yönetimin Tanımı
İyi bir yönetim, “doğru işlerin yapılması” olan etkinlik ve “işlerin doğru yapılması” olan verimlilik ile ilişkilidir. Yönetim ne tamamen sanat ne de bilimdir; etkili bir yönetim için her ikisi de gereklidir. Sağlık alanında yönetim, insanları uyumlu bir şekilde çalışmak için bir araya getirme ve amaçlara ulaşabilmek için kaynakların verimli kullanımını sağlamak anlamına gelir.
Yönetim ile liderlik arasında bazı farklar vardır: Liderler, kişisel olarak görevlerine ve projelerine yatırım yaparlar. İkna kabiliyetleri, yetenekleri ve vizyonları ile çalışanları etkilerler. Çalışanları için vizyon oluştururlar.
Belirlenen vizyona nasıl ulaşılacağı ile ilgili amaçları belirleyen ve bu amaçlar çerçevesinde gerekli faaliyetleri yerine getirenler ise yöneticilerdir. Çalışanlar, yöneticilerin taleplerini yerine getirirler. Dolayısıyla yöneticiler astlarının görevlerinden sorumludurlar.
Yöneticilerin İşlevleri
Sağlık işletmelerinde farklı uzmanlık alanlarının birlikte çalışmaları gerektiğinden tüm faaliyetlerin sorunsuz biçimde koordinasyonu ve kaynakların verimli kullanımı önemlidir.
Yönetim Süreci
Yöneticilerin ne iş yapmaları gerektiği konusunda en genel kabul gören yaklaşım 1920’li yıllarda Henri Fayol tarafından ileri sürülen “yönetim süreci” yaklaşımıdır ve halen yaklaşım önemini korumaktadır. Süreç aşağıdaki başlıklarda sıralanan fonksiyonlardan oluşmaktadır.
Planlama
Plan, herhangi bir konuda kararların toplamıdır. Planlama, amaçların belirlenmesi ve belirlenen amaçlara ulaşmak için yol haritasının oluşturulmasını kapsayan yönetim fonksiyonudur.
Örgütlenme
Planın yürütülmesi için insan kaynakları ve diğer kaynakların organize edilmesini kapsar. Sağlık işletmelerinde fonksiyonel yapı ile birlikte matris veya takım-temelli yönetsel yapılar bulunur.
Yöneltme
İşletmeler ölçekleri arttıkça koordinasyon ve denetim ihtiyacının artması ile karmaşık yapılar hâline dönüşür. Bu durumun üstesinden gelebilmek ve yönetebilmek etkin liderlik davranışları ile mümkündür.
Yöneltme fonksiyonu çalışanların gerekli olan görevleri yerine getirmeleri için onlara yol gösterilmesi, etki yaratılması ve motivasyon sağlanmasını gerektirir. Ayrıca, diğerlerine ilham vermek için sosyal ve biçimsel olmayan etki kaynaklarını da kapsar.
Kontrol Etme
Kontrol fonksiyonu genel olarak yapılan bir iş, gerçekleştirilen bir faaliyet veya ulaşılan, elde edilen bir sonucun – çıktının – belirlenmiş standart, hedef, politika veya stratejilere uygunluğu hakkında karar verilmesi ve değerleme yapılmasıdır. Ayrıca işletmenin finansal durumu, operasyon, işletme politikaları ile uyum ve işletme içinde birçok faaliyeti kapsayan düzenleyici politikalar gibi diğer alanları da kapsar.
Yönetsel İşlerin Özellikleri
Mintzberg’e göre bir yöneticiye ne yaptığı sorulduğunda, “planlama, örgütleme, koordinasyon ve kontrol yaptığını” anlatacaktır. Sağlık ile ilgili işletmelerde de diğer işletmelerde olduğu üzere yöneticilerin çalışanlarına liderlik etmesi, onları denetlemesi ve çalışanlarını koordine etmesi beklenir. Ancak durum daha karmaşıktır.
Yönetsel Roller
Bu alanda ilk çalışma Carlson (1951) tarafından dokuz icra başkanının davranışlarının günlük tutularak incelenmesi ile gerçekleştirilmiş ve yönetici davranışlarının yönetim kuramları ile açıklananlara benzemediği sonucuna ulaşılmıştır.
Henry Mintzberg (1973) tarafından farklı ölçeklerdeki işletmelerin beş yöneticisinin gözlemlenmesi ile gerçekleştirilen çalışmada, yönetsel işlerin altı farklı özelliğini belirlemiştir: (1) Yöneticiler hız kesmeyen bir tempoda çok fazla işi yaparlar; bu nedenle çalışma saatlerinde kendilerine boş zaman ayırmayı beklemezler. (2) Yönetsel faaliyetler, parçalara ayrılmış, kısa süreli olma ve çeşitlilik özelliklerine sahiptir; dolayısıyla yöneticiler duygu durumlarının çok sık ve hızlıca değişimine hazırlıklı olmalıdırlar. (3) Yöneticiler, belirli verileri kapsayan rutin operasyonel raporlar ile
ilgilenmektense; güncel, özgün ve belirli bir amacı olan hususları tercih ederler. (4) Yöneticiler, kendi işletmeleri ile irtibat içinde oldukları ağlar arasında kalır; bu nedenle ifade ettiklerinden daha fazla bilgiye sahiptirler. (5) Yöneticiler, sözel araçların kullanımını (posta, telefon, toplantı, dolaşma-gözlem) güçlü bir şekilde tercih ederler. (6). Yükümlülükleri fazla olmasına rağmen, yöneticiler kendi işlerini kontrol edebilmektedirler.
İşletmede tüm çalışanların biçimsel (formel) ve biçimsel olmayan rolleri bulunur. Mintzberg’e göre yönetsel roller düzenli davranış sisteminden oluşur. Üç başlık altında 10 ayrı yönetici rolü tanımlanır: Kişiler Arası Roller (sembolik temsilci, lider, dış temsilci), Bilgi Yönetimi (takipçi, haberci, sözcü), Karar Verme İle İlgili Roller (girişimci, problem çözücü, kaynak sağlayıcı, müzakereci).
Yöneticiler, işletmelerin büyüme ve gelişmelerinde öncelikli güçtür. Yöneticilerin üstlendikleri sorumluluklar ise şunlardır: Uzun-vadeli planlama, tahsis edilen kaynakların kontrolü, işletmenin iç ve dış çevresinin analizi, astları yönetme, birim içi ve dışının koordinasyonu, mevcut ve olası müşteriler ile ilişkiler ve pazarlama, kamu kurumları ile yerel sivil toplum grupları ve tedarikçilerin temsilcileri ile halkla ilişkiler, iç çevredeki sorunların çözümü için teknik uzmanlığın kullanılması ve örgütsel değişim için işletme içi danışmanlık, ürün ve hizmetlerin planlaması, zamanlaması, tasarlanması, geliştirilmesi, üretimi ve teslim edilmesinden oluşan denetlenmesi.
Yönetsel İşlerin Çeşitliliği
Her yöneticinin farklı sorumlulukları bulunmakta, her faaliyet için harcadıkları zaman ve faaliyetlere verilen önem değişmektedir. Yöneticilerin algıları, işletme hiyerarşisindeki kademesi ile sorumlu olduğu da birim veya bölüme göre değişiklik gösterir.
Yönetici pozisyonları, işletmelerin farklı kademelerine göre genellikle üç seviyede sınıflandırılır: Üst-kademe yöneticiler, işletmelerin amaçlarına ulaşabilmesi için yön veren ve işletmenin vizyonunu belirleyen yöneticilerdir. Orta-kademe yöneticileri oluşturan bölüm yöneticileri, işletmenin tek bir biriminin performansından sorumludurlar. Alt-kademe yöneticiler ise çalışanlarına yön göstererek bölümlerindeki günlük faaliyetlerin yerine getirilmesini sağlamaktadırlar.
Bir diğer tanıma göre hat yöneticisi, işletmenin ürettiği ürünlere veya sunduğu hizmetlere doğrudan katkısı olan bir bölümü yönetir. Kurmay yönetici ise işletmenin ürün veya hizmetleri için doğrudan katkısı olmayan bir bölümü idare eden kişidir.
Sağlık Hizmetlerinin Kapsamı
Sağlık hizmetleri ile ilgili araştırmalar ilk olarak hasta bakımı ve sonuçlarının kalitesinin iyileştirilmesi için verilerin Florence Nightingale tarafından analiz edilmesi ile başlamıştır.
DSÖ’ne göre sağlık hizmetlerinin etkili, güvenli ve insan- odaklı olma özellikleri ile birlikte zamanında, adil, bütünleşik ve verimlilik özelliklerini taşıması yönünde giderek artan topyekun bir katılım bulunmaktadır.
Koruyucu Sağlık Hizmetleri
Koruyucu sağlık hizmetleri, hastalıklar oluşmadan kişileri ve toplumu korumak için verilen hizmetlerdir; hastalık yapan etkenlerin ortadan kaldırılması ve insan vücudunun bu etkenlere karşı bağışıklık kazanmasına yönelik hizmetleri kapsar. Hastalıkların erken tanı ve uygun tedavisi, bağışıklık sağlama, beslenmenin iyileştirilmesi, anne çocuk sağlığı hizmetleri, aile planlaması, ilaçla koruma, kişisel hijyen ve sağlık eğitimi “kişiye yönelik” koruyucu sağlık hizmetleridir. “Çevreye yönelik” koruyucu sağlık hizmetleri ise çevrede sağlığı olumsuz etkileyen biyolojik, fiziki ve kimyasal etkenleri yok ederek veya bu etkenlerin kişileri etkilemelerini önleyerek çevrenin insanlar için olumlu hale getirilmesi ve olumsuz etkenleri önleme çabalarını kapsar.
Tedavi Edici Sağlık Hizmetleri
Sağlık durumu bozulan kişilerin eski sağlık düzeylerine ulaşmalarını sağlamak üzere sunulan sağlık hizmetleridir. “Birinci basamak” hizmetler; aile hekimi, diş hekimi ve tedavi uzmanları tarafından sağlanan hizmetler ile eczacılık hizmetlerini kapsar. Hastaneler, muayeneler, yatan hasta tedavileri ve ayakta tedavi sağlayan klinikler “ikinci basamak” hizmetlerdir. Yoğun bilgi ve teknoloji gerektiren, uzman hekimlik birimleri, yatan hasta tedavileri ile ayakta tedaviler ve rehabilitasyon hizmetleri ise “üçüncü basamak” hizmetleri oluşturur.
Sağlığı Geliştirici Sağlık Hizmetleri
Sağlıklı kişilerin sağlık durumlarını daha üst düzeye yükseltmek için kişilerin bedensel ve zihinsel sağlık durumunu, yaşam kalitesini ve yaşam süresini yükseltmeyi amaçlar. Bu hizmetlerde temel sorumluluk bireye aittir; ancak sağlığın geliştirilmesi, sağlık eğitimini de kapsayan geniş kapsamlı hizmetleri ifade eder.
Sağlık Yönetimi ve Alanları
Sağlık yönetimi, kişisel sağlık hizmeti sunan işletmelere ve bu işletmeler içindeki birimlere, bölümlere veya ilgili hizmet alanlarına, yön gösteren ve liderlik sağlayan, uzmanlık alanıdır.
Sağlık Yönetiminde İç ve Dış Alanlar
Dış alan, sağlık işletmesinin dışında yer alan ancak işletme üzerinde önemli derecede etkisi bulunan, kaynakları, faaliyetleri ve toplumsal baskıları ifade eder. İç alan ise uygun sayıda ve nitelikte çalışanların işletmede çalışmalarının finansal performans, bakımın kalitesi gibi yöneticilerin kontrolünün en fazla olduğu, günlük olarak üzerinde durma ihtiyacında oldukları alanlardır.
Sağlık Sektörünün Geleceği
Dünya genelinde sağlık sistemleri, küresel mega-eğilimler ile karşı karşıyadır. Demografik değişimler, işgücünün
dönüşümü, pandemiler, itimadı olmayan müşteriler ve kaynakların dağıtımı olarak belirlenen mega-eğilimlerin gücü, farklı sağlık sistemlerinde değişen seviyelerde oluşmaktadır.
Ayrıca sağlık sektöründe belirgin olan temalar dört başlık altında sınıflandırılmaktadır: ‘İnsan ve Robot’ başlıklı tema kapsamındaki hususlar, sanal gerçeklik ile hızlı çalışma, sanal sağlık için belirgin bir yön belirlenmesi ile ilgilidir. ‘Müşterilerin değişen doğası’ ile ilgili olan ikinci tema, ‘hasta deneyiminin önceliğe alınması’ ve ‘gelecek nesil klinik deneylerin dönüşümü’nü kapsamaktadır. Üçüncü tema ise ‘iş modeli dönüşümü’ olarak belirlenmiş ve ‘sanal kapasite ve düşük maliyetlerin oluşturulması için teknoloji kullanımı’ ile ‘medikal araç haricinde değer sağlanması’ ile ilgilidir. ‘Güven’ başlıklı son tema kapsamında ‘nesnelerin interneti ve siber-güvenliğin sağlanması’ ve ‘hastane dışında sağlığın sosyal belirleyicileri üzerinde durulması’ hususları bulunmaktadır. Belirtilen bu hususlar gelecekte sağlık sistemi üzerinde önemli etkilere sahiptir.