Temel İlkyardım Bilgisi — Ünite 6 Soru-Cevap

Zehir, insanın bedenine deri-kan, sindirim veya solunum yollarından herhangi biriyle girmesiyle bedende bir takım değişikliklere sebep olur. 

Solunum yoluyla zehirlenmeye yol açan zehirler: Evde, endüstride ve tarım alanlarında kullanılan çeşitli gazların, spreylerin ve dumanların sık kullanılması ve bunların solunması; araba egzozundan, sobada yanan odun veya kömürden, tüp kaçaklarından ve doğal gaz soba, şofben ve kombilerinde oluşan karbonmonoksit gazı, lağım çukurunda biriken karbondioksit, havuz hijyeninde kullanılan klor, yapıştırıcılar, boyalar ve ev temizleyicileri solunum sistemini etkiler.

Yerel Belirtiler: Zehirin bedene giriş yaptığı ya da temas ettiği bölgede meydana gelen değişikliklerdir ki hayvan sokmalarında veya yakıcı/yanıcı kimyasal maddelerin temasında yara oluşumu da söz konusudur.
• Zehrin temas bölgesinde kızarıklık,
• Zehrin temas bölgesinde şişlik, ödem,
• Zehrin temas bölgesinde gerginlik hissi,
• Zehrin temas bölgesinde ağrı ve acı hissi,
• Zehrin temas bölgesinde kaşıntı hissi yerel belirtilerdir.

İlkyardımın temel uygulamaları olan ‘Koruma, Bildirme, Kurtarma (Kbk)’, zehirlenme durumlarında da geçerlidir. Bu nedenle öncelikle olay yeri güvenliği sağlanarak, koruma için gerekli olan güvenli çevre oluşturulur. Ardından 112 aranarak tıbbi yardım istenir. Bildirme esnasında sorulara net cevaplar verilmeli; zehirlenen(ler)in isimleri ve durumları tanımlanmalı; eğer ilkyardım yapıldıysa nasıl bir yardım verildiği belirtilmelidir. Kurtarma için müdahale hızlı ancak sakin bir şekilde gerçekleştirilmelidir. Bunun için hastanın bilinci ve yaşam belirtileri değerlendirilir; korku ve endişeleri giderilir; yarasını görmesine izin verilmez; zehirlenmeye neden olan madde mümkün olduğunca kısa sürede ortamdan
uzaklaştırılarak etkisi azaltılır; hastanın yaşamsal fonksiyonlarının (solunum, dolaşım) devamı sağlanmaya çalışılır.

Solunum yoluyla zehirlenmelerde solunan zehrin özelliğine, kişinin sağlık durumu ve kişinin fiziksel özelliklerine göre şu belirtiler ortaya çıkar:
• Baş ağrısı ve baş dönmesi
• Kulak çınlaması
• Göğüs ağrısı
• Kas güçsüzlüğü ve hâlsizlik
• Morarma, yutkunma zorluğu ve boğulma hissi
• Bulantı ve kusma
• Bilinç düzeyinde azalma
• Görme bozukluğu (bulanık ve çift görme)
• Deride renk değişimi.

Motorlu araç egzozları, yangınlardan kaynaklanan dumanlar, kışın evlerde yanlış kullanılan sobalar, gaz gücüyle çalışan motorlar, orman yangınları ve metilen klorür içeren boyalar karbonmonoksit zehirlenmesine neden olan en yaygın karbonmonoksit kaynaklarıdır.

Karbonmonoksit zehirlenmeleri; hamileler, iki yaş altı çocuklar, yaşlılar, kansızlık, solunum sistemi ve kalp hastalığı olan kişiler için daha büyük risk oluşturmaktadır.

Kişi ortamdan uzaklaştırılır.
Hareket ettirilmez.
Yaşam bulguları değerlendirilir (ABC).
Hava yolu açıklığı sağlanır.
Tıbbi yardım istenir (112).

Gaz olduğu şüphelenilen durumlarda asla elektrik düğmeleri açıp kapatılmamalıdır. Gaz vanası kapatılmalıdır. Olay yerine ateşle yaklaşılmamalıdır. Cam, kapı vb. açılarak ortam havalandırılır ya da hasta temiz havaya çıkarılır.  İlkyardımcı müdahale sırasında kendini ve çevresini korumak için gerekli önlemleri almalıdır.  Solunumu korumak için maske veya ıslak bez kullanılır. Yoğun duman varsa hastayı dışarı çıkarmak için ip kullanılmalıdır. Kişinin bilinci kontrol edilmeli; solunum yolu açıklığı ve solunumu değerlendirilmelidir. Hasta, rahat nefes alabilmesi için yarı oturur pozisyonda tutulur. Hastanın bilinci kapalı ise koma pozisyonu verilir. Tıbbi yardım istenmelidir. Yaşamsal belirtilerin değerlendirmesi yapılmalı; solunum yoksa derhâl temel yaşam desteğine geçilmelidir. Yaralı kişi asla yalnız bırakılmamalıdır. Kişinin yaşam bulguları sürekli takip edilmelidir.

Baca ve soba borusu bağlantıları ve temizlikleri düzenli ve uygun şekilde yaptırılmalıdır.
Ev ve iş yerlerinde kullanılan doğal gaz ve diğer ısınma cihazlarının bakımları düzenli olarak yaptırılmalıdır.
Şofben kazalarını önlemek için banyo içerden kilitlenmemeli; şofben, iyi çeken bir bacaya bağlanmalı; şofbenin olduğu yere hava girişi sağlanmalı; şofben ile tüp arasındaki hortum 125 cm den uzun olmamalıdır.
Kapalı garajlarda araçlar uzun süre çalıştırılmamalıdır.
Karbonmonoksit sensörleri kullanılmalıdır.

Sindirim yoluyla zehirlenmelere yol açan maddeler şunlardır:

Bozulmuş ya da bayatlamış gıdalar
Yanlışlıkla/kasıtlı olarak alınan ilaçlar
Ev ürünleri (konserveler)
Temizlik malzemeleri
Tarım ilaçları
Kimyasal maddeler
Yüksek oranlı gıda katkı maddeleri
Mantarlar-bitkiler
Alkol

Fiziksel Tehlikeler: Gıdalarda cam kırığı, plastik madde ya da kalıntısı, kemik, taş, toprak, tahta, metal, saç, tırnak, her türlü böcek ve radyoaktif madde kalıntısının bulunmaması gerekir. Bunlar gıda zehirlenmesine neden olurlar.

Biyolojik Tehlikeler: Üç ana grupta incelenebilir:
• Gıdada doğal olarak bulunan zehirli kimyasal madde: Yeşillenmiş ve filizlenmiş patateste oluşan solanin, zehirli bal (deli bal), zehirli mantarlar, bazı bitki ve meyvelerde doğal olarak bulunan siyanik asit.
• Gıdalara sonradan bulaşan ya da uygun koşullarda üretilmeyen-saklanmayan gıdalarda oluşan madde: Küf, bakteri, virüs, parazitler ve mikrobiyal toksinler.
• Genetiği değiştirilmiş canlılar (GDO)

• Asit veya bazik madde (korozif madde) içeren sıvılar içilmişse
• Petrol ürünleri içilmişse
• Bilinci kapalı ise kişi kusturulmamaldır. 

Gıda zehirlenmelerinde en çok aşağıdaki belirtilere rastlanır;

Bulantı-kusma/ İshal
Kanlı dışkılama
Susuzluk
Ateş ve ateşe bağlı üşüme
Kas ağrıları
Hâlsizlik
Havale, bilinç kaybı
Nefes darlığı, morarma
Nabız bozukluğu ve kalp durması

a. Bilinci kapalı kişilerde hemen kişiyi sırtüstü sert bir zemine yatırarak yaralının ağız içi kontrol edilmelidir. Kişiye baş geri çene ileri/yukarı pozisyonu verdikten sonra kişinin solunumu en az 10 saniye kontrol edilmelidir. Solunumu olmayan kişilerde derhâl temel yaşam desteği uygulamasına geçilmelidir.
b. Bilinci açık kişilerde, kişi ve kişinin maruz kaldığı olayla ilgili bulguları elde etmeye çalışılmalıdır.
• Gıda zehirlenmelerinde hastanın zehirli besini almasından çok az bir süre geçmişse ve hastanın kusması varsa engellenmemelidir. Ancak hasta zorla kusturulmamalıdır.
• Kimyasal toksik-yakıcı bir madde alımı söz konusu ise kişi vakit kaybettirilmeden en yakın sağlık kuruluşuna sevk edilmelidir. Yakıcı-yanıcı maddeyi kusma yoluyla çıkarmak bu yolların tekrar zarar görmesine yol açacağı için bu tür vakalarda kişiye kusmaması gerektiği söylenmelidir.
• Kimyasal madde ile temasta ağız içi bol su ile gargara edilerek yıkanmalıdır.
• Hasta ya da yaralının yanından ayrılmamalı, hasta her daim yaşam bulguları yönünden değerlendirilmelidir.
• Hasta ya da yaralının yanındaki ilaç kutuları mutlaka toplanmalı, gelen 112 acil servis ekibine verilmelidir.

Zehirli maddelerin deri yoluyla bedene girmesi sonucunda aşağıdaki bulgulara rastlanır:
a. Zehrin bedene girdiği bölgede izler (kabarcıklar, ödem, yanık, diş izi vb.)
b. Ağrı ve his kaybı
c. Deride zehrin temas ettiği bölgede kızarıklık, kaşıntı ve döküntü
d. Alerjik reaksiyonlar (yerel ve genel)
e. Kasılma ve titreme
f. Solunum düzensizliği ve solunumun durması
g. Dolaşım sistemi bozuklukları
h. Kanda pıhtılaşma bozukluğu.

Cilt yolu ile zehirlenmelerde ilkyardım şu şekilde olmalıdır; 
• Yaşam bulguları değerlendirilir.
• Ellerin zehirli madde ile teması önlenmelidir.
• Zehir bulaşmış giysiler çıkartılır.
• 15–20 dakika boyunca deri bol suyla yıkanmalıdır.
• Tıbbi yardım istenir (112).

Deri ya da kan (dolaşım sistemi) yoluyla meydana gelen zehirlenmelerin nedenleri:
a. Zehirli gazların deri yoluyla bedene giriş yapmaları
b. Tarımda kullanılan ilaçların, böcek, haşere ilaçları gibi maddelerin deriye temas etmesi
c. Enjeksiyon yolu ile aşırı dozda ya da yanlışlıkla ilaç alınması ya da verilmesi
d. Enjeksiyon yolu ile bedene uyuşturucu-uyutucu gibi keyif verici madde alınması
e. Evlerde ya da işyerlerinde kaza sonucu kimyasal maddelere temas edilmesi
f. Çeşitli toksik etkileri bulunan bitkilerle temas edilmesi
g. Hayvan ısırması, böcek sokması ya da teması hâlinde hayvandan bedene zehir transferi'dir.

Arı sokmasında lokal belirtiler: Arının bedeni soktuğu ilk anda keskin bir ağrı hissedilir. Daha sonra bu bölgede kızarıklık, ödem (şişme) ve kaşıntı ortaya çıkar.
Arı sokmasında sistemik belirtiler: Arı zehrinin bedene yayılması ile birlikte özellikle alerji hikâyesi bulunan kişilerde göğüs sıkışması, bulantı, kusma, ishal, baş dönmesi, tansiyon düşüklüğü, anaflatik şok, bilinç kaybı, solunum ve kalp durması ortaya çıkabilir. 

Kedi ya da köpek ısırmasında ilkyardım:

Vakayla karşılaşan ilkyardımcı güvenli (koruma ilkesi) bir ortam oluşturduktan sonra hasta/yaralının bilincini ve yaşamsal belirtilerin değerlendirmesini yaptıktan sonra ikinci değerlendirmesini (baştan ayağa kontrol) yapmalıdır. Bu kontroller sırasında ısırık olan bölgeler tespit edilmelidir.
Yaralı bölge en az 5 dakika sabunlu su ile yıkanmalıdır. Su ve sabunla yıkama işlemi yüzeysel yaralanmalarda kuduz ve diğer enfeksiyon risklerini büyük ölçüde azaltmaktadır. Kanama varsa kanamayı durdurmak için yara bölgesine baskı uygulanmalıdır.
Ciddi yaralanmalarda tıbbi yardım istenmelidir.
Hasta ya da yaralı ısırmaya bağlı kırık oluşumu yönünden de değerlendirilmelidir.
Hasta ya da yaralı kuduz, tetanos ve diğer enfeksiyonlar yönünden bilgilendirilmelidir.
Hasta ya da yaralı en yakın sağlık kuruluşuna yönlendirilmelidir.
Kuduz riski bulunan durumlarda (hayvana ulaşılamıyorsa) 48 saat içinde kuduz aşısı yapılmalıdır

Arı iğneleri çok küçük olduğu için sokulan bölgeyi bulmak için kişinin tüm bedeni baştan ayağı kontrol edilmelidir.
Arının iğnesi cilt üzerinde görünüyorsa iğne, deri sıkılmadan, zehir kesesi patlatılmadan, kredi kartı gibi sert bir cisimle kazıyarak çıkartılmalıdır.
Arının soktuğu bölge sabunlu su ile yıkanmalıdır.
Zehrin emilimini azaltmak amacıyla sokulan bölgeye soğuk uygulama yapılmalıdır.
Alerjik reaksiyon yönünden kişiler değerlendirilmelidir.
Kişinin ağız içinden ya da dilinden sokmuşsa buzu emmesi sağlanmalı, kişi derhâl en yakın sağlık kuruluşuna sevk edilmelidir.
Acil durumlarda (alerji hikâyesi gibi) tıbbi yardım istenmelidir.