SAĞ110U-SAĞLIK İŞLETMELERİNDE DAVRANIŞ
Ünite 6: Sağlık İşletmelerinde Etik Davranışlar
Giriş
Sağlık işletmelerinde etik kültürünün geliştirilmesi ve içselleştirilmesi, işletmenin çalışanlarına, hizmet aldığı ve sunduğu çevrelere karşı etik davranışlar sergilemesi öncelikli konuların başında gelmektedir. Bunun için sağlık işletmelerinin etik kültürü destekleme, geliştirme ve etik davranma bakımından tüm paydaşlarına rol modeli olması son derece önemlidir. Etik dışı davranışlar, örgüt içinde çatışma ortamı yaratabilir, örgüt kültürünü zayıflatabilir, çalışan bağlılığını, performansını ve motivasyonu azaltabilir. Etik davranmanın içselleştirildiği bir sağlık işletmesinde ise olumlu bir çalışma ortamı meydana gelir, örgüt kültürü güçlenir, çalışanın kurumuna bağlılığı gelişerek aidiyet duygusu güçlenir, performansı ve motivasyonu da artabilir. Bunun için bir işletmede etik kültürün geliştirilmesi ve yaygınlaştırılmasında her düzeydeki yöneticilere ve hatta her düzeydeki çalışana büyük bir rol ve sorumluluk düşmektedir. Özellikle her kademedeki yöneticilerin etik davranması ve çalışanları bu yönde özendirmesi iyi bir rol modeli olması bakımından önemlidir.
Sağlık işletmelerinde etik davranışlar yönetim ve tedavi süreçlerinde daha belirgin hissedilebilir. Burada meslek/iş etiği önemli bir işlev görmektedir. Sağlık işletmelerinde etik davranıştan söz ederken genel anlamda sağlık yönetiminden, hasta tanı ve tedavi sürecinden daha özelde yatan hastalar için verilen yatak ve yemek hizmetlerine veya hasta bilgilerinin girişinin yapıldığı veri girişi ve saklama sürecine kadar geniş bir çerçevedeki tüm süreçlerdeki çalışanların davranışından söz edilmektedir. Bir başka ifadeyle sağlık işletmelerinde verilen hizmete erişme, hizmetten yararlanma ve hizmetin kalitesiyle ilgili sağlık çalışanlarının davranışlarının etik çerçeveden incelenmesini kapsamaktadır. Bu kapsamda sağlık işletmelerinde etik davranışlar tüm paydaşların sorumluklarını içerecek konular biçiminde incelenebilir. Sağlık işletmelerinde etik davranışlar konusundan önce etik, davranış ve etik davranış gibi temel kavramları tanımlamak konuların daha iyi anlaşılmasını sağlamaktadır.
Davranış, Etik ve Etik Davranış
Davranış, kişinin özellikle ahlaki bakımından gösterdiği davranım olarak tanımlanabilir. Davranım ise, bir organizmanın uyarımlara karşı yaptığı, görülen, görülmeyen her türlü bedensel, fizyolojik, zihinsel ve duygusal tepkidir. Etik, insan davranışının normlarıyla ilgili ilkelerini; neyin doğru, neyin yanlış olduğuna ilişkin ahlaksal değer yargılarını, inanç sistemlerini inceleyen felsefe dalı; ahlak felsefesi, ahlak bilimi olarak tanımlanabilir. Bir meslek grubunun ahlak açısından doğru kabul edilen mesleksel davranış standartlarıdır. etiğin bireysel, toplumsal ve mesleki olmak üzere üç yönü bulunmaktadır. Etiği mesleki açıdan düşündüğümüzde mesleğin icra edilme sürecinde nasıl davranılması gerektiğini ortaya koyan kurallar olarak ifade edebiliriz. Sağlık işletmesi kapsamında sergilenen davranışların etik olup olmadığının daha çok genel ahlak kuralları ve
mesleki etik ilkelerine göre değerlendirilmektedir. Etik davranış, belli bir ortamdaki “kötü” veya “yanlış” davranış yerine ahlaki bakımdan “iyi” ve “doğru” olarak kabul edilen davranış biçiminde tanımlanabilir.
Etik davranışlar yazılı olmak zorunda değildir. Hatta çoğu zaman yazılmamaktadır. Çünkü etik, toplumsal hayatı düzenleyen, onaylanabilecek ya da onaylanmayacak davranışları belirlemekle birlikte yazılı olarak ifade edilmeyen ve yargı içermeyen bir şekle sahiptir. Etik davranışların yazılı olarak yer aldığı en önemli belge etik kodlardır.
Sims 20. yüzyılın son çeyreğinde işletmelerin 21. yüzyılda çeşitli değişimler ve zorluklarla karşılaşacaklarını, bununla baş edebilen şirketlerin ayakta kalabileceğini ileri sürmüştür. Bu süreçte baş edilmesi gereken değişim ve zorluklar bulunmaktadır. Bunlar;
1. Uluslararası rekabet, 2. Yeni teknolojiler, 3. Artan kalite ihtiyacı, 4. Çalışan motivasyonu ve bağlılığı, 5. Çeşitlilik içeren bir iş gücünü yönetme, 6. Etik davranışlardır.
Sims tarafından işletmelerin ayakta kalabilmesi için ifade edilen altı değişim veya zorluk alanı tek başına veya birlikte işletmenin geleceğini tayin etme gücüne sahiptir. Ancak bu altı değişim veya zorluk alanının her birinin etik bir bakış açısı ile ele alınması ve süreçlerin etik yönetilmesinin daha da önemli olduğu söylenebilir.
Sağlık İşletmelerinde Etik Davranış Geliştirme
Sağlık işletmeleri sadece araç-gereç, malzeme-makine ve belli talimatlar dahilinde bunları kullanan insanlardan oluşan bir ortam değildir. Örgütlerin bir de görünmeyen yönleri bulunmaktadır. Bu görünmeyen yön; bütün çalışanların bildiği, paylaştığı ve uyduğu, ama hiçbir yerde yazılı olmayan birtakım değer, inanç, tutum ve varsayımlardan oluşan örgüt kültürüdür. İşletme normal faaliyetlerini yürütürken belli bir anda çeşitli plan, politika ve prosedürlerin uygulanması sırasında, çalışanların ve yöneticilerin örgüt kültürünü anlama ve yorumlamalarıyla ortaya çıkan hava da örgüt iklimi olarak ifade edilmektedir. Etik iklim ise, bir örgütteki doğru davranışın ne olduğu ve etik sorunların nasıl ele alınacağına ilişkin paylaşılan anlayışlar. Etik kültürü geliştirmede, işletmelerin, paydaşları için etik iklimler oluşturmaları önemli bir göstergedir. Bu nedenle sağlık işletmelerinde etik kültürünün geliştirilmesinde örgütlerin görünen ve görünmeyen yönleri önemlidir.
Örgütlerin etik gelişimi için şu aşamalar önerilmektedir:
• 1. Aşama: En alt aşama, yasal olmayan davranışların sadece örgütle ilgili kısmının incelendiği aşamadır. Hiçbir yasa çiğnenmediği sürece, örgüt istediği gibi davranmaya özgürdür.
• 2. Aşama: Etik kurallar vardır. Ancak bu etik kurallar sadece yol göstericidir. Örgüt bu kurallara uyup uymamada serbesttir. • 3. Aşama: Etik karar alma sürecidir. Kararların doğruluğu etik bir davranış olması ile ispatlanır. Etik amaç ve ilkelerin kabul edildiği gözlenir.
Bir işletmede beş önemli etmen etik davranışların sergilenmesini etkilemektedir. Bu etmenler şu şekilde belirtilmektedir:
• Üstlerin davranışları, • Örgüt içindeki bireylerin davranışları, • Çalışılan endüstri ya da meslekteki etik uygulamalar, • Toplumun ahlaki iklimi, • Biçimsel örgütsel politikaların varlığı.
İşletmelerde etik kültürün geliştirilmesinde bir etik davranış modeli geliştirmek ve izlemek işlevsel olabilmektedir. Örgütlerde etik davranış modeli birbirini etkileyebilecek karmaşık yapılardan oluşmaktadır ve örgütte etik davranışları belirleyebilecek bir çok etmen bulunmaktadır. Bunlar etmenler sırasıyla; kültürel, örgütsel, politik-yasal-ekonomik ve bireysel etkiler olarak ortaya çıkmaktadır. Bu etmenler her işletmede aynı etki gücüne sahip olmamakla birlikte etik davranışların gösterilmesinde tek başlarına veya birlikte önemli birer etkiye sahip olabilmektedir.
Kültürel Etkiler
Kültürel etkiler kapsamında önemli bir konu, ahlakın tanımında ifade edilen doğru ve yanlış ya da iyi ve kötü davranışın kabul edilebilir standardının ne olduğu veya hangi temel kaynaklara dayandığının belirlenmesidir. Doğru ve yanlış davranışın standardının ve meşruluk kaynağının temelde bireylerin içinde yaşadıkları toplumda var olan dinler, gelenekler ve inançlara dayandığı ifade edilmektedir.
Örgütsel Etkiler
Örgütsel etkiler işletme açısından etik davranmayı etkileyen önemli bir etmen olarak karşımıza çıkmaktadır. Örneğin kişinin yetiştiği kültür ve bireysel özellikleri bakımından etik davranma konusunda tereddüt yaşayabilir. Örgüt etik davranmayı destekleyen bir yapıda ise kişi etik davranma konusuna daha olumlu yaklaşabilmektedir.
Global Fortune 200’deki şirketler üzerine yapılan araştırmada ortaya çıkan ve sıralamada ilk üçteki temel etik değerler (doğruluk, saygı ve dürüstlük) sağlık işletmeleri bağlamında tıp etiği ve yönetim etiğinin temel ilkeleri ile örtüşmektedir. Bir başka ifadeyle “doğruluk, saygı ve dürüstlük” temel değerlerinin meslek etiğinin temelini oluşturan değerler olduğu görülmektedir.
Etik kodlar: Günümüzde personel yönetmeliklerinin yanı sıra örgüt içerisinde etiğin kurumsallaştırılabilmesi için kullanılan en etkili yöntemlerden biri etik kodların
oluşturulması ve örgüt geneline yayılmasıdır. Etik kod, iş hayatındaki evrensel doğruları ifade eden yazılı kurallar. Etik kodlar, hem uyulması gereken ahlaki ilkeleri hem de bu ilkelere uyulmaması durumunda gündeme gelecek yaptırımları içerir.
Örgüt kültürü: Örgüt kültürü, örgüt üyeleri tarafından paylaşılan inançları, değerleri, davranış normlarını ve uygulamaları yansıtır. Örgütün kültürü ve etik davranma ilişkisi dört başlık altında incelenebilir:
1) Değerler ve liderlik tarzı, liderlerin uygulamaları ve benimsemeleri, 2) Erkek ve kadın kahramanlar, işletmenin ödül sistemi ve bunu bir model olarak barındırması, 3) Törenler, âdetler ve işletme değerleri ve 4) İşletme üst yönetiminin ve çalışanlarının aralarında ve işletme paydaşlarıyla olan iletişim yönetimi.
Rol modelleri: İşletmelerde yöneticilerin çalışanlara, çalışanların da birbirlerine akranlar olarak etik davranma bakımından örnek olmaları sürdürülebilir bir etik kültürü için önemlidir. Ancak özellikle üst yöneticilerin neyin doğru neyin yanlış olduğu konusundaki davranışları, kararları, söylemleri bakımından işletme çalışanlarına rol modeli olmalıdırlar.
Sonuçlara ulaşacak algılanan baskı: Etik davranmayı etkileyen örgüt kültürü sergilenecek davranışın etiğe uygun olmasını sağlar. Etik kodların belirlenmiş olması da etik davranma veya davranmama durumunda ne tür bir yaptırım olacağını önceden bildirir.
Ödüllendirme ve cezalandırma: Bir işletme, etik davranışları ödüllendirmeli ve etik dışı davranışları cezalandırmalıdır. Yapılan araştırmalarda, çalışanların etik dışı davranışların sert bir şekilde cezalandırılacağını bilmelerinin bu tür davranışlardan kaçınmalarını sağlayabileceği belirtilmiştir.
Yasal-Politik-Ekonomik Etkiler
İşletmelerin etik davranışlar göstermesinde işletmenin faaliyet gösterdiği ülkedeki yasal düzenlemeler, politik ortam ve ekonomik düzenlemeler etkili olabilmektedir. Ancak bireylerin etik davranışlarını sözü edilen kültür, örgüt ve yasa-politika-ekonomi benzer biçimde etkilemeyebilmektedir. Bu etkinin düzeyini bireysel özellikler belirlemektedir. Çünkü bireylerin içinde yaşadıkları kültür, örgüt ve yasa-politika-ekonomi deneyimi ve algısı bireyler tarafından farklılıklar içerebilmektedir.
Bireysel Etkiler
Kişilik: Birey, “öbür canlılara benzer yanları olmakla birlikte, kendine özgü ayırıcı özellikleri de olan tek canlıya verilen ad” olarak tanımlanmaktadır. Vicdan sahibi olma, acıma, saygı, etik davranma, sevgi de insanların olumlu özellikleridir.
Ahlaki değerler: Ahlaki değerler, insanların benimseyip davranışa dönüştürdüklerinde yaşamı yücelten ve kendilerini özlenen ahlaksal düzene ulaştıran doğruluk, dürüstlük, cömertlik, yardımseverlik, hak, adalet gibi ilke ve ölçülerdir.
Değer: Değer, “Bir şeyin arzu edilebilir veya edilemez olduğu hakkındaki inançtır”. etik davranma önem verilen, kıymet gören ve önemsenen bir olgu olarak görülmelidir.
Tarihe not düşmek: Bireyler kimi durumlarda tarihe not düşmek adına olmasa da etik davranışlar ortaya koyabilirler.
Cinsiyet: Etik davranışlar göstermede cinsiyet önemli bir değişken olabilmektedir. Çünkü kimi olgulara kadın ve erkeğin, anne ve babanın tepkisi farklı olabilmektedir.
Rol beklentisi: Grubun ya da toplumun belli bir statüye ya da kimliğe sahip olan kişilerden beklediği tutum, davranış normlar silsilesidir.
Etik Eğitimi
İşletmelerde etik davranış geliştirmenin ve bunu sürekli kılmanın en önemli yollarından biri etik eğitimleridir. Etik eğitimi ile şu davranışlar amaçlanmaktadır:
• Etik eğitimi, ahlaki davranış edinmeyi güçlendirir. • Etik eğitimi, ahlaki davranışları geliştirir. • Etik eğitimi, ahlaki tecrübeyi arttırır.
Planlanan eğitimler yetişkin eğitimi ilkeleri göz önünde bulundurularak gerçekleştirilmelidir. Bu kapsamda iş ahlakı ile ilgili bir eğitim programlarında üzerinde önemle durulması gereken noktalar şunlar olabilir:
• Hazırlanacak eğitim programları yöneticiler ve yönetici kadrosu dışında kalanlar için farklı biçimde düzenlenmelidir. • Ahlaki problemler her zaman açık değildir ve çelişkiler içerir. Bu nedenle bir durumu izah edebilmek için senaryolar kullanılmalıdır. • Ahlak kuramları karmaşık ve belirsiz durumlarda karar verilmesine yardımcı olurlar. Öncelikle yönetici kadrolarındaki kişilere ahlak konusunda kuramsal bilgi verilmelidir. • Eğitim boyunca işletmenin ahlaka uygun davranışlarda bulunacağı, etik koduna uyulmasında işletmenin kararlı olduğu ve çalışanların etik koduna uyması gerektiği vurgulanmalıdır. • İş ahlakı ile ilgili gerçek hayattan örnek olaylar sunularak soru-cevap şeklinde eğitime önem verilmelidir.
Bu sayede kişiler alternatifli ve detaylı düşünmeyi daha rahat gerçekleştirebileceklerdir.
Sağlık İşletmelerinde Etik Davranış İlkeleri
İşletmelerin uzun ömürlü olmaları onların güvenilir, ahlaklı ve etik sorumluklarını yerine getirmelerine
bağlıdır. Burada etik ilkeyi tanımlamak gerekirse, etik ilke; “farklı çerçevelere özgü temel yaklaşımları ve davranışlara yön gösteren ve ölçüt oluşturan, en genel, temel ve soyut kuralları ifade eden ilke kavramı, genel olarak değer ile anlamdaş değildir. Etik ilke, etik konularda nasıl davranılması gerektiğini yönlendiren kurallar.
Bir işletmede işlerin etik davranış ilkelerine uygun olarak yürütülebilmesinde işletmenin etik iklimi önemli bir göstergedir. İşletme için etik iklim, doğru davranışın ne olduğu ve etik sorunların nasıl ele alınacağına ilişkin paylaşılan anlayışlardır. İşletmenin etik iklimini etkileyen durumlar aşağıda verilmiştir:
• Kişisel çıkar • Şirket kârı • Çalışma verimliliği • Bireysel arkadaşlıklar • Takımların ilgi alanları • Sosyal sorumluluk • Kişisel ahlak • Kurallar ve standart prosedürler • Kanunlar ve mesleki kodlar
Etik sorunlar, davranışın iyi olmasıyla ilgili tereddütlerin veya itirazların ortaya çıktığı durumlardır. Davranışı belirleyen zihinsel süreçte de davranışın sergilendiği toplumsal ortamda da söz konusu olabilirler.
Sağlık işletmelerinde etik davranmaya veya etik davranışa temel oluşturan bu ilkeler genel olarak aşağıdaki gibi açıklanabilir:
• Yarar sağlama ilkesi, • Zarar vermeme ilkesi, • Özerkliğe saygı ilkesi, • Adalet ilkesi, • Gizlilik ilkesi, • Dürüstlük ve doğruluk ilkesi, • Aydınlatılmış onam ilkesi,
Hekimlerin ve sağlık yöneticilerinin işlerini yaparken bireysel, kurumsal ve toplumsal kaynaklı etik dışı davranışların işletmelerine yansımasını en aza indirecek etik bakış açısına sahip uygulamalar yapmalıdır. Bu sürece tıp etiği, yönetim etiği, meslek etiği ve kamu görevlileri etik davranış ilkeleri rehberlik etmelidir. Kamu görevlileri etik davranış ilkeleri, Kamu Görevlileri Etik Davranış İlkeleri ile Başvuru Usul ve Esasları Hakkında Yönetmelik ‘te yer almaktadır.
Sağlık çalışanları temel etik değerlerden ve deontolojik etikten bağımsız eylem, uygulama ve müdahalede bulunamazlar. Bu sebeple de sağlık hizmeti mesleki etik değer ve etik ilkelerden bağımsız değildir. Kısaca sağlık mesleği ve sağlık bilimi değer temellidir. Böylece sağlık çalışanları var olan etik değerler ve etik ilkeler çerçevesinde eylemde bulunma veya eylemsiz durma gibi bir vaziyet alabilirler. Sağlık çalışanları; uygulamalarında
değişmez ahlaki kurallar olan deontolojik etiğe ve sağlık hizmetlerinde var olan değer temelli etiğe ve etik ilkelere bağlı olarak hareket etmek zorundadırlar. Sağlık çalışanları için etik; yaptıkları eylemler ve uygulamalarda “bireyin yüksek yararını” ve “iyilik hâlinin sağlanmasını veya geliştirilmesini” elzem olarak kabul etmelidir.
Sonuç olarak: Etik davranışın içselleştirildiği bir sağlık işletmesinde olumlu bir çalışma ortamı meydana gelir, örgüt kültürü güçlenir, çalışanın kurumuna bağlılığı ve aidiyet duygusu güçlenir, performansı ve motivasyonu artabilir. Etik davranış, bir işletme açısından kötü ve yanlış davranış yerine ahlaki olarak iyi ve doğru davranışın gösterilmesidir. Bunun için bir işletmede etik kültürün geliştirilmesi ve yaygınlaştırılmasında her düzeydeki yöneticilere ve hatta her düzeydeki çalışana büyük bir rol ve sorumluluk düşmektedir. Özellikle her kademedeki yöneticilerin etik davranması ve çalışanları bu yönde özendirmesi iyi bir rol modeli olması bakımından önemlidir.
Sağlık işletmelerinin örgüt kültürü, örgüt iklimi ve etik iklimi etik davranışı geliştirme yönünde uyumlu olmalıdır. Bireylerin etik davranışı gibi örgütlerinde etik davranışları vardır. Sağlık işletmelerinde etik kültürü dolayısıyla etik davranışları geliştirmek için birçok farklı yol ve yöntem kullanılabilir. Bu yöntemlerden bazıları aşağıda sunulmuştur:
• etik karar verme • etik iklim oluşturma • etik davranış modeli geliştirme ve izleme • etik eğitimi
Planlı ve sürekli bir etik eğitimi etik davranışların geliştirilmesine olumlu katkılar sağlayacaktır.
Sağlık işletmelerinde etik davranışlar adalet, eşitlik, dürüstlük, sorumluluk ve şeffaflık gibi yönetim etiği ve kamu görevlileri etik davranış ilkeleri sağlık çalışanlarına rehberlik etmektedir. Sağlık işletmeleri birçok nedenden dolayı çalışanlarının etik davranışlar sergilemeleri için onları yetiştirmeleri, izlemeli, değerlendirmeli ve çalışanlarının davranışlarının etik olup olmadığı konusunda onlara adil bir biçimde geri bildirimde bulunmalıdır.