Hijyen ve Sanitasyon

Dünya Sağlık Örgütüne göre  hijyen, “sağlık halinin korunması, devam ettirilmesi ve hastalıkların engellenmesi amacıyla yapılan uygulamalar ve yardımcı koşulların hepsini birden kapsayan işlemlerin bütünüdür” olarak tanımlanmaktadır.

Halk sağlığını korumak ve hastalıkları engellemek için hijyenik koşulların oluşturulması, iyileştirilmesi ve devamlılığının sağlanması amacıyla alınan her türlü önlem ve yapılacak işlemlerdir.

Çalışılan iş koluna özel olarak, çalışan kişilerce giyilmek, taşınmak amacıyla bir ya da birden fazla tehlikeyi engellemek için tasarlanan cihaz, alet veya ekipmanlardır.

Sanitasyon işlemleri ile hedeflenen amaçlar:

1.İnsan sağlının korunması
2. Gıda üretim tesislerinde sağlıklı ve kalite ürün elde edilmesi
3. Çevrenin dengesinin korunması ve yaşanılabilir temiz bir çevrenin devamlılığının sağlanması
4. İşletmelerde iş kazalarının azaltılması hatta önlenmesi, kaliteli üretim ve azami karlılık oranının arttırılmasıdır.

Eller ıslatılır. Antibakteriyel ajan içeren sabun 3-5 ml kadar alınır ve eller 20 saniye süreyle yıkanır. Sosyal el yıkama tekniğinde olduğu gibi eller yıkanır ve durulanır. Eller kurulanır, ellere antiseptikli solüsyon dökülür ve kuruyana kadar eller ovuşturulur.

Salgı sıvısının üretilememesi, ağız boşluğuna nakledecek olan kanalın tıkanması gibi durumlarda ağız boşluğunda tükürük salgısının işlevinde olan faaliyetler aksar. Bu durumda;
1. Diş çürükleri,
2. Diş eti iltihapları ve diğer diş eti sorunları,
3. Ağız kokusu,
4. Dil üzerinde bakteri üremesi,
5. Yara, ülser, aft ve yanık gibi durumlar gözlenebilir.

Ağız sağlığını korumak için aşağıdaki hususlara
dikkat edilmelidir.
1. Aşırı sıcak veya soğuk gıdalar tüketilmemelidir.
2. Ağız mukozasının mekanik veya travmatik nedenlerle tahriş olmasına izin verilmemelidir.
3. Sert ve kabuklu yemişler ağızda kırılmamalı veya açılmamalıdır.
4. Günde en az iki kez usulüne uygun olarak dişler fırçalanmalıdır.
5. Kullanılacak diş macunun diş taşı önleyici özellikte olması gereklidir.
6. Günde bir kez diş ipi ile dişlerin temizlenmesi gereklidir.
7. Ara yüz fırçası köprü veya protez dişler temizlenmelidir.
8. Diş fırçaları kişiye özel olmalıdır.
9. Diş fırçalarının 3 ayda bir değiştirilmesi gereklidir.
10. Diş fırçalarının bütün dişlere ulaşabilecek uzunlukta ve diş etlerini tahriş etmeyecek yumuşaklıkta olması gereklidir.
11. Şekerli ve asitli ve gıda tüketilmemelidir.
12. Yılda iki kez (altı ayda bir) diş hekimine muayene olunmalıdır.

13. Ağız kokusu oluşuyorsa sebebi araştırılmalı ve tedavi olunmalıdır.
14. Sigara ve alkol tüketilmemelidir.
15. Ağız içi temizliği için diğer faaliyetlere ek olarak gargaralardan faydalanılmalıdır.
16. Dişlerin mekanik olarak temizlenmesini sağlayan sulu sebze ve meyvelerin tüketilmesi tercih edilmelidir.
17. Diş ve dişeti sağlığı için dengeli beslenilmelidir. Kalsiyum, fosfor ve flor içeren besinlerle dengeli beslenme programı yapılmalı
ve bu programa uyulmalıdır.

1. Fırça üzerine nohut büyüklüğünce macun konulmalıdır.
2. Diş fırçalama işleminde fırça dişlere çok fazla bastırılmamalıdır. Diş fırçalama işleminde fırçanın uç kısımlarının esas temizleme işlemini yaptığı bilinmelidir.
3. Fırçalama işleminde fırça dişlere 45 derece açı ile yerleştirilmelidir.
4. Fırçanın kılları dişeti ve dişlerin birleştiği kısma temas etmelidir.
5. Diş fırçalama işlemine üst dişlerin ve alt dişlerin dış yüzeyleri ile başlanmalıdır. Daha sonra iç yüzeyleri fırçalanmalıdır.
6. Dişlerin dış yüzeyleri fırçalanırken diş fırçası 2-3 dişi içine alacak şekilde ayarlanır. Öne ve arkaya doğru yuvarlak hareketler yapılır. Bu işlem diş etinden dişe doğru olmalıdır.
7. Dişlerin iç yüzeyleri de dış yüzeylerinde olduğu gibi fırçalanır.
8. Ön dişlerin arka kısımları fırçalanırken fırça dik bir şekilde tutulur. Fırçanın yarısının ön kısmı kullanılarak yukarı ve aşağı hareketlerle fırçalama işlemi yapılır. Alt ve üst ön dişler bu şekilde fırçalanır.
9. Daha sonra dişlerin çiğneyici yüzeyleri fırçalanmalıdır.
10. Dişlerin çiğneyici yüzeylerinin fırçalanmasında, fırça çiğneyici yüzey üzerine konulur. İleri ve geri fırça hareketleri ile fırçalama işlemi yapılır.

11. Dişlerin fırçalanma işlemi bittikten sonra dilin yüzeyi ve kök kısmı diş fırçası ile fırçalanır. Dilin fırçalanması ağız kokusunun
oluşmasını önler.
12. Dişler 2-3 dakika süreyle fırçalanmalıdır.
13. Fırçalama işlemi bittikten sonra ağız iyice yıkanır.
14. Fırça iyice yıkandıktan sonra kuruması için açık bir şekilde bırakılır.

Kişinin göz hijyeni için bireysel olarak aşağıdakileri yapması gerekmektedir.
1. Göz hekimine göz muayenesi yaptırılmalıdır.
2. Gözler temiz suyla yıkanmalıdır.
3. Gözleri tahriş edebilecek kimyasal maddelerin temasını engellemek gereklidir.
4. Uygun olmayan kalitesiz makyaj malzemeleri kullanılmamalıdır.
5. Makyaj malzemeleri ortak kullanılmamalıdır.
6. Gece yatmadan önce makyaj, uygun temizleme malzemeleri ile temizlenmelidir.
7. Hekim tavsiyesi olamadan asla gözlük kullanılmamalıdır.
8. Güneşli günlerde ultraviyole ışınlarından koruyucu güneş gözlüğü kullanılmalıdır.

Kulak yolunun korunması amacıyla aşağıdaki
husulara dikkat edilmesi gereklidir.
1. Kulak içine serumenin giderilmesi amacıyla pamuklu temizleme çubuklarının sokulmaması gereklidir. Bu işlem kulak yolunu temizlemek yerine kulak kirinin daha derinlere iterek serumenin sıkışmasına yardımcı olmaktadır.
2. Banyo esnasında kulak kepçesi, dış kulak yolu ve kulak arkası iyice yıkanmalı, kulağa su kaçırılmamalı, banyo sırasında gerekirse vazelinli pamuktan tıkaç kullanılmalıdır.
3. Banyo sonrasında kulak kepçesi ve dış kulak yolu bir miktar pamukla kurulanmalıdır.
4. Asla kulağa sivri uzun çubuklarla temizlik yapılmamalıdır.
5. Özellikle yüzme havuzlarında kulağa su kaçırılması ve suyun çıkarılmasında gecikilmesi sonucunda orta kulak ve iç kulak
enfeksiyonlarının görülebileceği unutulmamalıdır.
6. İşitme cihazı kullanılıyorsa bu ürünlerin kullanım klavuzunda yazan özel kimyasallarla düzenli olarak temizlenmesi gereklidir.

7. İşitme cihazı kullanılıyorsa 6-12 ay aralıklarla uzman hekime başvurulması gereklidir.
8. Eğlence amaçlı kullanılan kulaklıkların kişiye özel olması ve bu cihazlarında uygun olarak temizlenmesi gereklidir.
9. Kulakla ilgili kronik bir rahatsızlığı olan kişinin kulağını kendi bildiği yöntemlerle temizlemeye çalışmaması gereklidir.
10. Kulak kirinin ancak tıkanıklık yapar ve klinik belirti verirse temizlenmesi gerektiği unutulmamalıdır.
11. Kulak kiri temizlendikten sonra bu durumun alışkanlık yaptığı ile ilgili düşünce yanlıştır. Bu durum tamamen kulak yolunun anatomik yapısına ve bireysel bazı özelliklere göre oluşmaktadır

Vücut için gerekli solunum havasının burundan alınmasının faydaları aşağıda sıralanmıştır.
1. Solunum havası mukozadaki kılcal damarlar vasıtasıyla ısıtılır.
2. Solunum havası nemlendirilir ve içerdiği büyük partikülleri kıllar, küçük partikülleri de mukoza zarları, mukus yakalayarak alt
solunum yollarına gitmesine engel olunur.
3. Vücutta solunum yollarını genişletici özelliği olan (bronkodilatatör) nitrik oksitin taşınması kolaylaştırılır ve bu sayede oksijen
taşınma işlemi arttırılır.
4. Soğuk algınlığı, grip, saman nezlesi, alerjik reaksiyonlar, allerjiye bağlı öksürük gibi rahatsızlıklar engellenir.

5. Solunan havadaki fazla nemi tutarak burunu nemli tutar bu sayede burunda kuruma ve tıkanması önlenir.
6. Koku duyusu sağlanır.
7. Diyaframanın doğru bir şekilde kasılması sağlanır.
8. Parasempatik sinir sistemini aktive ederek, nefes almayı, kalbi ve sindirimi sakinleştirir.
9. Dilin doğal pozisyonda durmasına imkân verir.
10. Horlama ve apne olasılığı azaltılır. 

Kirleten öder ilkesi: Çevre hukukunun ilk ve temel ilkelerindendir. Bu ilkeye göre “oluşan kirliliğin bedelinin kirletene ödettirilmesi” veya “kirletenin çevre maliyetine katlanması” gerekmektedir. Atık Yönetimi Yönetmeliği’nde“ Kirlenme ve bozulmanın önlenmesi, sınırlandırılması, giderilmesi ve çevrenin iyileştirilmesi için yapılan harcamaların kirleten veya bozulmaya neden olanlar tarafından karşılanması” şeklinde tanımı yapılmıştır.

Katı atıkların bileşimine ve miktarına etki eden en önemli etmenleri;
• İklimsel şartlar,
• Yapılan tarımsal faaliyetler,
• Hayvancılık faaliyetleri,
• Coğrafi yapı,
• İnsanların kültürel yapısı,
• Bölgenin veya ülkenin ekonomik yapısı,
• Tüketicilerin tüketim tercihleri olarak sıralamak mümkündür.

Bileşimlerine Göre Katı Atıklar:
1. Organik Katı Atıklar: Bitkisel, hayvansal kökenli maddeler, tekstil ürünleri ve kâğıt gibi yanabilen ve çürüyebilen karakterdeki
organik atıklar ile deri, odun, ahşap, lastik, naylon, kemik, plastik gibi biyokimyasal  olarak ayrıştırılmaları zor veya imkânsız
olan maddelerdir.
2. İnert Katı Atıklar: Yanmayan özellikteki katı atıklardır. Bunlar cam, metal, porselen, kil, taş gibi atıklardır.

Kaynaklarına Göre Katı Atıklar:
1. Evsel Katı Atıklar (Çöp)
2. Endüstriyel Katı Atıklar
a. Evsel Nitelikli Katı Atıklar
b. Tehlikeli Katı Atıklar
3. Tıbbi Atıklar
4. Arıtma Çamuru

Atık yağlar içerdikleri kirletici (arsenik, kadmiyum, krom, klorür, kurşun, halojenler gibi) durumları analiz edilerek üç farklı kategoride değerlendirilir. Birinci kategori atık yağların ve ikinci kategori atık yağların; rejenerasyon ve rafinasyon yoluyla geri kazanımı yapılabilirken, üçüncü kategori atık yağların ise insan ve çevre sağlığına riskli olduğu kabul edilerek rejenerasyonu ve rafinasyonu mümkün olmadığı için tehlikeli atık yakma tesislerinde zararsız bir şekilde yakılmaları yoluyla bertarafları yapılır.

Rejenerasyon: Atık yağlarda bulunan kirletici, partikül ve oksidasyon ürünlerinin ulusal ve uluslararası standartlara göre giderilmesi ile orijinal yağ elde edilmesi.
Rafinasyon: Atık yağların ulusal ve uluslararası standartlara göre uygun bazda yağ veya petrol ürünlerine dönüştürülmesi.

Katı atıkların zararları:

1. Kontrolsüz biriktirilmeleri nedeniyle depolandıkları yerlerde meydana getirdikleri gazlar atmosfere geçerek havayı kirletir.
2. Uygunsuz ortam ve kaplarda biriktirilmeleri sonucunda sızan suları, yüzey sularına karışarak kirletir.
3. Uygun olamayan mekânlarda biriktirilen atıklara ait tozların rüzgârla etrafa saçılması riski vardır.
4. Toprakta biriken ve kalıntı haline gelen kimyasal maddeler topraktan bitkilere bulaşır.
5. Doğrudan doğruya temasla hastalık durumu söz konusudur.
6. Sinek, böcek gibi haşereler, fare gibi kemiriciler için uygun yaşam ortamlarıdır.
7. Kötü koku ve hoş olmayan görüntüye sebep olurlar.
8. Özellikle tıbbi ve organik özellikteki atıkların kontrolsüz ve uygun olmayan şartlarda biriktirilmesi mikroorganizmalar için uygun bir besiyeri olur ve bulaşıcı hastalıklara sebep olur.

9. Düzenli veya düzensiz depolanma alanlarından açığa çıkan metan (CH4), nitroz oksit (N2O) ve karbondioksit (CO2) gazları (sera gazları) iklim değişikliği ve küresel ısınmaya neden olurlar.

Evlerimizde atık üretimini önemli derecede azaltacak dikkat edilmesi gereken hususlar:

1. Alışveriş işlemleri yapılırken alınacak ürünlerin tek kullanımlık olmasından ziyade daha uzun süreli ve tekrar kullanılabilir olmasına özen gösterilmelidir.
2. Ambalajı az olan ya da dönüştürelebilir tarzda olan ambalajlı ürünler alınmalıdır.
3. Plastik kaşık, bardak, çatal, tabak gibi ürünler kullanılmamalıdır.
4. Pazar veya market alışverişlerine giderken devamlı kullanılabilecek bez torbadan alışveriş çantası temin edilmeli ve alışverişlere bu torba ile gidilmelidir. Bu şekilde ayrıca poşet veya kâğıt torba kullanımı engellenmiş olur.
5. Şarj edilebilir piller kullanılmalıdır.
6. Uzun ömürlü floresan ampulleri tercih edilmelidir.
7. Gündelik notlar almak için kullanılmış kâğıtlar tercih edilmelidir.
8. Alışveriş yaparken alınacak ürünün fiyatı ile birlikte sağlamlığını ve tamir edilebilirlik düzeyleri de araştırılmalıdır.
9. Kırılan, bozulan, yıpranmış eşyalar direk atılmamalı, mümkünse tamir ettirilmelidir.
10. Kullanılmayan eşyalar, çöpe atılmamalı, ihtiyaç sahibi kimselere ulaştırılmalıdır.

Termal bertaraf yönteminin dezavantajları:

• Yakma sonrasında ortaya çıkan kül ve cüruf depolama bölgelerindeki yeraltı sularının kirlenmesine sebep olurlar.
• Külün soğutulması aşamasında kullanılan su ayrıca bir maliyete sebep olmakta ayrıca bir atık su sorunu oluşturulmaktadır.
• Yakma tesislerinde ortaya çıkan, kül, toz, koku, titreşim, gürültü ve gaz emisyonu çevreye zarar vermektedir.
• Çok iyi ayrıştırılmamış atıkların tutuşturulması amacıyla hammadde kullanılması ayrıca bir maliyete neden olmaktadır.
• Diğer yöntemlere göre daha pahalı bir yöntemdir. 

Katı atıkların içinde bulunan organik maddelerin, kontrollü bir şekilde nemli ve ılık ortamlarda saprofit organizmalar aracılığıyla ayrıştırılması ve gübre haline getirilmesi işlemidir. Kompostlama işlemine tabii tutulacak atıkların, biyolojik olarak parçalanabilir özellikte olması (organik), bitkilere faydalı olacak iz elementleri yapısında bulundurması, zararlı maddelerden ayrıştırılmış olması, işe yaramayan maddeler bulundurmaması gereklidir. Organik atıkların oksijenli ya da oksijensiz ortamlarda mikrobiyal parçalanmaya tabi tutulması ile elde edilen zararsız ürüne kompost yapılan işleme de kompostlama adı verilir.