Sağlıkla İlgili Temel Kavramlar ve Aile Sağlığı

Sağlık; sadece hastalık ve sakatlığın olmaması değil, fiziksel, mental (zihinsel, akılsal ve duygusal) ve sosyal yönden tam bir iyilik hâlidir

a) Yaşamlarını kendi başlarına sürdürebilme; kimseye muhtaç olmama,
b) Hasta ya da rahatsız olmama; kendini iyi hissetme,
c) Sosyal ve ruhsal açıdan mutlu olma,
d) Hastalığın olmaması

• Sağlık, fiziksel konuların ötesine geçer.
• Sağlık, psikosomatik sorunları bütün olarak ele alır.
• Sağlık, birey olarak kişinin bedeni ile sınırlı olmayıp, kişinin çevresi yani bedeninin dışındaki her şey ile ilişki içindedir.
• Sağlık, hastalığın yokluğundan daha fazladır.
• Sağlık, öznel veya deneyimlenen iyi olma hâlidir.

Hastalık; anatomik, fizyolojik ve mental kısa  veya uzun süreli normalin ötesinde olağan  dışı durumdur. Yani hastalık, kabul edilmiş  kanıt ölçütleri ile doğrulanabilen, sağlığın  bozulmasının nesnel hâlidir.

Rahatsızlık ise Kişinin kendinde olumsuz olarak tanımladığı hislerdir. Başının ağrıması, bunalma, sıkılma, bulantı vb. yakınmalarla kendini gösteren bu durum,  kişiyi sağlık açısından çare arama davranışına yönlendirebilir

Birincil (Primer) Düzeyde Korunma
Hastalıklar için gerçek önleme stratejisi olup hastalık kişide başlamadan önce alınan proaktif önlemlerle sağlığın korunmasıdır. Birincil koruma  stratejileri, genel sağlığın geliştirilmesi, risk faktörlerinin azaltılması ve diğer koruyucu önlemleri  vurgular. Bu stratejiler arasında sağlık eğitimi ve
sağlığı geliştirme programları, bağışıklamalar, daha  sağlıklı yaşam tarzlarını teşvik etmek için tasarlanmış fiziksel ve beslenmeye uygun faaliyetleri ve
aynı zamanda sağlığı ve refahı da etkileyen çevresel  kaliteyi iyileştirmek için tasarlanmış çevre sağlığı  programlarını içerir. 

İkincil (Sekonder) Düzeyde Korunma
Erken-öncül tanıma hizmetleri olarak tanımlanan sekonder korumada sağlık sorunları veya hastalık yaşayan ve komplikasyon geliştirme veya koşulların kötüleşmesi riski altında olan bireylere odaklanılır.

Üçüncül (Tersiyer) Düzeyde Korunma
Hastalığın oluşum sürecinin geçilip klinik bulgu ve belirtilerinin ortaya çıkmasından sonra hastalığın tedavi edilmesi, tedavide başarılı olunması, tedavide başarısız olunması durumunda  yeni tedavi yöntemlerine geçilmesi, tedavi sonrası  ortaya çıkan sağlık ve sosyal sorunların rehabilite
edilmesi üçüncül korunmanın temelidir. Bu önlemlerde amaç var olan durumdan sağlık ve sosyal açıdan daha kötüye gidişi önlemek, hastalıkla
ilgili komplikasyonları veya zararları azaltmak,  kaybedilen fonksiyonların yerine konulabilmesi  için yardımcı araç-gereç ile cihazlar kullanılmasını sağlamak; bireysel ve toplumsal üretkenliğini  devam ettirebilecek sosyal olanakların sağlanmasıdır

“Temel Düzeyde Korunma” kavramının eş anlamlısı  Primordiyal korunma

“Temel Düzeyde Korunma” hastalıklarda rol oynayan etmenlerin etkisini azaltmak ya da ortadan kaldırmaktır. Bunun gerçekleşebilmesi için toplumu oluşturan bireylerin sosyal, ekonomik ve kültürel yönden kalkındırılması gerekir.
Bu kalkındırma işlemleri mevzuat ile de desteklenmelidir. Kapalı ortamlarda sigara içilmesinin yasaklanması, araçlarda emniyet kemeri takma zorunluluğunun getirilmesi, pandemi dönemlerinde alınan tedbirlerin uygulanması örnek olarak verilebilir. Bununla birlikte toplumsal eğitim programı
oluşturmak ve uygulanması yönünde yetkili karar vericilerle karar verilmesi, ekonomik ve sosyal kalkınmanın sağlanması, çevre, çevre sağlığı, iş sağlığı  ve güvenliği ile ilgili mevzuat da bu kapsamda değerlendirilebilir

Dünya Sağlık Örgütü ve Ottowa Sözleşmelerine  sağlığın geliştirilmesinde öne çıkan hususlar şunlardır;
a. Bireylerin sağlıkları üzerindeki kontrolünü arttırma
b. Bireylerin sağlıklarını geliştirmeye olanak sağlayan bir süreç
c. Bireylerin becerilerini ve yeteneklerini güçlendirmeye yönelik eylemler
d. Bireylerin toplumsal, çevresel ve ekonomik koşullarını değiştirmeye yönelik eylemler
e. Bireylerin sağlığın belirleyicileri üzerindeki kontrollerini artırmalarını böylece kendi
sağlıklarını koruma ve daha iyi duruma getirebilmesine yönelik eylemler

1. Sağlıklı kamu politikaları oluşturmak

2. Destekleyici çevreler yaratmak

3. Toplum eylemini güçlendirmek

4. Kişisel beceriler geliştirmek

5. Sağlık hizmetlerini yeniden düzenlemek

Sağlığı etkileyen  bireysel faktörler ;

Genetik Yapı

Yaş

Cinsiyet

Irk

İnanış ve din

Daha Önceki Sağlık Durumu ve Kişisel
Sağlık Öyküsü

Bağışıklık Sistemi

İnsanlar birçok mikroorganizmaya karşı doğumdan itibaren savunma geliştirirler ve böylece
o mikroorganizmanın oluşturabileceği hastalıklara karşı bağışıklı olurlar. Antijen adını verdiğimiz
mikroorganizmanın kendisi veya bir parçasına karşı
vücudun oluşturduğu karşı savunma aracı olan antikorların bir kısmı doğumda, doğrudan annenin
daha önce oluşturduğu antikorların bebeğe geçmesi
yoluyla bebeği yaşamının ilk yıllarında birçok mikroorganizmanın etkilerine karşı korur. Doğal bağışıklığa ilaveten bireylerin kendine özgü bağışıklık
sistemlerinin gelişmesi ile bu etkenlere karşı direnç
daha da artar. Yine başta mikroorganizmalar olmak
üzere çeşitli hastalık etmenlerine karşı oluşturulan
ve geliştirilen “aşı” adı verilen tıbbi ürünler vücuda
verilerek, ilgili mikroorganizmalarla karşılaşmadan
o mikroplara karşı bağışıklık kazanılmış olur. Bu
nedenle aşıların insan yaşamı için çok önemli ve
değerli katkıları vardır. Hastalıkların oluşmasını,
hastalıklar sonucu sekel kalmasını ve en önemlisi
ölümlerden koruması nedeniyle bebeklik-çocukluk
ve erişkinlik dönemine ait oluşturulan aşı takvimi
ve/veya yetkili merciilerde önerilen aşıların zamanında yaptırılması, kişinin yaşamını olumlu yönde
etkiler. Bazı hastalık etmenleri insan bedenine girdiğinde hastalığı geçiren kişide geçici ya da kalıcı
bir bağışıklık oluşabilir. Dengeli beslenen, düzenli
ve uygun spor yapanlar, kötü alışkanlıklara sahip kişiler sağlık okuryazarlığına sahip kişiler çeşitli hastalıklara karşı kendilerini daha iyi korur. Aynı zamanda bu kişilerin bağışıklık sistemleri de oldukça
gelişmiştir. Bağışıklık sistemi zayıf olan kişiler basit
hastalıklarda bile semptomları çok şiddetli yaşayabilirken, bağışıklık sistemi güçlü olanlar hastalığa
etkenlerinin neden olduğu sağlık sorunlarını göstermeyebilir

Stres günümüzde birçok olayda karşımıza çıkmaktadır. Hatta çoğu zaman stresin birçok hastalığın doğrudan sebebi olmasa bile tetikleyicisi
olduğu düşünülmektedir. Basitçe kişiyi rahatsız edici, zorlayıcı durum ya da durumlar karşısında kişinin hissettiği fiziksel daha çok duygusal duygudurumudur.

Günümüzde birçok faktör stres  kaynağı olabilmektedir. Stresi her zaman olumsuz  olarak da değerlendirmemek gerekir. Özellikle öğrenme süreçlerinde hafif düzeyde stresin ve kaygının öğrenmeyi ve hafızada tutmayı kolaylaştırdığı  da gösterilmiştir. Olumlu stres faktörlerine maruz
kalmanın ailesel ve iş performansına olumlu etkileri olduğu bilinmektedir.

Olumsuz stres faktörleri ile karşı karşıya kalmanın ise s ağlık sorunlarına yol açtığı bilinmektedir. Strese karşı konulabildiği ve
stres yönetilebildiği ölçüde kişi huzurlu, mutlu ve   sağlıklı olur.

Aslında  stres bir nevi savunma mekanizmasıdır. Doğru yönetilirse olumlu; yönetilemezse sağlık sorununa hatta tükenmeye ve intiharlara bile
yol açabilir.

 Etnik yapı
• Din ve o dinin alt grupları (mezhepler)
• Eğitim
• Medeni durum
• Aile yapısı (çekirdek ve geleneksel aile, daha
geniş aile)
• Ülkenin, toplumun, aile ve bireylerin ekonomik yapısı ve özellikleri
• Meslek
• İş
• Sosyal sınıf
• Kültürel özellikler (gelenekler, görenekler,
örf ve adetler, tarihsel geçmiş)
• Toplumsal cinsiyet (gender)
• Coğrafi koşullar
• Politik yapı (hukuk, yönetim şekli, mevzuat vb.)

Birinci Basamak Sağlık Hizmetleri
Kişilere koruyucu sağlık hizmetleri yanında,
hastalara ayakta ve evde tedavi hizmetlerinin sunulduğu yerlerdir. Bunlar;
bünyesinde birinci basamak sağlık kuruluşu bulunan ilçe sağlık müdürlüğü, toplum sağlığı merkezi (TSM), aile sağlığı merkezi (ASM), halk sağlığı
laboratuvarı, kurum tabipliği, 112 Acil sağlık hizmeti birimleri, Evde Bakım Hizmetleri Sunumu
Hakkında Yönetmelik kapsamında hizmet veren
merkez veya birimler, iş yeri sağlık ve güvenlik
hizmeti sunulan birimler, belediyelere ait poliklinikler, üniversiteler bünyesindeki medikososyal birimler, Türk Silahlı Kuvvetlerinin birinci basamak
sağlık üniteleridir.

İkinci Basamak Sağlık Kurumları
İkinci basamak sağlık kurumları, ilgili mevzuatında tanımlanan ayaktan veya yataklı teşhis, tedavi
ve rehabilitasyon hizmeti verilen sağlık kurumlarıdır. Eğitim ve araştırma hastanesi olmayan devlet
hastaneleri ve dal hastaneleri ile bu hastanelere
bağlı semt poliklinikleri, E1 kodlu entegre ilçe hastanesi, Sağlık Bakanlığına bağlı ağız ve diş sağlığı
merkezleri, kamu kurumlarına ait olup Bakanlıkça ruhsatlandırılmış olan hastaneler, tıp merkezleri
ve dal merkezleri, Özel Hastaneler Yönetmeliği’ne
göre ruhsat almış özel hastaneler, Ayakta Teşhis ve
Tedavi Yapılan Özel Sağlık Kuruluşları Hakkında
Yönetmelik kapsamında açılan tıp merkezleri ve dal
merkezleri, ağız ve diş sağlığı hastaneleri, diyaliz,
üremeye yardımcı tedavi merkezleri, hiperbarik
oksijen tedavi merkezleri, tıbbi laboratuvarlar gibi
müstakil olarak ruhsatlandırılan tanı ve tedavi merkezleridir. 

Üçüncü Basamak Sağlık Kurumları
İlgili mevzuatında tanımlanan ileri tetkik ve
özel tedavi gerektiren hastalıklar için yüksek teknoloji içeren ve/veya eğitim ve araştırma hizmetlerinin verilebileceği altyapıya sahip sağlık kurumlarıdır.bağımlılık arındırma merkezi, bağımlılık
rehabilitasyon merkezi, çocuk izlem merkezi, toplum ruh sağlığı merkezi, diyaliz merkezi, gebe okulu, geleneksel ve tamamlayıcı tıp uygulama birimi,
obezite merkezi, toplum ruh sağlığı merkezi, üremeye yardımcı tedavi merkezi, semt poliklinikleri,

Üçüncü Basamak Sağlık Kurumları kendi içinde 3A ve 3B olarak sınıflandırılır

3A Grubu Hastaneler; Sağlık Bakanlığının
planlama kurallarına tabi olup ön izin, kadro, ruhsat ve faaliyet izni konuları mevcut mevzuat çerçevesinde yürütülen ileri düzey hizmet veren, yüksek kapasiteli, hizmet türü ve kalitesi bakımından
özelleşmiş yüksek teknolojiye sahip hastanelerdir.

3B Grubu Üçüncü Basamak Hastaneler; Sağlık Bakanlığı eğitim hastaneleri, devlet ve vakıf üniversitelerinin hastaneleridir

Toplum ve devletler  için sağlıklı nesiller oluşmasını sağlayan, uygunsuz/
sağlıksız düşüklerin olmasını engelleyen, anne ve
bebek sağlığını koruyan-geliştiren toplum sağlığına
olumlu katkılar veren bir uygulamadır. Hatta temel
amaçlarından bir tanesi de çocuk sahibi olamayan
ailelere yardımcı olacak hizmetleri sunmaktır.

Sağlık kurumları arafından verilen Aile planlaması hizmetleri;
a) Çiftlerin istedikleri sayıda çocuk sahibi olmalarını sağlar.
b) Çiftleri üreme sağlığı konusunda eğitir.
c) Anne-bebek sağlığını korur, ölümlerini önler.
d) İstenmeyen gebelikleri önler.
e) Çocuk sahibi olmak isteyenlere gerekli destek ve eğitimleri verir.

1. Toplumu oluşturan tüm bireylere zamanı
geldiğinde üreme sağlığı ve aile planlaması
ile ilgili gerekli duyulan eğitimleri vermek
ve kişilerin bunlara ulaşmasını sağlamak
2. Cinsiyet ayrımcılığının engellenmesini sağlamak
3. Üreme sağlığı ve aile planlaması ile ilgili
kadın-erkek sorumlulukların paylaşılmasını
sağlamak
4. İstenmeyen ve erken yaştaki gebeliklerin
önlenmesini sağlamak
5. Anneye ya da bebeğe zarar verecek tıp etiğine ve kanuna aykırı uygulamaların önüne
geçmek
6. Erken yaştaki evliliklerin önüne geçmek
7. Gebelik takiplerinin düzenli olarak yapılmasını sağlayarak riskli gebeliklerin saptanması ve izlenmesini sağlamak
8. Üreme sağlığını olumsuz etkileyen durumlar
ve cinsel yolla bulaşı olan hastalıkların önlenmesini ve oluşmuşsa tedavisini sağlamak
9. Anne sütünün faydasını ve emzirmenin
önemini anlatarak emzirmenin teşvik edilmesini sağlamak
10. Kısırlığın önlenmesi ve bebek sahibi olmak
isteyenlere gerekli desteği vermek

Gebeliğin önlenmesi amacıyla kadınlar için  kullanılan  geçici veya kalıcı  yöntemler;
Kadın kondomu, doğum kontrol hapları,
rahim içi araçlar, gebelik önleyici iğneler, deri altı
kapsüller, sperm öldürücüler kadınlara yönelik başlıca geçici yöntemlerdir. K

Kadınlarda tüplerin bağlanması yani tüp ligasyonu ise kalıcı bir yöntemdir. 

Gebeliğin önlenmesi amacıyla erkekler için  kullanılan  doğum kontrol yöntemleri

Kondom-prezervatif-kılıf kullanımı  erkeklere yönelik geçici yöntemdir.

Erkeklerde sperm kanallarının bağlanması yani vazektomi ise kalıcı bir yöntemdir.

Ülkemizde Ulusal Neonatal Tarama Programı kapsamında yapılan tarama testleri :

Fenilketonüri, Konjenital Hipotiroidi: Biyotinidaz Eksikliği, Kistik Fibrosiz, İşitme
Taraması, Görme Taraması, Gelişimsel Kalça Displazisi.