Yaşlılık ve Yaşlanma Fizyolojisi

Gerontoloji, insanın yaşlılığını ve yaşlanma-sının biyolojik, psikolojik, sosyal gelişimini, tarihsel ve kültürel boyutlarını inceleyen bir bilim dalıdır.

Geriatri veya yaşlılık hekimliği; yaşlılık döne-mindeki sağlık sorunları, bu sorunların teşhis ve tedavileriyle ilgilenen tıp dalıdır.

Yaşlanma, değişen koşullara uyum yeteneğinin azaldığı ve benzer değişikliklerin görüldüğü kaçı­nılmaz bir fizyolojik süreç olarak tanımlanmaktadır.

Yaşlanma, birbiriyle bağlantılı genetik, fizyolojik, ekonomik, sosyal, ruhsal fak­törlerden etkilenmektedir.

Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) yaşlılığı, 65 ya­şında başlatmış ve çevresel faktörlere uyum sağla­yabilme yeteneğinin azalması olarak tanımlamıştır. Birleşmiş Milletler (BM) ise yaşlılığı 60 yaşında başladığını kabul etmektedir.

2. Biyolojik (Fizyolojik) Yaşlanma
3. Psikolojik Yaşlanma

Psikolojik Yaşlanma

Kişinin kendini hissettiği yaş olarak tanımlanan psikolojik yaşlanma, davranışsal uyum, problem çözme ve bellek gücü gibi kişinin bilişsel özelliklerindeki değişimlere odaklanmaktadır. Yaşlılık dönemiyle birlikte bireylerde hafıza, öğrenme kapasitesi ve hızı gibi konularda geri­lemeler meydana gelmektedir. Psikolojik yaşlanma iyi yönetilmediği zaman, içe kapanma, yaşam­dan zevk almama gibi durumlarla karşılaşılmaktadır.

Bireylerin yaşla birlikte sosyal rolleri ve statülerinde değişimler meydana gelmektedir. Bu durumlar bireylerin topluma uyum sağlama noktasında sorunlar yaşanmasına neden olmaktadır. Emeklilik en önemli sosyal statü kaybı olarak görülmektedir. Bireyin elinde olmayan başka­ları tarafından belirlenen roller kişilerin sosyal yaşını göstermektedir. Bu duruma adapte olamayanlar çeşitli sorunlar yaşamaktadır.

Uyku düzeninde etkili olan melatonin hor­monu yaşlanmanın nedeni olarak ileri sürülmüştür. Vücuttaki hormon yapımının azalmasının yaşlanmanın olmasında etkili olduğu ifade edilmektedir.

Serbest Radikaller Teorisi

Denham Harman tarafından geliştirilen te­oriye göre yaşlanma, kimyasal yapılarında elektron bulundurmaları nedeniyle oldukça aktif maddeler olan serbest radikallerin do­kularda birikmesiyle birlikte oluşan hasar­lar nedeniyle olmaktadır. Serbest radikaller vücutta besinler veya solunum sonucu bu­lunmaktadır. Hücre hasarları, vücutta oksi­danlar ve antioksidanlar arasında dengenin bozulmasına neden olmakta ve hastalıkların oluşumunu kolaylaştırmaktadır.

Yaşam Hızı/Enerjisi Teorisi

Max Rubner tarafından geliştirilmiş olan Yaşam Hızı/Enerjisi Teorisi, her canlı­nın yaşama başlarken belli bir enerji ile hayata başladığını, yaşam biçimine göre bunları harcadığını ve metabolizma hızı­nın yüksek olanlarda tükenmenin daha çabuk olduğunu ifade etmektedir. Bu du­rum yaşam süresini kısaltmaktadır.

Yaşlılıkla birlikte kas dokusunda bir azalma du­rumu olmaktadır. Kas atrofisi ile kas yapısı ya da çevresinde yağ birikimi artmaktadır. Kemik yapımı azalırken yıkımı artmaktadır. Kadınlarda meno­pozla birlikte kemik kayıpları sıklıkla görülmekte­dir. Hormonal dengenin bozulması, mineral atılı­mının artması kemik yoğunluğunun azalmasında etkili olmaktadır.

Kas iskelet sisteminde meydana gelen değişim­ler, yaşlı bireylerin yaşam kalitelerini düşürmekte ve bağımsızlıklarını kaybetmelerine neden olmak­tadır. Kas yapısındaki değişimler patolojik boyuta ulaştığında bu duruma sarkopeni denilmektedir.

Atrofi, organ ya da dokunun gelişme evresinden geri kalarak küçülmesi ya da körelmesi olarak tanımlanmaktadır.

Solunum sistemi burun ile başlar, larinks, so­lunum yolları ve akciğerleri içermektedir. Toraks duvarını oluşturan yapılarda yaşlanmaya bağlı bazı değişiklikler oluşur. Akciğerler diğer organlar gibi yaşlılık sürecinden yenilenmenin yavaşlaması ve kısmen kaybolması nedeniyle etkilenmektedir. Yaş­lılarda akciğerlerde atrofi, alveollerin genişlemesi ve alveol duvarının incelmesi belirgindir.

Akciğer elastikiyeti azalmakta, solunum kaslarının zayıflamasıyla akci­ğer fonksiyonları azalmaktadır.

Yaşla oluşan yapısal değişimleri Beğer (2008) şu şekilde ifade etmiştir:

• Akciğer büzüşme kapasitesi azalır.
• Pulmoner kompliyans artar.
• Oksijen difüzyonu azalır.
• Küçük hava yollarının kapanması ile venti­lasyon-perfüzyon uyumsuzluğu olur.
• Ana bronşlardaki siliyer yapının düzensiz­leşmesi ve seyrelmesi yaşlıda etkin öksürü­ğün oluşamaması, yabancı cisimlerin atılıp temizlenmesini güçleştirebilir.

Yaşlı kişilerde aktivite seviyesi de düştüğünden hareket yetersizliği nedeniyle ölümcül anjina (kalp dokusunun beslenmesindeki yetersizlik nedeniyle göğüste hissedilen şiddetli ağrı) ya da solunum güçlüklerinin tespiti gözden kaçabilir. Henüz kesin belirtiler bulunmasa da her yaşlı potansiyel olarak kardiyovasküler hastalık riski yüksek kişiler olarak kabul edilirler.

Yaşlanmayla birlikte endokrin sistemi oluşturan organ ve yapılarda değişikler oluşur. Her endokrin yapının yaşlanma sürecindeki morfolojik değişimi ve fonksiyon özellikleri farklı şekilde ortaya çık­maktadır. Endokrin bezlerinde ağırlık kaybı, vas­külarizasyonda azalma ve yer yer atrofi gözlenir. Total vücut ağırlığında yaşla birlikte değişim söz konusudur ve yağsız vücut kitlesinde 40 yaşından itibaren her on yılda ortalama %6 kayıp ortaya çık­maktadır.

1. Karbonhidrat: Karbonhidratlar yaşlılık döneminde önemli bir besin kaynağıdır ve günlük enerjinin %50-60’ının karbonhidratlardan karşılanması tavsiye edilmektedir.
2. Protein: Yaşlılıkla birlikte vücut ağırlığının kilogram başına 1 gram protein tüketilmesi tavsiye edilmektedir. Proteinler tercih edilirken et ve et ürünleri, balık, yumurta ve peynir yüksek kaliteli protein içerirken, bitkisel kaynaklı proteinler ise düşük kaliteleri protein içermektedir.
3. Yağ: Yaşlılık döneminde sıklıkla karşılaşılan kolesterol ve kardiyovasküler hastalıklar göz önüne alınarak yağ tüketiminin toplam alınan enerjinin %8’ini geçmemesi ve günlük enerjinin en fazla %30’unun yağlardan alınması tavsiye edilmektedir. Yağ alımında düşük yağ oranı içeren süt ve süt ürünlerinin tercih edilmesi kalp ve damar hastalıkları riskini azaltacaktır.
4. Vitamin ve mineraller: Vitamin ve mineraller yaşlı bireylerde herhangi bir sağlık problemi yoksa D vitamini dışında sağlıklı ve dengeli beslenme ile alınabilmektedir. Haftada 2-3 kez, 20-30 dakika güneşlenilmesi D vitamini için faydalı olacaktır.
5. Su: Fiziksel aktivite, hastalık, iklim gibi durumlara göre değişiklik göstermekle birlikte yaşlı birey­lerde günde 2-2,5 litre (8-10 bardak) sıvı tüketmesi tavsiye edilmektedir.
6.  Posa: Sindirim sistemi büyük önem taşıyan posalı yiyecekler günde 25-30 mg tüketilmesi tavsiye edilmektedir.

Düzenli egzersizin yaşlı bireylerde önemli sağlık faydaları sağladığını ve pek çok kronik hastalık riskini azalttığını göstermektedir. Egzersizin faydaları şu şekilde özetlenebilir:

• Fiziksel ve fizyolojik faktörlerin geliştirilmesi
• Fonksiyonel yeteneklerin geliştirilmesi
• Düşme ve düşmeye bağlı yaralanmaların önlenmesi
• Hastalıkların önlenmesi ve tedavisi

• Mortalitede azalma