SAĞ112U-SAĞLIK İŞLETMECİLİĞİ II
Ünite 2: Sağlık Enformasyon Sistemleri
Sağlık Enformasyon Sistemleri’nin Tarihsel Gelişimi
Sağlık Enformasyon Sistemi Kavramı
Sağlık enformasyon sistemleri (SES), daha iyi sağlık hizmetleri sunabilmek için sağlık hizmetlerinin iş süreci ile bilgi sistemleri arasındaki kesişimi olarak tanımlanır. SES; sağlık hizmetlerinin kalitesini geliştirmek, yönetime gerekli bilgileri sağlamak, operasyonları desteklemek için insanlar, süreç ve teknoloji arasındaki etkileşimi ifade eder. Hastane enformasyon sistemleri, sağlık bilgi sistemlerine bir örnektir. Sağlık bilgi sistemlerinin amacı, yüksek kaliteli ve verimli hasta bakımına katkıda bulunmaktır. SES’de önemli kavramlardan birisi, elektronik hasta kayıtlarıdır (electronic patient record). Elektronik hasta kaydı teknolojisi, klinik, idari ve biyografik veriler de dahil olmak üzere hastaya özgü, sağlıkla ilgili verilerin tek tek ve kapsamlı bir şekilde elde edilmesi, depolanması, geri kazanılması, iletilmesi ve değiştirilebilmesidir. SES’te en önemli konulardan birisi de sağlık hizmeti sunucuları ve hastalar arasındaki ilişkinin nasıl yönetileceğidir. Hasta (müşteri) ile iyi ilişkilerin geliştirilmesi onları koruyacak ve sadık müşteriler olmaya çekerek daha fazla karşılıklı anlayış, güven ve memnuniyet oluşturacaktır.
Sağlık Enformasyon Sistemlerinin Tarihsel Gelişimi
Haux (2006), SES’deki gelişimin kilometre taşlarını;
1. Kağıt tabanlı işlemden bilgisayar tabanlı işleme ve depolamaya geçiş ve sağlık ortamlarındaki verilerin artışı, 2. Kurum merkezli departmandan ve daha sonra hastane bilgi sistemlerinden bölgesel ve küresel SES’e geçiş, 3. Sağlık uzmanları ve yöneticilerinin yanı sıra hastaların ve sağlık tüketicilerinin SES kullanıcıları olarak sisteme dahil edilmesi, 4. SES verilerinin sadece hasta bakımı ve idari amaçlar için değil, aynı zamanda sağlık bakımı planlaması ve klinik ve epidemiyolojik araştırmalar için kullanılması, 5. Temel olarak teknik SES problemlerine odaklanmaktan değişim yönetimi ve stratejik bilgi yönetimine geçiş, 6. SES’deki temel olarak alfasayısal verilerden görüntülere ve günümüzde moleküler düzeydeki verilere geçiş, 7. Dahil edilecek yeni teknolojilerin sürekli artışı, günümüzde her yerde bulunan bilgi işlem ortamlarını ve sağlık izleme için sensör tabanlı teknolojileri içermeye başlaması olarak tanımlamıştır.
1960’lı yıllarda ücret bordroları, hasta hesapları, tıbbi kayıtları saklamak gibi idari operasyonların otomatikleştirilmesine yönelik analist ve bilgisayar programcıları tarafından kullanılabilen elektronik depolama sistemlerinin oluşturulması için büyük ve pahalı
merkezi ana bilgisayarlar kullanılmıştır. 1970’li yıllarda sağlık sektöründe finansal ve klinik uygulamalara yönelik yazılımlar ve entegre veri tabanları oluşturulmaya başlanmıştır. 1980’lerden 1990’lara kadar ana bilgisayarların kapasiteleri artırılarak depolama gücü yüksek kişisel bilgisayarların (Personal Computer) piyasaya sürülmesi ve Yerel Alan Ağı (LAN) ile desteklenmesi sağlık bilgi sistemlerinin kullanımını yaygınlaştırmıştır. Ülkemizde 1988 yılında, DOS tabanlı yazılımların ilki olan Çözüm Eczane ve İlaç Takip Sistemi, SSK Tokat Hastanesi için hazırlanmış ve kullanıma sunulmuştur. Ancak bu sistemde veri saklama ve kapasite problemleriyle karşılaşılmıştır. 1980’lerin sonlarından itibaren, daha uygun hizmet ve ürünlerin daha düşük fiyatlarla sunulmasını mümkün kılan teknoloji geliştirilmiştir. 1990’larda İnternet teknolojisindeki ilerlemeler, daha etkili ve daha ucuz maliyetlerle veri ve bilgilerin her zaman ve her yerde uzaktan işlenmesini, depolanmasını, geri getirilmesini ve yayılmasını kolaylaştırmıştır. Ülkemizde ilk hastane otomasyonu 1991 yılında SSK Tokat Hastanesi’nde uygulanmıştır. 1991 yılında Sağlık Bakanlığı-Dünya Bankası iş birliği ile Birinci ve 1995 yılında İkinci Sağlık Projeleri kapsamında Sağlık Enformasyon Sistemleri Projesi ile Hastane Bilgi Yönetim Sistemi (HBYS) çalışmaları başlatılmıştır. 2000 yılına doğru DOS tabanlı uygulamalardan grafik ortama geçiş yapılmış olup bu geçiş görsellik ve kullanım kolaylığı sağlamıştır. Ülkemizde 2000 yılı ve sonrasında yaşanan gelişmeler ise sırasıyla:
• Kasım 2000 MERNİS • Temmuz 2005 Bağ-Kur, Emekli Sandığı ve SSK provizyon sorgulama işlemleri • 2007 yılı: e-Fatura, MEDULA USVS-Ulusal Sağlık Veri Sözlüğü, Minimum Sağlık Veri Setleri, Sağlık Kodlama Referans Sunucusu, Standartlar • 2008 ve sonrası: Ulusal Sağlık Bilgi Sistemi, SAĞLIK NET Xml web servisleri, Akıllı İstemci, DICOM, HL7, Web 2.0 ve yeni teknoloji takibi ve yatırımları Yazılım firmalarının entegrasyonu şeklinde olmuştur.
Sağlık Enformasyon Sistemlerinin Sınıflandırılması
SES temel olarak; Klinik Enformasyon Sistemleri (KES) ve Teşhis-Tedavi Sistemleri (TTS) olmak üzere iki kısımda incelenmektedir.
Klinik Enformasyon Sistemleri
KES, klinik verilere odaklanan, hastalara ait klinik bilgilerin toplanıp depolandığı, kullanabilir hâle getirildiği sistemlerdir. Elektronik Sağlık/Hasta Kayıtları. Hemşire Enformasyon Sistemleri (HES), Uygulama Yönetim Sistemleri, Vaka Bileşimi Sistemleri, Kişisel Sağlık Kayıtları (KSK), Hasta Takip Sistemleri, Tıbbi Görüntü Yönetim ve Depolama Sistemleri, Hastane Bilişim
Sistemleri (HBS), Bilgi Tabanlı Sistemler bu grupta yer almaktadır.
Teşhis ve Tedavi Sistemleri
Hastalıkların teşhis ve tedavisinde kullanılan enformasyon temelli sistemlere ve donanımlara teşhis ve tedavi sistemleri adı verilmektedir. Teşhis tedavi sistemleri, Laboratuvar Bilişim Sistemi (LBS), Tıbbi Görüntü, Arşiv ve İletişim Sistemi (PACS), Radyoterapi Bilişim Sistemi, Elektronik Doküman Yönetim Sistemi gibi uygulamalardan oluşur
Sağlık Enformasyon Sistemlerinin Farklı Perspektifleri
Sağlık enformasyon sistemlerinde veri madenciliği, karar destek sistemleri, yapay zeka teknikleri, uzman sistemler vb. bir çok teknik sık olarak kullanılır. Özellikle verilerin toplanması, gürültülü verilerin ayıklanması, büyük boyutlu verilerin indirgenmesi, veriler arasındaki ilişki analizlerinin yapılması, gizli örüntülerin keşfi, sınıflandırma, kümeleme, görüntü işleme (flu görüntülerin netleştirilmesi, eksik görüntülerin tamamlanması vb.) gibi veri madenciliği tabanlı yöntemlerin medikal verilerde uygulamaları popülerdir.
Bilgi Perspektifi
Bir sağlık enformasyon sistemi göz önüne alındığında, veriler belirli bir hasta ile ilgili olan ve olmayan şeklinde iki farklı kategoride incelenir. İlk veri kümesi hastaya ait özel bilgiler olarak tanımlanırken ikinci veri kümesi ise tüm tıbbi tanılardan ve kategorize edilmiş olan diğer bilgi kaynaklarından elde edilen verilerden oluşur. Bu ikinci veri kümeleri bilgi tabanlı enformasyon (Knowledge- based information) verileri olarak adlandırılır. Birçok hasta aynı ilacı kullanıyor olmakla birlikte her hastanın kendi reçetesi ve kendilerine özgü dozaj ve sıklığı vardır. Tüm bu bilgiler bir veri tabanında depolanarak saklanır. Tüm bunlar bilgi perspektifini oluşturur.
Fonksiyonel Perspektif
Bir sağlık enformasyon sisteminde, depolanan bilgilerin dikkate alınarak verilerin amacına uygun kullanımının sağlanmasına yardımcı olur. Tıbbi bakım sağlamak amacıyla toplanan verilere klinik veriler adı verilir. Bir klinisyenin muayenesi, bulguları, laboratuvar sonuçları, tanısal görüntüleme raporları ve hayati kayıtlar klinik verilere örnektir. Klinik verinin hacmi, karşılaşılan duruma bağlıdır. Tek bir yaşamsal belirti seti, ayakta tedavi hastasının değerlendirilmesinde yeterli olabilirken kritik bakım ortamlarında ise verilerin dakikada bir veya daha sık kaydedilmesi gerekebilir. Yönetimsel veriler ise performansın değerlendirilmesi, sonuçların analizi, klinik araştırma, halk sağlığı kayıtları, kalite girişimleri, önemli istatistikler, veri depoları şeklinde genel yönetimsel işlevleri desteklemek amacıyla toplanırlar.
Verilerin Bileşimi
Herhangi bir enformasyon sisteminde depolanan verilerin dikkate alınmasında önemli bir unsur da verilerin nasıl
saklandığıdır. Yapılandırılmış veri; isim, cinsiyet, yaş, fiziksel muayene, sistemlerin gözden geçirilmesinde kullanılan veriler gibi, ayrı ayrı veri noktaları olarak sabit format biçiminde saklanılan, erişilen ve işlenilen verilerdir. Yapılandırılmamış veriler ise, toplu hâlde depolanan bilinmeyen formda veya yapıda toplanan bilgilerdir. Örneğin, klinisyenin hastayı tam olarak değerlendirip tedavisini yönetebilmesi için hastanın ‘mevcut hastalık geçmişi’ni serbest bir metin şeklinde kayıt altına yapısal bir veri olarak alması gerekir. Yapısal veriler genellikle kolay ve yeniden kullanılabilirdir ancak bu verilerin elde edilebilmesi ciddi bir bilişsel iş yükü maliyetine de katlanmayı gerektirir.