Bulaşıcı Hastalıklar

Sindirim yoluyla bulaşma; çiğ veya iyi yıkanmamış yiyeceklerden ya da hayvansal gıdalardan olabilir. Süt ile bulaşma, hasta hayvandan veya sütle uğraşan insanın ellerinden ya da süt kaplarından olabilir. Su ile bulaşma, enfekte suların içilmesi veya enfekte sularla yıkanmış yiyeceklerden olabilir. Örneğin: Dizanteri.

Vektörler yoluyla bulaşma; kene, sivrisinek veya pire gibi ara taşıyıcıların yani vektörlerin, mikroorganizmaları sağlıklı organizmaya taşımasıyla meydana gelir. Mikroorganizmalar bu ara taşıyıcılarda gelişimlerini tamamlayarak olgunlaşır ve insanlarda hastalık oluştururlar. Genellikle tropikal bölgelerde yaygındır. Örneğin; sıtma, veba.

Ellerin mutlaka yıkanması gereken bazı riskli durumlar;
• Yemek hazırlamadan önce, hazırlama sırasında ve sonrasında
• Yemek yemeden önce ve sonra
• Evde kusma veya ishal olan birine bakmadan önce ve sonra
• Kesik veya yarayı tedavi etmeden önce ve sonra
• Tuvaleti kullandıktan sonra
• Çocuk bezini değiştirdikten veya tuvaleti kullanan bir çocuğu temizledikten sonra
• Burnunuzu sildikten, öksürdükten veya hapşırdıktan sonra
• Bir hayvana, hayvan yemine veya hayvan atığına dokunduktan sonra
• Çöpe dokunduktan sonra

Toplumda görülen gastrointestinal enfeksiyonların yaklaşık %35’inin kaynağı kirli sulardır.
Korunmak için yapılması gerekenlerden bazıları;
• İçme sularının temiz kaynaklardan alınmasının sağlanması
• Sanitasyon sağlanmalı
• Kişisel hijyen ve gıda hijyeni kurallarının uygulanması
• Su kaynaklı enfeksiyonlar konusunda toplum ve sağlık personeli eğitilmeli

İkincil koruma etkenle karşılaşıp hastalık belirtileri çıkmadan yapılan ve hastalığın vücuttan elimine edilmesine yönelik koruyucu önlemlerdir. İkincil korunmada yapılması gerekenler şu şekildedir:

• Vaka tespiti ve kontrolü: Vaka tespiti aşamaları; vaka bulma, erken tanı, tedavi, izleme, taşıyıcı arama ve gerekirse izolasyondur. Temaslı kontrolü aşamaları ise; vaka bulma, sürveyans, izolasyon (gerekirse), bağışıklama, kemoproflaksi ve taşıyıcı muayenesidir.

• Dezenfeksiyon, Sanitasyon ve İzolasyon: Hastalık yapan virüs, bakteri gibi mikroorganizmaların çeşitli yöntemlerle (kimyasal, fiziksel) yok edilmesi ya da üremesinin engellenmesi işlemine dezenfeksiyon denir. Bir dekontaminasyon işlemi olan dezenfeksiyon, dezenfektan denen maddelerle yapılır

• Taşıyıcının tespiti ve tedavi: Vektörler veya portörler tespit edilerek uygun tedavi protokolleri başlatılmalıdır.

Hastalıkların popülasyonlardaki yayılış oranlarının belirtilmesinde kullanılan terimler:
• Morbidite: Bir popülasyonda hastalığa yakalananların sağlamlara oranının yüzde veya binde olarak ifade edilmesidir.
• Mortalite: Bir popülasyonda ölenlerin, tüm popülasyona oranıdır.

Hastalıkların popülasyonlardaki yayılış oranlarının belirtilmesinde kullanılan terimler:

• Letalite: Ölenlerin hastalananlara oranıdır.
• İnsidans: Bir hastalığın belli zaman diliminde bir toplumda görülme sıklığı ve oranıdır.
• Prevalans: Bir hastalığın bir popülasyon içinde belirli bir süre aralığında eski-yeni vakaların birlikte görülme oranıdır.

Günümüzde bulaşıcı hastalıkların artış nedenlerinden bazıları şu şekildedir;
• Nüfus artışı
• Su kaynaklarının bilinçsiz kullanımı sonucu azalması ve/veya kirletilmesi sonucu yeterli hijyen koşullarını sağlamada yaşanan
yetersizlikler
• Çevrenin uygun kullanılmaması sonucu şehirlerdeki yeşil alanların istila edilerek hayvanların yaşam alanlarının yok edilmesi
• Hayvancılığın doğal ortamlarda yapılamaması sonucu hayvancılıkta endüstrileşme
• İlaçlara karşı gelişen direnç

Bulaşıcı hastalıkların yayılımıyla ilgili kullanılan kavramlardan; 

Sporadik: Vakaların nadiren, düzensiz, tesadüfi ve tek tük olgular hâlinde görülmesidir. Geniş alanlara yayılım göstermezler. Örneğin; kuduz.
Endemik: Sabit seviyede oluşan ve alışılagelmiş hastalıkların toplumda veya bir bölgede sürekli görülmesidir.
Epidemi: Sporadik ya da endemik olarak bulunan bir hastalığın, uygun koşullarda hızla yayılarak salgın biçimine dönüşmesidir. Örneğin; kuş gribi.
Pandemik: Bir hastalığın birden fazla kıtaya veya dünya çapında yayılmasıyla meydana gelen salgınlardır. Örneğin; domuz gribi, COVID-19.

Tifonun etkeni Salmonella typhi bakterisidir. Tifo gelişmiş ülkelerde nadiren görülmektedir. Gelişmekte olan ülkelerde, özellikle çocuklar için hâlâbciddi bir sağlık sorunudur. Türkiye’de ise endemik olarak görülmektedir. Tedavi edilmediği durumlarda ölümlere neden olabilir. Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) dünya genelinde yılda yaklaşık 16 milyon tifo vakası görüldüğünü bildirmiştir. Paratifonun etkeni Salmonella paratyphi bakterisidir. Tifo ve paratifo birbirine çok benzemektedirler. Fakat paratifo daha hafif seyreder. İkisi de yağışlı veya sıcak mevsimlerde daha sık görülmektedir. Enfekte kişi idrar, dışkı ve vücut salgılarıyla etkeni etrafa yayar. Kirlenmiş su veya yiyeceklerle ya da enfekte bir kişiyle yakın temas bulaşmaya neden olur. Hastalık bulaştıktan sonra yaklaşık 2-3 hafta süren bir kuluçka dönemi vardır. Tifo ve paratifonun etkeni yalnızca insana özgüdür. Bu nedenle bulaşma yalnızca insandan insana olmakta ve yalnızca insanlar enfekte olmaktadır.

Çok eski bir hastalık olan poliomyelitisin etkeni enterovirus (poliovirüs tip 1, 2 ve 3) cinsinden virüslerdir. Çocuk felci virüsü olarak da bilinir. Genellikle 5 yaşın altındaki çocukları etkiler. Poliomyelitis yalnızca insana özgü bir hastalıktır. Naklinde hayvanların etkisi yoktur. Bulaşma sindirim sistemi yoluyla olmaktadır. Ayrıca doğum sırasında anneden bebeğe etken geçişi olabilir. Virüs ağız yoluyla alındıktan sonra öncelikle boğaza ve bademciklere buradan bağırsaklara ilerleyerek bölgesel lenf nodlarına yerleşir. Daha sonra beyin ve omuriliğe ilerler. Etkenle temas ettikten sonra yaklaşık 4-5 gün içinde ilk belirtiler görülmeye başlar.

Dizanteri, bazı bakteri veya parazit türlerinin neden olduğu kanlı ishaldir. En yaygın bakteriyel etkenler Shigella basillinin üyeleridir. Shigella’nın neden olduğu hastalık tablosuna basilli dizanteri denir. En yaygın parazitik etken ise amiptir ve E. Histolitika’nın neden olduğu hastalık tablosuna amipli dizanteri adı verilir. Bu iki tip dizanteri klinik olarak birbirine benzemektedir. Yeterli ve güvenli içme suyu olmayan ve el hijyenine dikkat edilmeyen ortamlarda fekal-oral yoldan hızla yayılma eğilimi gösterir. Bulaşma kişiden kişiye olabilir. Etken hasta veya taşıyıcıdan fekal-oral yolla doğrudan veya dolaylı olarak geçer. Bulaşma cinsel yolla da olabilir. Ayrıca bozulmuş veya tarihi geçmiş gıdalar da risk oluşturmaktadır. Enfekte dışkı veya idrarın yiyecek ve içeceklere bulaşması sonucu dizanteri kişinin bağırsak mukozasına yerleşir. Dizanteri etkeni vücuda alındıktan sonra basili dizanteride yaklaşık 2-7 gün, amipli dizanteride ise yaklaşık 10-20 gün sonra belirtiler görülmeye başlar. Ateş ve ishalle başlayan tablo zamanla şiddetlenir ve kanlı ve mukuslu ishal, ani kusma, ani mide krampları görülür.

Hastalık ilk olarak Hindistan’da ortaya çıkmıştır. Daha sonra dünya genelinde yayılarak salgınlara ve pandemilere neden olmuştur. Kolera genellikle kirli su yoluyla yayılan, Vibrio cholera isimli bakterinin sebep olduğu, şiddetli ishal ve dehidrasyonla karakterize bir hastalıktır. Özellikle dışkı karışmış içme suları etkenin yayılmasında büyük rol oynar. İnsandan insana sarılma, dokunma veya el sıkışma gibi durumlarda direkt bulaşma görülmez. Dışkıda kolera etkeni bulundukça bulaşıcılık devam eder. Bu nedenle iyileşme görülse bile taşıyıcılık devam edebilir. Su kaybına bağlı şok tablosu ortaya çıktığı durumlarda hasta tedavi edilmezse saatler içinde hayatını kaybedebilir. Ayrıca asemptomatik hastalar da olabilir. Kolera günümüzde modern kanalizasyon ve su arıtma sistemleri sayesinde sanayileşmiş ülkelerde neredeyse ortadan kaldırılmıştır. Başta su hijyeni olmak üzere kişisel hijyene dikkat edilemeyen özellikle savaş, yoksulluk ve doğal afetler gibi durumlarda çok hızlı bir şekilde büyük toplulukları etkileyebilir.

Botulizmus, Clostridium botulinum adı verilen bakterilerden kaynaklanan toksinlerin neden olduğu nadir fakat ciddi bir durumdur. Toksinlerin ağız yoluyla alınması sonucu hastalık ortaya çıkar. Toksinler çeşitli felçlere neden olmaktadır.

• Gıda botulismusu: Zararlı bakteriler oksijenin az olduğu ortamlarda özellikle evde hazırlanan konservelerde gelişir ve toksin
üretirler. Bu nedenle ev yapımı konservelerin tüketilmemesi, konserve satın alırken dikkatli olunması ve kapaklarında şişkinlik
olmaması gerekmektedir. Konserve kapaklarında şişkinlik veya bombe olması Clostridium botulinim ürediğinin göstergesidir.

• Yara botulismusu: Derideki yara ve çatlakların etkenle temas etmesi sonucu gelişir. Özellikle çok sık uyuşturucu madde kullanan bireylerde enjeksiyon yerinde veya kokain kullananların burun ya da sinüslerinde görülür. Yara botulismusu nadiren görülmektedir.

• Bebek botulismusu: Clostridium botulinum bakteri sporlarının bebeklerin bağırsaklarında büyümesiyle başlar. Genellikle 2 ay ile 8 ay arasındaki bebeklerde görülür. Belirtiler kabızlık, kas zayıflığı, kafayı kontrol etme güçlüğü, sinirlilik, salya, sarkık göz kapakları, yorgunluk, emme veya besleme zorluğu ve felç ile devam etmektedir. Bebek botulismusu riskini azaltmak için, 1 yaşın altındaki çocuklara bal yedirilmemelidir.

Nazofarenjit üst solunum yolu viral enfeksiyonudur. Hastalığın etkeni çeşitli virüslerdir. Öksürük ve aksırıkla bulaşabilmesine rağmen doğrudan temasla daha çok bulaşır. Yetişkinlerde yılda 2-3 kez, bebekler ve küçük çocuklarda daha sık görülebilir. Nazofarenjit semptomları genellikle virüse maruz kaldıktan 1-3 gün sonra ortaya çıkar. Kişiden kişiye değişebilen belirti ve semptomlar şunlardır;
• Burun akıntısı veya tıkalı burun
• Boğaz ağrısı
• Öksürük
• Hafif vücut ağrıları veya hafif bir baş ağrısı
• Hapşırma
• Düşük dereceli ateş

Tüberküloz hastalığının etkeni Mycobacterium tuberculosis’tir. M. tuberculosis çevre koşullarına oldukça dirençli bir bakteridir. Bu etken 24 Mart 1882 yılında Robert Koch tarafından keşfedilmiştir. M. tuberculosis dışında iki farklı mycobacterium türü daha insanlarda enfeksiyona neden olmaktadır. Bunlar M. bovis ve M. africanum’dur. Sığırlardaki verem etkeni olan M. bovis pastörize
edilmemiş süt ve süt ürünleri ile insanlara geçebilir. Verem ilk olarak MÖ 1550-1080 yıllarında Mısır’daki mumyalar üzerinde yapılan incelemelerde tespit edilmiştir. Tedavi edilebilir ve önlenebilir bir hastalıktır. Etken hava yolu ile hasta kişiden sağlam kişiye bulaşır. Bulaşmanın olabilmesi için hasta bireyle belirli bir süre aynı ortamda kalmak gereklidir. Bu nedenle hastalık öncelikle aile bireyleri veya çalışma arkadaşlarına bulaşır. Solunum yoluyla alınan etken akciğerde enfeksiyonlara neden olur ayrıca kan ve lenfatiklerle akciğer dışına da yayılabilir. Bağışıklık sistemi zayıf olan insanların hastalığa yakalanma riski daha yüksektir. Belirtileri üç hafta veya daha fazla süren öksürük, kan veya mukus tükürmek, göğüs ağrısı, istenmeyen kilo kaybı, tükenmişlik hissi, ateş, gece terlemesi, titreme ve iştah kaybıdır. Tüberkülozun bazı durumlarda böbrekler, omurga veya beyin de dahil olmak üzere vücudun diğer kısımlarını da etkilediği bilinmektedir.

Difteri hastalığının etkeni bir bakteri olan Corynebacterium diphtheriae’dir. Çok eski bir bakteriyel enfeksiyon olan difteride etken boğaz, burun, göz, genital bölge ve deriye yerleşerek ölümlere sebep olabilir. Hasta birey öksürük, aksırık, hapşırma veya konuşma ile sekresyonları havaya veya eşyalara bulaştırır. Daha sonra damlacık yoluyla enfeksiyon yayılır. Deri difterisinde ise enfekte lezyonun akıntılarının çevreye bulaşması ile yayılım görülebilmektedir. Difterinin rezervuarı insandır. Belirtiler etkenle karşılaştıktan yaklaşık 2-5 gün sonra başlar. Klinik belirtiler boğaz ağrısı ve ses kısıklığı, lenf nodlarında şişme, zor nefes alma veya hızlı nefes alma, burun akıntısı, ateş ve titremedir. Bazen hiçbir belirti göstermeyebilir.

Lepra hastalığının etkeni Mycobacterium leprae bakterisidir. Lepra en küçük 3 haftalık bebeklerde olmak üzere her yaşta görülebilen, yavaş ilerleme gösteren ve deri ve sinir tutulumu olan kronik inflamatuar bir hastalıktır. Cüzzam 15. yüzyıla kadar çok sayıda ölüme neden olmuştur. Dünya Sağlık Örgütüne göre az gelişmiş ve gelişmekte olan ülkelerde hâlâ görülebilmektedir. Etkenin tek konağı insandır. Bulaşma insandan insana olmaktadır. Etken vücuda girdikten belli bir süre sonra kan yoluyla deri ve periferik sinirlere yayılım gösterir. Daha sonra duyu kaybı, ciltte renk kaybı, terleyememe ve nadiren ağız içi lezyonlar görülebilir. Leproma denilen küçük tümör benzeri kitleler büyüyerek dil, dudaklar, burun ve sert damakta ülserleşme ve o bölgelerdeki kemiklerde erimeye neden olmaktadır. Bu durum vücudun diğer bölgelerine de yayılır, el ve ayak parmaklarının giderek kısalmasına ve ilerleyen süreçte tamamen erimesine neden olabilir. Kornea ülserleri ve körlük gelişebilir.

Hepatit B virüsünün (HBV) etkeni Hepadnavirus olan bir DNA virüsüdür. Virüs parenteral yolla ve enfekte kan, tükürük, semen gibi vücut sıvılarıyla temas sonucu bulaşabileceği gibi gebelik döneminde anneden bebeğe geçebilir. Ayrıca hastalığın taşınmasında kan emen eklembacaklılar da rol almaktadır. Enfekte kan ile kontamine olmuş iğnelerden HBV bulaşma ihtimali olduğundan dolayı sağlık çalışanları risk altındadır. Damar içi uyuşturucu madde kullanan kişiler, diyaliz hastaları ya da kan nakline ihtiyacı olan kişiler de risk grubundadır. Diyaliz hastalarının yüksek risk altında olmasının temel sebebi diyaliz makinelerinde yeterli hijyen koşullarına uyulmamasıdır. Ayrıca bu hastalarda sık sık kan transfüzyonu ve parenteral enjeksiyon gerekmesi de riskleri arttırmaktadır. Bulaşmada fekal-oral yol bildirilmemiştir. Bulaşma sonrası belirtiler yaklaşık 1-4 ay sonra görülmeye başlarlar. Bazen hiçbir belirti görülmeyebilir. Genellikle görülen belirtiler karın ağrısı, koyu renk idrar, ateş, eklem ağrısı, iştah kaybı, mide bulantısı, kusma, zayıflık, yorgunluk, cildin ve göz beyazlarının sararmasıdır.

Günümüzde ise T.C. Sağlık Bakanlığınca Resmî Gazete’de yayımlanan bildirime esas bulaşıcı hastalıklar; akut gastroenterit, SARS, avian influenza (a/h5, a/h7 ve a/h9), Batı Nil virüsü, boğmaca, botulismus, besin kaynaklı, bruselloz, camphylobacter jejuni/coli, chikungunya ateşi, chylamydia trachomatis, clostridium difficile, cryptosporidium spp., çiçek, çocuk felci, dengue virüs enfeksiyonu, difteri, ebola virüs, ekinokokkoz, entamoeba hystolytica, e. coli (verotoksijenik (vtec)/shigatoksijenik (stec)/enterohemorajik (ehec), epidemik tifüs, giardia intestinalis, gonore, hanta virüs, hepatitler (a,b,c,d,e), HIV/ AIDS, influenza, invaziv haemophilus influenza, invaziv menongokokal, invaziv pnömokokkal, kala-azar, kabakulak, kene kaynaklı ensefalit, kırım kongo kanamalı ateşi, kızamık, kızamıkçık, konjenital kızamıkçık sendromu, konkenital sifilis, kolera, kuduz, kuduz riskli temas, lejyoner hastalığı, lepra, leptospiroz, listeria monocytogenez, lyme, MERS, norovirus, q ateşi, rotavirus, salmonella spp., salmonella typhi, sarı humma, shigella spp., sıtma, sifilis, subakut sklerozan panansefalit, konjenital sifiliz, suçiçeği, şarbon, şark çıbanı, tetanoz, neonatal tetanoz, toksoplazmozis, trahom, trişinelloz, tularemi, tüberküloz, veba, viral hemorajik ateş sendromu, yeni varyant creutzfelt jacop, yersinia spp., zikavirus, konjenital zikavirus, antimikrobiyal direnç, sağlık hizmeti ilişkili enfeksiyonlar, uluslararası önemi haiz halk sağlığı acil durumları ve son eklenen COVID-19’dur.

Bulaşıcı hastalıklarda ihbar ve bildirim sistemi sınıflandırılarak birbirinden ayrılmaktadır. Bu hastalıklar birinci (A), ikinci (B), üçüncü (C) ve dördüncü (D) grup olarak kategorilere ayrılmıştır. A grubundaki hastalıkların bildirimi nüfus tabanlı sistem ile ülke genelindeki hasta kabul eden ve tedavi düzenleyen bütün kamu kurum ve kuruluşları ile gerçek kişi ve özel kuruluşlardan yapılır. B grubunda bulunan hastalıkların bildirimi tespit edildiği her noktadan direkt olarak İl Sağlık Müdürlüğü ve Bakanlığa yapılır. Bakanlık hastalık ile ilgili olarak gerektiğinde bizzat veya İl Sağlık Müdürlüğü kanalı ile inceleme yaptırır. C grubundaki hastalıkların bildirimi kurum tabanlı veya sentinal olarak yapılır. D grubundaki hastalıkların bildirimi laboratuvarlardan ve sentinal olarak yapılır.