SAĞ103U-SAĞLIK İŞLETMECİLİĞİ I
Ünite 5: Sağlık İşletmelerinde Üretim Yönetimi
Giriş
Sağlık sistemleri, hedef kitlelerin sağlık ihtiyaçlarını karşılamak için kurulmuş̧ kuruluşlardır. Sağlık hizmetleri sağlığın korunması ve yaşam ve çalışma ortamının iyileştirilmesine yönelik önlemler; sağlık sigortasında edinilen hak ve yükümlülüklerinin yanı sıra insanların sağlığının bakımı ve geliştirilmesi, hastalıkların, yaralanmaların ve diğer sağlık bozukluklarının önlenmesi ve kontrolü, profesyonel tıbbi önlemler, faaliyetler ve prosedürler uygulanarak hastalıkların ve koşullarının erken tespiti, zamanında ve etkili tedavi ve rehabilitasyon için sağlık hizmetleri alanında alınan önlemler, faaliyetler ve prosedürlerden oluşur.
Sağlık hizmetlerinin üretim ve sunumunu üç kümede toplamak mümkündür:
• Kişisel üretim ve sunum • Özel sağlık kuruluşu • Kamusal sağlık kuruluşu
Üretim Yönetimi
Üretim bir katma değer sürecidir. İşletmenin her aşamasında katma değer olacaktır. Temel amacı fayda sağlamak olan üretimde fiziksel bir yarı mamul birtakım fonksiyonlardan geçerek son ürüne, yani kullanıcısının ondan faydalanacağı şekle dönüştürülür. Üretim kısaca malların ve/veya hizmetlerin ortaya çıkarıldığı bir süreç olarak tanımlar.
Üretim yönetiminin amacı; doğru zamanda, doğru üretim maliyetinde, doğru kalitede ve miktarda mal veya hizmet üretmektir. Ürün kalitesi, müşterilerin ihtiyaçlarına göre spesifik gereksinimlere uygun teknik özellikler ve ürün maliyeti ile belirlenmelidir. Üretim planlama, yapılan doğru tahmin yöntemleri ve anlaşmaları ile ürünleri doğru sayıda üretmelidir.
Üretim genellikle daha az emek ve daha fazla ekipman kullanan işleri kapsarken hizmet daha fazla emek ve daha az ekipman kullanan işleri kapsar. Üretim sürecinde müşteri kendi taleplerini belirtme dışında fiili bir katılım sunmazken hizmette müşteri katılımı söz konusu olabilir. Üretimde kaynak tüketiminin ölçülmesi için sofistike yöntemler kullanılırken hizmette kaynak tüketimini ölçmek için temel yöntemlerden faydalanılır. Sağlık alanı büyük oranda hizmet faaliyetlerinden oluşmaktadır.
Üretim Yönetiminin Amaçları
Üretim yönetiminin başlıca amaçları, müşteri beklentilerinin karşılanması ve kaynakların verimli kullanımıdır.
Müşteri beklentilerinin karşılanması: Müşteri isteklerinin karşılanması için müşteri hizmetinin beklentiler doğrultusunda planlanması ve gerçekleştirilmesi gerekir. Üretim sistemi, maliyet ve zamanlama açısından müşteriyi tatmin edebilecek bir özelliğe sahip olmalıdır. Malları veya hizmetleri doğru maliyetle ve doğru zamanda üreterek yeterli düzeyde müşteri memnuniyeti sağlamak
çok önemlidir. Bu nedenle, iyi bir planlama yaparak doğru (istenilen) şeyi doğru zamanda ve doğru maliyetler ile üretmek gerekir.
Kaynakların verimli kullanımı: Bu hedefin gerçekleştirilmesinde ilk hedef olan, müşteri beklentilerinin karşılanması göz önünde tutularak kaynakların kullanılmasıdır. Diğer bir ifade ile kaynakların verimli kullanımı ile operasyonların etkin olarak başarılması ve müşteri hizmetlerinin sağlanması gerekmektedir. Burada kaynakların verimli kullanımı, yani kaynaklardan maksimum etki elde edilmesi boş beklemelerin veya gereksiz kullanımların en aza indirilmesi ile ilgilidir. Elde edilen çıktıların girdilere oranı olarak özetlenen verimlilik kavramı kaynakların potansiyelinin veya kapasitesinin ne ölçüde kullanıldığını gösterir.
Üretim Yönetiminin Kapsamı
Üretim yönetimi, verimlilik hedeflerini karşılarken müşteriye istenen faydaları sağlamak için girdilerin çıktılara dönüştürülmesiyle ilgilidir. Personel, pazarlama, finans vb. diğer faaliyetlerden en önemli farkı fiziksel kaynakları kullanarak ve dönüşüm süreci uygulayarak ürün üretmektir.
Tesis Yeri: Kuruluşlar tesis yerinin nerede olması konusunda uzun vadeli bir kapasite kararı alması gerekir ve stratejik düzeyde önemli bir karardır. Bu kararın alınmasında en önemli faktör; şirketin genişleme planına ve politikasına, ürünler için çeşitlendirme planına, değişen ham madde kaynaklarına ulaşım açısından coğrafi olarak avantaj sağlamasıdır.
Tesis Yerleşimi ve Malzeme Taşıma: Tesis yerleşimi, tesislerin iç fiziksel düzeninin tasarlanması olarak ifade edilebilir. Üretim sürecinde ilgili departmanların, iş istasyonlarının, makine ve ekipmanların üretim çıktısını maksimize edecek ve maliyetleri minimize edecek şekilde konumlandırılmasıdır.
Ürün Tasarımı: Birçok uzman tarafından bir araya gelinerek üretilen fikirlerin gerçeğe dönüşümü ile ilgilenir. Günümüzün rekabetçi ortamında işletmeler hayatta kalma ve büyüme stratejisi olarak yeni ürünler tasarlamak, geliştirmek ve piyasaya sunmak durumundadır.
Süreç Tasarımı: Süreç tasarımı ham maddenin nihai mallara dönüştürülmesi için genel bir süreç rotasının gözle görülebilir hale getirildiği bir karar verme sürecidir. Bu kararlar ürünün üretimi için en uygun olan sürecin ve kullanılması gereken en uygun teknolojinin seçimini, süreç akış analizlerini ve tesislerin yerleşimini içerir.
Üretim Planlama ve Kontrol: Üretim planlama ve kontrol hangi ürünlerin üretileceği; bu ürünlerin üretiminde hangi malzeme, makina ve teçhizattan yararlanılacağı; bu kaynakların ne ölçüde ve ne zaman kullanılacağı; ürünlerin istenen kalite ve maliyette, istenilen zaman ve miktarda üretimini sağlayacak çizelgeleme, programlama çalışmalarını kapsar.
Kalite Kontrol: Bitmiş ürün veya gerçekleştirilen hizmet üzerinde yapılan kontroldür ve istenen kalite seviyesini korumak için kullanılan bir sistemdir. Kalite kontrol, kaynaktaki kusurların önlenmesini amaçlar, etkili geri besleme sistemine ve düzeltici eylem prosedürüne dayanır.
Malzeme Yönetimi: Planlanan üretim için gerekli olan malzemelerin belirlenmesi, elde edilmesi, kontrolü ve kullanımıdır. Malzeme yönetimi, bazı hedefleri göz önünde tutarak üretim süreciyle bağlantılı mal ve hizmetlerin akışı ile ilgilidir.
Bakım Yönetimi: Modern endüstride özellikle seri üretim yapan kuruluşlarda, ekipman ve makineler toplam üretken çabanın çok önemli bir parçasıdır. Kullanılan bir ekipman veya makinanın beklenmeyen arızası bütün üretim hattını durdurabilir. Bu nedenle, bu kesinti süreleri çok pahalıya mal olmaktadır. Bu tür pahalı ve beklenmeyen israfların önlenmesi için kullanılan makinelerinin uygun şekilde bakımının yapılması çok önemlidir.
Sağlık Hizmetleri
224 sayılı Sağlık Hizmetlerinin Sosyalleştirilmesi Konusundaki Kanun’un 2. Maddesinde sağlık “sadece hastalık ve maluliyetin yokluğu olmadan bedenen, ruhen ve sosyal açısından tam bir iyilik halidir” şeklinde ifade edilmiştir. İlgili kanunun aynı maddesinde sağlık hizmetleri “insan sağlığına zarar veren çeşitli faktörlerin yok edilmesi ve toplumun bu faktörlerin tesirinden korunması, hastaların tedavi edilmesi, bedenî ve ruhi kabiliyet ve melekeleri azalmış olanların işe alıştırılması (rehabilitasyon) için yapılan tıbbi faaliyetler” şeklinde tanımlanmıştır. Sağlık kalitesinin iyileştirilmesi, artan nüfusa hizmet sunulması, yeni tedavi ve teşhis yöntemleri geliştirilmesi konusunda zorluklar bulunmaktadır.
Sağlık Hizmetleri Çalışanları
Sağlık hizmetleri çalışanları olarak genel olarak tıp doktorları, uzman tıp doktorları, diş hekimleri, hemşireler, ebeler, eczacılar, geleneksel ve tamamlayıcı tıp uzmanları, fizyoterapistler, diyetisyenler ve beslenme uzmanları, odyologlar ve konuşma terapistleri, tıbbi ve patoloji laboratuvarı teknisyenleri, tıbbi teknisyenler ve diş protez teknisyenleri ilk akla gelenler arasında gösterilebilir.
Genel tıp doktorları (aile hekimleri): Modern tıbbın ilke ve prosedürlerini uygulayarak hastalık, rahatsızlık, yaralanma ve diğer fiziksel ve/veya zihinsel bozuklukları teşhis eder, tedavi ederek ve önleyerek insanlarda genel sağlığı korur.
Uzman tıp doktorları: Modern tıbbın ilke ve prosedürlerini uygulayarak uzmanlaşmış test, tanı, tıbbi, cerrahi, fiziksel ve psikiyatrik teknikler kullanarak hastalık, rahatsızlık, yaralanma ve diğer fiziksel ve zihinsel bozuklukları teşhis eder, tedavi eder ve önler.
Diş hekimleri: Modern diş hekimliği ilke ve prosedürlerini uygulayarak diş, ağız, çene ve ilgili dokuların hastalıklarını, yaralanmalarını ve anormalliklerini teşhis eder, tedavi eder ve önler.
Hemşireler: Modern hemşireliğin uygulama ve standartlarına göre, yaşlanma, yaralanma, hastalık veya diğer fiziksel veya zihinsel bozukluklar veya potansiyel sağlık riskleri nedeniyle hemşirelik bakımına ihtiyaç duyan kişilere tedavi, destek ve bakım hizmetleri sunmaktadır.
Ebeler: Ebelik bakım hizmetlerini hamilelik ve doğum öncesinde, sırasında ve sonrasında planlar, yönetir, sağlar ve değerlendirir.
Eczacılar: Tıbbi ürünleri saklar, korur, birleştirir ve dağıtır. Tıp doktorları ve diğer sağlık profesyonelleri tarafından verilen reçetelere göre ilaçlar, ilaçların uygun kullanımı ve olumsuz etkilere karşı danışmanlık yaparlar.
Geleneksel ve tamamlayıcı tıp uzmanları: Belirli kültürlerdeki teorilerin ve deneyimlerin kapsamlı bir şekilde incelenmesiyle elde edilen bilgi, beceri ve uygulamaları uygulayarak hastaları inceler ve hastalık, rahatsızlık, yaralanma ve diğer fiziksel ve zihinsel rahatsızlıkları uygulayarak önler ve tedavi eder.
Fizyoterapistler: İnsan motor fonksiyonlarını iyileştiren veya onaran, hareket kabiliyetini en üst düzeye çıkaran, ağrı sendromlarını hafifleten ve yaralanmalar, hastalıklar ve diğer bozukluklarla ilişkili fiziksel zorlukları tedavi eden veya önleyen rehabilitasyon programlarını değerlendirir, planlar ve uygular.
Diyetisyenler ve beslenme uzmanları: Gıda ve beslenmenin insan sağlığı üzerindeki etkisini artırmak için programları değerlendirir, planlar ve uygular.
Odyologlar ve konuşma terapistleri: İnsanlardaki işitme ve konuşma becerisini etkileyen fiziksel bozuklukları değerlendirir, yönetir ve tedavi eder.
Tıbbi ve patoloji laboratuvarı teknisyenleri: Bir hastanın sağlığı veya ölüm nedeni hakkında bilgi almak için vücut sıvıları ve dokuları üzerinde klinik testler yaparlar.
Tıbbi teknisyenler ve diş protez teknisyenleri: Bir sağlık uzmanı tarafından belirlenen reçete veya talimatları izleyerek tıbbi cihazları ve diş cihazlarını tasarlar, montajını, servisini ve onarımını yapar.
Sağlık Alanında Hizmet Üretim Birimleri
Sağlık alanında hizmet sağlayıcı birimler olarak klinik, poliklinik, hastane, ameliyathane, yoğun bakım hizmetleri ve acil bakım hizmetleri ifade edilebilir.
Klinik: Bir klinik, ayaktan hastalara hitap eden, yaygın durumları ve hastalıkları ele alan ve tedavi eden tıbbi bir tesisi ifade eder. Klinikler özel olarak işletilebilir veya kamu tarafından yönetilebilir ve finanse edilebilir.
Poliklinik: Poliklinikler genel hastanelerde sağlık hizmetleri bölümü altında bulunan; dış hastanın hastaneye başvurduğu departman olarak sağlık kurumunun halkla ilişkisini sağlar.
Hastaneler: Hastane, uzmanlaşmış̧ tıbbi ve hemşirelik personeli ile tıbbi ekipmanlarla hasta tedavisi sunan bir sağlık kuruluşudur. En iyi bilinen hastane tipi, tipik olarak yangın ve kaza mağdurlarından ani bir hastalığa kadar acil sağlık sorunlarını tedavi etmek için acil servise sahip olan genel hastanedir.
Ameliyathaneler: Ameliyathanelerin yönetimi, hizmete devamlı hazır bulundurulması, alet ve malzemenin sağlanması, bakım, onarım ihtiyaçlarının saptanarak yaptırılmak üzere ilgililere bildirilmesi ve burada çalışan personelin yönetimi ve eğitimlerinin yapılması ile genel cerrahi uzmanı görevli olup bu hususlarda baştabipliğe karşı doğrudan sorumludur.
Yoğun Bakım Hizmetleri: Yoğun bakım ünitesi bir hastanede kritik hastalığı olan hastaları tedavi etmeye adanmış özel bir tesistir.
Acil Servis Hizmetleri: Acil tıp, öngörülemeyen hastalık veya yaralanmaların teşhis ve tedavisine adanmış̧ tıbbi uzmanlık alanıdır. Acil tıp uygulaması; ilk değerlendirme, tanı, tedavi ve hızlı tıbbi, cerrahi veya psikiyatrik bakım gerektiren herhangi bir hastanın yataklı sağlık tesislerinde alacağı acil sağlık hizmetlerini içerir.
Sağlık İşletmelerinde Üretim Yönetimi
Sağlık işletmelerinde üretim yönetimi de tıpkı üretim işletmelerinde üretim yönetiminde olduğu gibi birtakım girdilerin istenilen kalite düzeyine sahip bazı çıktılara dönüştürülmesi ile ilgilenir. Bu sistemde de kaynak olarak kullanılan girdiler, dönüşüm süreci ve çıktılar mevcuttur.
Sağlık İşletmelerinde Üretim Yönetiminin Kapsamı
Sağlık işletmelerinde üretim yönetiminin kapsamı tesisin yeri, tesis yerleşimi ve malzeme taşıma, süreç tasarımı, üretim planlama ve kontrol, toplam kalite yönetimi ve malzeme yönetiminden oluşmaktadır.
Tesis Yeri: İnşası tamamlanmış bir hastanenin yeri daha sonra değiştirilemediğinden başlangıçta doğru yeri seçmek çok önemlidir. Bu noktada özellikle sağlık tesisi yer seçimi problemi için bir karar verici, maliyetler ve sosyal beklentiler gibi birçok kriteri dikkate almalı ve daha sonra çoklu alternatifleri değerlendirmelidir.
Tesis Yerleşimi ve Malzeme Taşıma: Üretim yapan bir firmada malzeme akışını analiz eden uygun bir düzen elde etmek temel hedef iken sağlık tesislerinde insanların akışına, yani hastalara, aileye ve personele öncelik verilir. Tesis yerleşim maliyetleri, ulaşım akışları, güvenlik, havalandırma, sinyalizasyon, kirlenme, yerleşim planı ve iş gücü arasındaki esneklik tesis yerleşiminin tasarımında dikkate alınması gereken faktörlerdir.
Süreç Tasarımı: Sağlık hizmetlerinde süreç yönetimi, akut hasta bakımını kapsaması sebebiyle oldukça kritiktir. Genellikle değişim yönetimi modelleri kaliteli hasta bakımını sağlamak için kullanılmaktadır. Kalite iyileştirme hususunda işbirlikçi bir tarz benimsendiğinde değişim süreci ile hastaneler, kalite problemlerini daha iyi
kavrayabilir, kontrol edebilir ve böylelikle hasta bakım hizmetini iyileştirebilirler.
Üretim Planlama ve Kontrol: Sağlık işletmelerinde üretim planlama talep ve kapasite arasında daha iyi kontrole yol açarak kaynakların sağlık hizmetlerine göre planlanmasını ve kontrol edilmesini sağlayarak hastanelerin çok daha etkin bir şekilde çalışmasını sağlamayı amaçlar.
Toplam Kalite Yönetimi: Sağlık hizmetleri, hepsi önemli olan çok çeşitli kalite yönlerini içerir. Sağlık hizmetlerinde satıcı konumunda doktorlar, hastaneler, bakım evleri ve klinikler iken alıcılar konumunda, bu sağlık hizmetlerini öngörülen fiyatlarla satın alan hastalar vardır. Sağlık hizmetlerinde toplam kalite yönetimi gıda, barınma, güvenlik, emniyet, çalışanların tutumu ve hastaneler ve bakım evleri ile bağlantılı olarak ortaya çıkan diğer faktörler gibi sağlıkla doğrudan bağlantılı ve yakından ilişkili performans kalitesini de içerebilir.
Malzeme Yönetimi: Sağlık hizmetlerinde gerek normal süreçte gerekse acil durumda tedarik zincirinin, tıbbi malzeme yönetiminin ve dağıtımın iyi koordine edilmesi gerekir. Bu kapasitenin planlanması, tedarik etme ve depolama sistemlerinin tanımlanmasını içerir. Gerekli personel sayısı ve becerilerine göre ulaşım desteği oluşturulmalı ve personel ihtiyaçları tahmin edilmelidir.