Temel İlkyardım Bilgisi — Ünite 5 Soru-Cevap

Homeostasis değişen iç ve dış koşullara rağmen canlı iç ortamının sabit tutulması olayıdır. Hava sıcaklığı eksi derecelere de düşse 40 C° derecenin üzerlerine de çıksa beden ısısı her daim sabit tutulmaya çalışılır.

Yaşamın devamı için insan bedenin ısı derecesi 36,5- 37 C° olmalıdır.

İnsan vücudunun ısı ayar merkezi hipotalamus denen beynin özel bir bölümüdür. Çeşitli uyarıları algılayan bu yönetim merkezi vücudun ısısını kan damarları, ter
bezleri, akciğer, deri, böbrekler, böbrek üstü bezleri, yağ dokusu, kaslar ile dengelemeye çalışır.

Sıcak çarpmasında riskli grup kalp hastaları, tansiyon hastaları, şeker hastaları, kanser hastaları, çok zayıf ya da aşırı kilolu kişiler, psikolojik rahatsızlığı olanlar, böbrek ya da karaciğer rahatsızlıkları olanlar, bebekler ve yaşlılar, hamileler, yetersiz beslenenler, yeteri kadar beden sıvısı ve elektrolit almayanlardır.

Aşırı susama, kas krampları, hâlsizlik, artmış beden ısısı, hızlı ve zayıf nabız, terli ve nemli cilt, bulantı, kusma, ishal, baş ağrısı ve baş dönmesi sıcak bitkinliğinde gözlenen belirtilerdir.

Üst deri (epidermis): Derinin en dıştaki tabakasıdır ve keratinosit adı verilen hücrelerden oluşur. Ayrıca deriye rengini veren melanosit hücreleri de burada bulunur. Kalınlığı vücudun bölümüne ve cinsiyete göre değişir. Bu bölgede damar bulunmadığı için beslenmesi altta bulunan tabaka olan dermisten difizyon yolu ile olur.

Yanık sadece sıcağa bağlı yani ısı artışına bağlı olarak bedende ortaya çıkmaz. Bedende yanığa birçok etken neden olabilir. Bu etkenler şunlardır:

• Isıya bağlı termal yanıklar
• Kimyasal yanıklar
• Radyasyon yanıklar
• Elektrik yanıkları
• Soğuk yanıkları

İkinci derece yanık: Epidermis yani deri üst tabakasının tamamı, altındaki dermis tabakasının ise kısmen etkilendiği yanık çeşididir.

Kimyasal yanıklarda kimyasalın türü ve sınıfı oldukça etkilidir. Genelde evde ve iş yerlerinde kullanılan kimyasal temizlik maddelerinin deri ya da göze temas etmesi sonucu oluşur. Kimyasallar deri ile temas ettikten sonra uzun süre etkilerini devam ettirerek delerek ve yakarak yanığın derinleşmesine neden olur. Eğer temas edilen madde toz hâlinde ise fırça ya da kuru bir bezle temizlenmelidir. Temas eden kıyafetler hemen çıkartılmalıdır. Kimyasalın türü ve etki mekanizması bilinmiyorsa asla su ile temas edilmemelidir. Kimyasal yanıklarda 112 acil servisten yardım istenmelidir. Göz ve yüz bölgesine kimyasal bir madde temas etmişse göz kesinlikle ovuşturulmamalı, bol su ile yıkanmalıdır.

Elektrik yanıklarında akım kesilmedikçe müdahale edilmemelidir. Akım kesilemiyorsa kişi elektrik iletmeyen bir cisimle ortamdan uzaklaştırılmalıdır. Kişiye kesinlikle su ile müdahale edilmemelidir. Elektrik akımının şiddeti, kişinin bu akıma maruz kalma şekli ve süresi, akımın tipi, akımın bedende izlediği yol, kişinin yaşı gibi unsurlar yanığın ciddiyetini belirler. Ciddi elektrik yanıklarında
kalp durabilir. Genelde elektrik yanıklarında akımın bir girdiği yer bir de çıktığı yer gözlenir. Bu giriş ve çıkışlarla birlikte bir de akım beden içinde geçtiği yerlerdeki organlara zarar verir. Elektrik etkisi ile oluşan yanıklarda fırlama ve düşme sonucu kişilerde kırık ve yaralanmalar da meydana gelebilir. Elektrik çarpmasına bağlı bir durumla karşılaşıldığında ilkyardımcı sakin kalarak yaralıya doğrudan temas etmemeli, akımı sonlandırmalıdır. Akım kesildikten sonra ya da yaralı elektrik iletmeyen bir cisimle akımdan uzaklaştırıldıktan sonra kişide bilinç kontrolü yapılır. Bilinç kontrolü yapıldıktan sonra bilinç yoksa sırasıyla ABC değerlendirmesi yapılır. Solunum ve dolaşım yoksa temel yaşam desteğine geçilir. Yaralıya kesinlikle su ile müdahale edilmez. Yanık bölgesi temiz bir bezle örtülür. Kırık ve yaralanma olup olmadığı kontrol edilerek eğer varsa gerekli ilkyardım uygulanır. Tıbbi yardım istenir.

Beden ısısının normal seviyelerin altına düşmesine  hipotermi denir. Hipotermi beden ısı değerinin 35 C°’nin altına düşmesidir.

Hafif Hipotermi: Beden ısısı 32-35 C° arasındadır. Kişi çok şiddetli titrer, dengede
duramaz, bilinç seviyesinde azalma, hafıza kaybı, kalp hızında aşırı artış söz konusudur

Şiddetli Hipotermi: Beden ısısı 28 C°’nin altındadır. Solunum ve dolaşım artık hissedilemeyecek kadar derindir. Beden ısısı daha da düştükçe artık kalp durur ve beyin ölümü başlar.

Orta ve şiddetli hipotermik vakalarda ise hasta ılık ve kapalı bir ortama alındıktan sonra hastanın bilinç kontrolü ve ABC değerlendirmesi mutlaka yapılmalıdır. Şiddetli hipotermide beden artık ısı üretemeyeceği için kişinin mutlaka sıkı ve ılık giysilerle üzeri örtülmelidir. Ortamdaki hava, su kaynatılarak nemlendirilebilir.

Bedenin soğuk bir madde (kuru buz, kar, sıvı nitrojen gibi) ile temasına bağlı olarak da lokal bir yanık çeşidi ortaya çıkabilir. Buna soğuk ısırması ya da soğuk yanığı adı verilir. Donma, soğuk ısırması ve soğuk şişliği durumlarında soğuk ya da donan bölge biraz yükseltilir ve oda sıcaklığında yavaş yavaş ısınması sağlanır. Donan bölge asla ovulmamalıdır, donan bölgeye masaj yapılmamalıdır.

Hangi tip hipotermi olursa olsun hipotermide ilkyardımda da koruma tedbirlerine uyulmalıdır. Kişi dışarda soğuk altında ise hemen ılık bir ortama alınmalıdır. Kişilerde sırasıyla birincil ve ikincil değerlendirme aşamaları mutlaka tatbik edilmelidir. Hafif hipotermide kişide daha fazla ısı kaybını engellemek ve var olan ısıyı muhafaza etmek için kişiye daha fazla kıyafet giydirilir. Islak giysisi varsa öncelikle onlar yenileriyle değiştirilir. Bilinci açık, mide bulantısı ve baş dönmesi olmayan kişilere enerji üretimi için sıcak şekerli içecekler ve yiyecekler verilebilir.

Üçüncü derece donuklar: Deri tabakaları ve deri altında bulunan yapıların (kas, endon, kemik, sinir, damarlar) donmasıdır. Duyu kaybı, yanma, karıncalanma, kuru siyah bir görünüm ile karakterizedir. Geri dönüşümü yoktur.

Donuklarda ilkyardımda hasta ya da yaralının soğukla teması kesilir, ılık güvenli bir ortama alınır. Kişinin üzerinde olan ıslak kıyafetler çıkartılarak kuru kıyafetler giydirilir. Hasta ya da yaralı dinlenmeye alınır. Hastanın bilinci açıksa ılık ya da sıcak içecekler verilir. Hasta yavaş yavaş ısıtılır. Bir anda sıcak ortama (soba dibine, saç kurutma makinesi önü gibi) alınmaz. Donmaya bağlı oluşan büller patlatılmaz, kişiye masaj ya da ovalama işlemi yapılmaz. Isınacağı düşüncesiyle kişiye alkol verilmez. Büllerin patlatılması enfeksiyon riskini artıracağından patlatılmaz, üzeri örtülür. El ve ayak doğal pozisyonda tutulur, eller yumruk yapılmış ve ayaklar büzülmüş ise açılmaya çalışılmaz. 112 acil servisten yardım istenir.

Deri tabakalarının donduğu donma şeklidir. Donan bölge gergindir, içi su dolu büller oluşur, ödem, ağrı ile karakterizedir.

Donma durumunda etkenin tipi, etkene maruz süresi, kişinin fiziksel direnç gücü gibi faktörlere bağlı olarak donuklar kendi arasında üç kategoride incelenir.
• Birinci derece donuklar
• İkinci derece donuklar
• Üçüncü derece donuklar