SAĞ110U-SAĞLIK İŞLETMELERİNDE DAVRANIŞ
Ünite 3: Sağlık İşletmelerinde Ekip Çalışması
Giriş
Sağlık işletmelerinde kaliteli bir hizmet sunmanın en önemli bileşenlerinden biri ekip çalışmasıdır. Bu ünitede öncelikle sağlık işletmelerinde ekip ve ekip çalışmasının amaçlarını, ekip oluşum aşamalarını ve ekip üyelerinin sahip olması gereken özellikleri açıklayacağız. Ardından ekip yönetimini, ekip çalışması için gerekli koşulları ve ekip yönetimi sırasında karşılaşılan sorunları ve çözümleri anlatacağız. Daha sonra sağlık işletmelerinde ekip çalışmasının ve ekip çalışmasında iletişimin önemine değineceğiz. Son olarak da sağlık işletmelerinde ekip çalışmasının üstünlüklerini, yararlarını ve ekip çalışmasını etkileyen olumsuz faktörleri anlatacağız.
Sağlık İşletmelerinde Ekip Oluşumu ve Planlama
İnsanlar bir grup olmak için bir araya gelebilirler ancak her gruptan bir ekip oluşturmak her zaman mümkün olmayabilir. Ekip ve grup kavramları uzun yıllar aynı anlamlarda kullanılmış, ancak; bu iki kavram arasında işleyiş, anlam ve amaçlar bakımından birtakım farklılıklar bulunduğu zamanla ortaya çıkmıştır. Ekip kavramını daha iyi anlayabilmek için; grup ve ekip arasındaki farkları öğrenmemiz gerekmektedir. Bunları maddeler hâlinde, karşılaştırmalı olarak şu şekilde açıklayabiliriz:
• Gruplar bağımsız çalışır, ekipler ise birlikte çalışır ve birbirlerine destek olurlar. • Gruplarda ortak bir hedef çoğunlukla bulunmaz iken, ekiplerde ortak bir hedef genellikle bulunmaktadır. • Gruplarda genellikle bir lider bulunmaz iken, ekiplerde lider bulunmaktadır. • Gruplarda birbirini tamamlayan yeteneklere sahip kişilerin bulunması genellikle beklenmezken, ekip üyeleri birbirlerinden farklı yeteneklere ve sahip kişilerden oluşmaktadır. • Gruplarda her birey kendi üzerine düşen görevin sorumluluğunu üstlenmektedir, ekiplerde ise; üyeler ortak sorumluluk yüklenmektedir. • Grup üyelerinde herhangi bir uzmanlık aranmazken, ekip üyelerinin belli konularda uzman olması gerekmektedir. • Grup üyeleri arasında bağlılık beklenmezken, ekip üyeleri arasında bağlılık çok önemli bir etkendir. • Grup üyeleri her zaman uyum içinde çalışmak zorunda değildir, ancak; ekip üyeleri çalışmaları sırasında uyum içinde olmalıdır. • Gruplarda bireysellik ön planda iken, ekiplerde hem bireysellik hem de karşılıklı sorumluluk söz konusudur (Katzenbach, ve Smith, 1993).
Sağlık işletmelerinde ekip; ortak bir hedef için, sağlık mesleklerinden üyelerin bir araya geldikleri hasta ve hasta yakınlarına kaliteli sağlık bakımının verilmesi için, ekip üyelerinin bilgi ve deneyimlerini sürekli paylaştığı, ortak kararların alındığı ve kararların birlikte uygulandığı bir birliktir (Tosun, 2002).
Sağlık işletmelerinde ekip çalışması; bilgileri, becerileri, yetkileri ve sorumlulukları yönünden birbirlerini tamamlayarak, aynı amaç için bir arada çalışan farklı meslek üyelerinden oluşur.
Sağlık Bakanlığının Sağlık Meslek Mensupları ile Sağlık Hizmetlerinde Çalışan Diğer Meslek Mensuplarının İş ve Görev Tanımlarına Dair Yönetmeliğinde Madde 5-1-a bendinde “Sağlık meslek mensupları ile sağlık hizmetlerinde çalışan diğer meslek mensupları; görevlerini, almış oldukları eğitim ve kazanmış oldukları bilgi ve beceriler doğrultusunda, verimlilik ve kalite gereklerine uygun, diğer çalışanlar ile birlikte ekip anlayışı içerisinde, multidisipliner yaklaşımla ve sağlık hizmeti sunumunun devamlılığı esasına bağlı olarak yapar” denilmektedir (https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuat?MevzuatNo=19696 &MevzuatTur=7&MevzuatTertip=5).
Aynı zamanda sağlık meslek üyelerinin hizmetlerdeki boşluk ve tekrarları ortadan kaldırmak için iş birliği yapmalarını öngören bir anlayıştır. Farklı disiplin üyelerinin hastaya bağımsız olarak hizmet sundukları ve daha sonra birbirleriyle bilgiyi paylaştıkları bir iş birliği sürecidir. Disiplinler arası iş birliğine gereksinim duyulmasının nedeni ise, bütün ekip üyelerinin temel amacı olan hasta ve ailesine verilen hizmette sürekliliğin sağlanmasıdır. Disiplinler arası ekipler veya horizontal ekipler, aynı düzeydeki farklı disiplinlerin veya bölümlerin temsilcilerini bir araya getirir.
Sağlık İşletmelerinde Ekip Çalışmasının Amaçları
Hastaların içinde bulundukları kritik durumları en az zararla atlatmasını sağlamak, hastaya teknolojinin desteklediği en son bakım olanaklarını sunmak, hastayı sürekli izlemde tutmak, hastanede kalış süresini kısaltabilmek için gerekli girişimlerde bulunmak, hastanın yaşam süresini ve kalitesini arttırmak sağlık işletmelerinde görev yapan ekiplerin en temel amaçları arasındadır (Özdemir, 1999).
Sağlık İşletmelerinde Ekip Oluşum Aşamaları
Ekip oluşum aşamalarını şu şekilde sıralayabiliriz:
Şekillendirme: Ekip üyelerinin tanışma ve yönelme aşamasıdır.
Tartışma/Çatışma: Tüm üyelerin belli rol ve beklentileri vardır. Bu evrede çatışma ve anlaşmazlıkların çıkma nedenlerinin başında rollerin belirsizliği gelmektedir. Görev tanımlarının ve görev sınırlarının tam olarak çizilmemiş olması karmaşıklığı ortaya çıkarmaktadır.
Biçimlenme: Ekip üyeleri, ekibin çalışma yöntemlerini kararlaştırır ve geliştirir. Ekip kendi kural, prensip ve normlarını belirlerler ve üyelerin rollerini tanımlar. Elemanlar arasında bir ekip ruhu gelişir. Fikir ayrılıkları ve farklılıklar olumlu ve gerekli karşılanır. Kişilikler değil, fikirler tartışılmaya başlanır.
Başarma/Uygulama: Üyeler artan bir iş birliği ve verim içinde çalışırlar. Kişiler neyi nasıl yapacakları, rollerinin
neler olduğu ve uyulması gereken kuralları bildikleri için performanslarını arttırarak faaliyetlerini sürdürürler. Üyelerin hangi alanda ne kadar başarı sağlayacakları görülmüş ve problemleri çözmenin devamında iyileştirme faaliyetlerine başlanmıştır.
Sağlık İşletmelerinde Etkili Ekibin Özellikleri
Etkili bir ekipte, kendi kendine oluşan bağlılık, anlaşmaya dayalı çalışma, sağlıklı bir çatışma derecesi ve yaratıcılık, güçlü iletişim ve yetki verme ve sorumluluk alma gibi ekibin etkisini arttıran birtakım faktörler bulunmaktadır (Mickan ve Rodger, 2005). Bunların yanında etkili ekibin özelliklerine aşağıdaki unsurlarda katkıda bulunmaktadır:
• Doğal ve rahatlatıcı bir atmosfer olmalıdır. • Her üyenin tartışmalara katılımı sağlanmalıdır. • Görev ve sorumlulukların üyeler tarafından benimsenmesi verimi artırır. • Üyelerin birbirlerini dinlemesi, saygı duyması gerekir. • Grup fikrine karşı çıkma özgürlüğünün de bulunması gerekir. • Kararların uzlaşma yoluyla alınması faydalı olur. • Eleştirilerin yapıcı ve sorun gidermeye yönelik olması gerekir. • Ekipteki üyeler arasında rekabetçilikten çok iş birliği ve yüksek derecede içsel bağımlılık olmalıdır. • Lider egemenliğinin olmaması gerekir (Hamlin, 2008).
Sağlık İşletmelerinde Ekip Yönetimi
Ekip yönetiminin sağlık bakımına uygulanmasında hedef en yüksek ekip eş güdümü ve en uygun risk yönetimi ile hataları en aza indirecek önlemlerin alınmasıdır.
Ekip çalışmasını grup çalışmasından ayıran en önemli özelliklerden biri ekiplerde liderlerin bulunmasıdır. Liderin temel görevi ortak bir vizyona, karşılıklı etkileşim gücüne, güçlü bir yardımlaşma ve paylaşma duygusuna sahip olan bir ekip olarak çalışmayı teşvik etmektir ve sonuçta daha iyi fikirler üreterek, öğrenme ve moral düzeyini artırmaktır.
Ekip Çalışması İçin Gerekli Koşullar
Etkili bir ekip çalışması uygulayabilmek için birtakım koşulların yerine getirilmesi gerekir. Bu koşullar; bireysel ve yönetsel olmak üzere iki ana başlıkta ele alınır.
Ekip Yönetiminde Karşılaşılan Sorunlar ve Çözümleri
Sağlık işletmelerinde görev yapan ekipler genellikle disiplinler arası ekiplerdir. Disiplinler arası ekip kurmayı engelleyen faktörlerin başında; eğitim seviyelerinin farklılığı gelmektedir.
Ekip Yönetiminde Karşılaşılan sorunları maddeler hâlinde özetleyecek olursak:
• Meslekler arasındaki iletişim yetersizlikleri • Sağlık ekibi üyeleri arasındaki benmerkezcilik
• Ekip üyeleri arasındaki rol karmaşası • Bazı meslek üyelerinin kendilerini diğerlerinden üstün görmesi • Ekip üyeleri arasındaki anlaşmazlıklar • Meslekler arasındaki çekişmeler • Ekip anlayışına yönelik eğitim yetersizliği • Sorumluluk bilincinin eksikliği • Ekip çalışmasının yararları ve önemi konusundaki bilgi yetersizliği • Meslek üyelerinin birbirlerinin bilgi ve becerilerine yeterince güvenmemeleri • Yeterli personel sayısının olmaması (Jones, 2006)
Sağlık İşletmelerinde Ekip Çalışmasının Önemi
Etkili sağlık hizmeti sunumun temel taşlarından biri de ekip çalışmasıdır (Valentine, 2015). Modern ve karmaşık sağlık hizmetinde, ekip çalışması hizmetin bölünmesini önler; bakımın kalitesini artırmada ve geliştirmede önemli bir faktördür.
Ekip çalışmasıyla, üyelerin birbirlerinin rol ve pozisyonlarını daha iyi anladıkları, problemleri daha iyi çözdükleri, ekip içindeki sinerjinin, hasta çıktılarına ve çalışanların iş tatmini ve performansına olumlu yansıdığı da bilinmektedir.
Ekip Çalışmasında İletişimin Önemi
Etkin ekip çalışması ve iletişim sayesinde daha iyi bir çalışma ortamı oluşturulmakta, çalışan memnuniyeti sağlanmakta, çalışma ortamındaki kontrol, verimlilik ve etkililik artmaktadır. Ayrıca, çalışanların iş doyumları, kurumda çalışmaya devam etme istekleri artmakta, idari uygulamalara gereksinim azalmaktadır (Çıraklı vd, 2010; Kilner ve Sheppard, 2010).
Sağlık İşletmelerinde Ekip Çalışmasının Üstünlükleri
Sağlık hizmeti, disiplinlerarası iletişime bağlı olarak yürütülen bir ekip işidir. Etkin bir ekip çalışmasının hastaya, sağlık işletmesine ve çalışanlara sağladığı birtakım üstünlükler ve yararlar vardır. Bunlar şu şekilde belirtilebilir:
• Hasta bakımının kalitesi artmaktadır, hasta bütüncül ve profesyonel bir bakım almaktadır. • Hasta bakımında süreklilik sağlanmaktadır. • Hastaların sağkalım süreleri artmaktadır, hastalar daha kısa sürede iyileşmektedir. • Maliyet ve hastaların hastanede kalış süreleri azalmaktadır. • Sağlık hizmetindeki boşluk ve tekrarlar ortadan kalkmaktadır. • Hasta memnuniyeti artmaktadır. • Sağlık işletmesinin prestiji ve verimliliği artmaktadır. • Sağlık işletmesinin eksiksiz ve tam verimle çalışması sağlanmaktadır.
• Ekip üyelerinin problem çözme, kritik düşünme yetenekleri gelişerek iletişimleri artmaktadır. Bu sayede çalışanların kişisel ve mesleki gelişimlerine katkı sağlanmaktadır. • Çalışanların zamanı daha etkin kullanmasına yararı olur ve hata yapma riskini ortadan kaldırmaktadır. • Geri bildirimde bulunurken denetleme ve değerlendirme fırsatı doğar, • Çalışanların motivasyonu, iş birliği ve memnuniyeti artmaktadır (Borrill vd, 2001; Delva vd, 2008).
Ekip Çalışmasının Yararları
Ekip çalışmasının, sağlık ekibinin merkezinde bulunan hastalar ve aileleri açısından birtakım yararları bulunmaktadır. Sağlık çalışanları arasında gerçekleştirilen etkin ekip çalışması, özellikle hasta bakımının planlanması sırasında karmaşık sorunların çözülmesini, hasta ve ailesinin sağlık ekibi ile iletişim kurmasını, hastanın kendi bakımına katılımını ve yüksek kalitede bakım verilmesini sağlar (Canlı, 2010).
Ekip Çalışmasını Etkileyen Olumsuz Faktörler
Bireylerden kaynaklanan olumsuz etkileri şöyle sıralayabiliriz:
• Meslek üyelerinin farklı eğitim düzeyinde olması, • Meslek üyelerinin farklı kültürlerden gelmesi, • Ekip üyelerinin birbirini rol ve görevlerini bilmemeleri, • Meslek üyelerindeki otonomi eksikliği, • Otoriterinin paylaşılmak istenmemesi, • Çalışanlar arasındaki rekabet, • Çalışanlar arasındaki iletişim eksikliği,
Sağlık işletmesinden kaynaklanan olumsuz etkileri şöyle sıralayabiliriz:
• Sağlık politikalarının sürekli değişmesi • Kurumsal destek görmeme • Belli meslek gruplarının ekibin karar verme sürecinde baskın olma çabaları • Meslek üyelerinin rol ve görev belirsizliği • Ekip liderinin ekibin amacına uygun belirlenmemesi
Yöneticilerden kaynaklanan olumsuz etkileri şöyle sıralayabiliriz:
• Yüksek performanslı bir ekibin, kendi geleceğini tehdit edebileceğinden endişe duyulması • Yeni fikirlerle alay etmek • Karar alma ve iş görme konusunda ekibe yetki vermeyerek de ekip çalışmasına engeller çıkarılması • Ekiplerin başarısızlıkla karşı karşıya geldiği durumlarda, çözüm aramak yerine cezaların gündeme getirilmesi (West ve Poulton, 1997; Long, 1996).