Sıcak çarpmasının belirtileri ise şu şekilde özetlenebilir: Giriş Isı değişiminin insan vücudu üzerindeki olumsuz etkilerini • Baş dönmesi en aza indirmek için temel ilkyardım bilgisine ihtiyaç • Baş ağrısı vardır. Yanıklarda veya donmalarda uygulanacak • Yorgunluk ilkyardım ile hastanın durumunun daha kötüye gitmesi • İsteksizlik engellenir ve iyileşmesi kolaylaştırılabilir. • Sinirlilik • Aşırı terleme Isı Değişimi ve Vücuttaki Etkileri • Terlemeye bağlı ıslak deri Homeostasis, dış sıcaklık ve etkenlerden bağımsız olarak • Hızlı atan nabız canlının iç ortamının sıcaklığının istikrarlı tutulması • Mide bulantısı şeklinde tanımlanmaktadır. Dışarıdaki sıcaklıktan bağımsız olmak üzere insanların vücut sıcaklığının ideal Sıcak çarpmasındaki ilkyardımda yine genel ilkyardım değer olan 36,5-37 ºC olması gerekmektedir. Vücutta ilkelerinde olduğu gibi koruma ilkesine uygun gerçekleşen biyokimyasal reaksiyonların ve enzimlerin davranılması gereklidir. Bu bağlamda ilk yapılması düzgün faaliyet gösterebilmesi için uygun sıcaklık şarttır. gereken, gerekli güvenliğin sağlanmasından sonra hayati Hipotalamus adı verilen ve beyinde yer alan bir bölüm, tehlike yaratan durumun ortadan kaldırılmasıdır. Sonraki insan vücudundaki sıcaklığın dengelenmesinden aşamalarda sırası ile şu adımlar uygulanmalıdır:
sorumludur. Bu dengeleme, • Sorunun kaynağı ortam veya sıcak hava ise hasta
• Kan damarları havadar bir alana alınmalı, bilinci kontrol edilmeli • Ter bezleri ve hastayı sıkan dar giysiler çıkarılmalıdır. • Akciğer • Hastanın alnına ve açıkta kalan bölgelere ıslak • Deri havlu uygulanabilir; mide bulantısı, kusma ve • Böbrekler kapalı bilinç gibi durumlar olmaması halinde • Böbrek üstü bezleri hastaya sıvı (ör. Maden suyu) verilebilir. • Yağ dokusu • Gerekli görülmesi halinde hastaya ılık bir duş aldırılabilir. • Kaslar • Hasta şok pozisyonuna alınarak ayakları 30 cm vasıtasıyla gerçekleştirilir. İşte bu mekanizmaların uygun yükseğe kaldırılır. çalışmaması halinde insan sağlığı tehdit altında olur. • Yapılan müdahalelere rağmen hastanın
Sıcak Çarpması ve İlkyardım durumunda bir değişiklik olmaması halinde 112 acil servise haber verilir. Sıcak çarpması olayında insan vücudu, çok sıcak ve nemli bir ortamda sıcaklığı dengelemek amacıyla terleme yoluna Sıcak Bitkinliği ve İlkyardım
başvurur ve bu durumda yüksek miktarda sıvı ve elektrolit Sıcak bitkinliği, tıpkı sıcak çarpmasında olduğu gibi dışarıya verilir. Ancak sıcaklığı dengelemek adına kişinin aşırı sıcağa maruz kalması dolayısıyla sıvı gerçekleşen bu durum, aşırı sıvı kaybının telafi eksikliğine bağlı olarak ortaya çıkar. Bu durumun edilmemesi halinde bilinç kaybına ve hatta ölüme yol belirtileri şu şekildedir: açabilir. Anılan bu olumsuz durumlar, • Aşırı susama • Korumasız biçimde uzun süre güneşe maruz • Kalp krampları kalmak • Halsizlik • Aşırı egzersiz yapmak • Fazla beden ısısı • Sauna gibi aşırı nemli ortamlarda fazla kalmak • Hızlı ve zayıf nabız • Yeterli miktarda sıvı almamak • Terli ve nemli cilt
gibi aktiviteler sonucunda gerçekleşir. Sıcak çarpmasında • Bulantı, kusma, ishal risk altında olan gruplar; kalp, tansiyon, şeker, kanser • Baş ağrısı hastaları, böbrek veya karaciğer rahatsızlığı olanlar, aşırı • Baş dönmesi zayıf veya kilolu kişiler, psikolojik rahatsızlığı olanlar, Hastada bu tür belirtilerin olması halinde öncelikle serin bebekler, yaşlılar, hamileler, yetersiz beslenenler ve yeterli ve havadar bir yere götürülür ve sonrasında sıcak miktarda sıvı ve elektrolit almayan bireyler şeklindedir. çarpmasında belirtilen işlemler uygulanır. Sıcak çarpmasından korunmak için şu önlemler alınmalıdır: Deri ve Görevleri • Yeterli ve dengeli beslenmeye dikkat edilmeli • Düzenli ve sağlıklı biçimde egzersiz yapılmalı Deri, canlı organizmayı dış ortamdan izole eden ve özellikle sıcaklık gibi dış etkilerden koruyan yapıdır. Deri • Mevsime uygun kıyafetler seçilmeli sırasıyla üst deri (epidermis), alt deri (dermis) ve deri altı • Gözlük, şapka gibi güneşten koruyucu önlemler (subcutan) olmak üzere üç tabakadan oluşur. alınmalı
Üst deri en dış tabaka olup deriye rengini veren kısımdır. çok ciddi türdeki yanıklar olduğundan mutlaka Alt deri asli tabaka olup derinin elastikliğini sağlar ve ısı- acil olarak tıbbi yardım alınmalıdır. basınç etkenlerinin düzenlenmesinden sorumludur. Deri altı tabaka ise yağ, ter bezleri ve kıl foliküllerine Yanıklarda İlkyardım
evsahipliği yapar. Öncelikle koruma ilkesi gereğince yanığa neden olan etkenin veya yaralının bu etkenden uzaklaştırılması Yanık ve Çeşitleri sağlanır. Alev teması veya haşlanmaya bağlı yanıklarda
Yanıklardan öncelikli olarak üst deri tabakası etkilenir ve ilgili bölge tazyiksiz soğuk bir su altına en az 20 dakika gerekli önlemlerin alınmaması durumunda yanık daha boyunca tutulur; ancak yanığın bedenin büyük bir içteki tabakalara doğru ilerleyebilir. Yanık ile beraber deri kısmında olması halinde bu işlem yapılmamalıdır. sıvı ve ısı kaybı yaşar. Ayrıca derideki yanık neticesinde kişinin dış etkenlerden enfeksiyon kapması söz olabilir. Alevle yanma vakalarında kişi yanmaya devam ediyorsa, yaralının koşması engellenmeli ve üzeri battaniye türü bir Yanıkların ciddiyetinin belirlenmesinde göz önünde nesne ile örtülüp yuvarlanması sağlanarak alevlerin hava bulundurulan etkenler şunlardır: ile teması kesilmelidir.
• Yanığa neden olan durum ve kişinin bu duruma Hastanın ilk olarak bilinci kontrol edilmeli, bilincin kapalı maruz kalma süresi olması halinde 112 acil servisin yakındakilere aratılması • Yanığın meydana geldiği bölge sağlanmalıdır. Hastanın ağız içi kontrol edilip baş çene • Yanığın yüzeyi pozisyonu aldırılır, bak-dinle-hisset yöntemi ile solunum • Kişinin yaşı kontrol edilir. Solunumun olmaması halinde temel yaşam • Kişinin hastalık öyküsü desteği aşamasına; solunum ve dolaşımın olması halinde • Enfeksiyon ise ikinci değerlendirme aşamasına geçilmelidir.
• Sıvı kaybı Yanık yüzeyinin çok geniş olmaması halinde ilgili yerler
Yanığın özellikle solunum ve dolaşım sistemleri ile temiz bir bez veya çarşafla örtülür, yanık olan bölgeye boyun, yüz veya genital bölgede olması ölüme neden yapışma durumuna göre giysiler çıkarılır veya kesilir. olabilir. Yanığın yüzeyi arttıkça daha riskli olur ve Yaralının varsa yüzük saat gibi aksesuarları çıkarılır, özellikle yaşlılar ve bebeklerde yanıklar daha tehlikelidir. yanık bölge 20 dakika kadar soğuk suya tutulur.
Yanık sonucunda oluşan sıvı kaybı şoka ve hatta ölüme Yaralının bilincinin yerinde olması durumunda ağızdan neden olabilir. sıvı desteği (1 litre su, 1 çay kaşığı karbonat ve 1 çay
Deride yanığa sebep olabilen etkenler sadece ısı ile sınırlı kaşığı tuz karışımı) verilir. Olası su kesecikleri olmayıp; kimyasal yanıklar, radyasyon yanıkları, elektrik patlatılmamalı, yanık bölgeye merhem türü herhangi bir yanıkları ve soğuk yanıkları şeklinde oluşan yanıklar da madde sürülmemelidir. Yanığın ciddi olması halinde 112 vardır. acil servisten yardım istenmelidir.
Derinin tabakasına göre yanıklar 3 kategoride olup şu Kimyasal etkenli yanıklarda maddenin türü ve sınıfı şekilde özetlenebilir: oldukça önemli bir ayrıntıdır. Toz kimyasal etkenli yanıklarda suya tutma işleminin yerine yanan bölge temiz • Birinci derece yanıklar: Yalnızca üst derinin bir bez veya fırça yardımıyla hafifçe temizlenmelidir. etkilendiği ve genellikle 3-5 gün içerisinde Kimyasal yanıklarda 112 acil servisten yardım kendinden iyileşen kızarıklık ve ağrı ile kendini istenmelidir. Kimyasal maddenin göz ile teması halinde gösteren yanıklardır. Genellikle güneş veya kısa gözler ovuşturulmamalı, bol su ile yıkanmalıdır. süreli ısıya maruz kalma etkenleriyle oluşur. Elektrik etkenli yanıklarda yapılması gereken en öncelikli • İkinci derece yanıklar: Aleve temas veya eylem akımın güvenli bir biçimde kesilmeye haşlanma şeklindeki etkenlerden dolayı oluşan çalışılmasıdır. Akım kesilmeden yaralıya müdahale yanıklardır. Üst derinin tamamı, alt derinin ise edilmemeli, akımın kesilememesi halinde yalıtkan bir belirli bir bölümünün etkilendiği, ağrılı geçen ve cisimle yaralı ortamdan uzaklaştırılmalıdır. Elektrik iz kalma olasılığı olan yanıklardır. İyileşme akımının şiddeti, akıma maruz kalma süresi gibi etkenler süresi 3 haftadan 4 aya kadar sürebilir. Yanık yaralanmanın şiddeti üzerinde önemli rol oynar. Elektrik etrafında su kesecikleri meydana gelir ve bu çarpması soncunda kalp durabilir, kişi akımın etkisi ile keseciklerin patlatılmaması gerekmektedir. savrulabileceğinden yaralanabilir veya kırık riski • Üçüncü derece yanıklar: En ciddi olan yanık doğabilir. türü olup elektrik, kimyasal madde, ciddi sürtünme, doğrudan alev teması ve kaynar su gibi Akımın güvenli bir biçimde yaralıdan uzak tutulduğunun etkenler dolayısıyla meydana gelirler. Bu yanık anlaşılmasının ardından öncelikle bilinç kontrolü yapılır, türünde derinin tüm tabakaları; hatta kas ve bilincin olmaması halinde ABC değerlendirmesine geçilir. kemiğe kadar olan kısımlar etkilenir. Sinirlerin Solunum ve dolaşım olmaması halinde temel yaşam zarar görmesi nedeniyle ağrı hissedilmez; ancak desteği aşamasına geçilir, yaralı bölgeye kesinlikle su
dökülmez ve olası yaralanma/kırık durumları da kontrol oluşan hasarlar da daha fazla olur. Donmanın yanı sıra edilip gerekli müdahale yapıldıktan sonra ilgili bölge soğuk etkisiyle ilgili bölgelerde şişlikler görülebilir. Bir temiz bir bezle örtülerek tıbbi yardım istenir. diğer soğuk etkisi ise soğuk ısırması olarak da nitelendirilen soğuk yanıklarıdır. Donmalarda İlkyardım Bireylerin beden sıcaklıklarının 35 ºC’nin altına düşmesi Donma, soğuk şişliği ve soğuk yanması gibi durumlarda ile birlikte soğuğun olumsuz etkileri görülmeye başlanır. ilgili bölge hafifçe yukarıda tutularak oda sıcaklığında Soğuk, insan bedeninde en fazla el, ayak, burun, kulak bölgenin ısınması sağlanır. İlgili bölge kesinlikle kepçesi ve boyun bölgelerini etkiler. Soğuğun beden ovulmamalı, bölgeye masaj yapılmamalıdır.
üzerindeki olumsuz etkisi aslında kanın donması ve bu Donuk Çeşitleri yüzden ilgili bölgeye kanın akmaması sonucunda o Donuklar da kendi içlerinde 3 kategoride incelenmektedir: bölgenin ölmesi şeklindedir. Soğuğun etkisi de tıpkı ısıda olduğu gibi maruz kalınan süreye, çevresel şartlara ve • Birinci derece donuklar: En hafif olan donma kişinin kendi fiziksel özelliklerine bağlı olarak değişir. olup, soğuğa maruz kalınan süre az olduğunda gerçekleşir. Hafif bir hissizleşme ile seyreder; Vücut sıcaklığının 35 ºC’nin altına düşmesi “hipotermi” ancak kendiliğinden geçer. olarak tanımlanmaktadır. Hipotermi durumunda: • İkinci derece donuklar: Bu seviyede deri • Bilinç düzeyi geriler. tabakaları donar, su kesecikleri ve ağrılı ödemler • Uyku gelir. görülür. • Hafıza değişiklikleri yaşanır. • Üçüncü derece donuklar: Deri tabakaları ile • Konuşma bozuklukları yaşanır. beraber kas, kemik gibi deri altındaki yapıların da • Titreme ve üşüme görülür. donduğu seviyedir. Donan bölge siyah rengi alır • Refleksler kaybolur. ve geri dönüşü olmayan bir durumdur.
Hipotermi durumu da üç aşamalı olarak ele alınmaktadır: Donma vakalarında hasta öncelikle soğuk ortamdan uzaklaştırılır, ılık bir ortama alınarak varsa üzerindeki • Hafif hipotermi: Vücut sıcaklığının 32 ile 35 ºC ıslak kıyafetler çıkarılıp yenileri giydirilir. Bilincin açık arasında olduğu durumdur. Bu seviyede şiddetli olması halinde ılık veya sıcak içecekler verilir, hasta yavaş titreme, dengede duramama, bilinç seviyesinde yavaş ısıtılır. Olası su kesecikleri patlatılmamalı (üzeri azalma, hafıza kaybı ve kalp hızında artma temiz bezle örtülmeli) masaj veya ovalama şeklinde durumlar gözlenir. yapılmamalıdır. Hastaya alkol verilmemeli, elleri ve • Orta hipotermi: Vücut sıcaklığının 28 ile 32 ºC ayakları doğal duruşlarında tutularak sıkılmış el ve ayaklar arasında olması halinde gözlenir. Bu seviyede açılmaya zorlanmamalı ve 112 acil servis aranmalıdır. titreme artık gözlenmez, denge sağlanamaz ve nabız çok zor hissedilir. • Şiddetli hipotermi: Vücut sıcaklığının 28 ºC’nin altında olması ile gelişir. Dolaşım ve solunum hissedilemeyecek seviyelere iner, vücut sıcaklığının daha da düşmesi halinde kalp durur ve beyin ölümü başlar.
Tüm hipotermi türlerinde ilk yapılması gereken koruma ilkesine göre hareket edilerek hastanın ılık bir ortama alınmasıdır. Sonrasında birincil ve ikincil değerlendirmeler yapılmalıdır.
Hafif hipotermi durumunda hastanın varsa ıslak kıyafetleri çıkarılarak yeni kıyafetler ile vücudunun ısınması sağlanmalıdır. Bilincin açık olması ve mide bulantısı olmaması halinde hastaya şekerli gıdalar verilebilir.
Orta ve şiddetli hipotermi durumlarında hasta ılık bir ortama alındıktan sonra bilinç kontrolü ve ABC değerlendirmesi yapılmalıdır. Şiddetli hipotermide mutlaka hasta sıkı kıyafetler ile örtülmelidir. Öte yandan ortam su kaynatılması yardımıyla nemlendirilebilir.
Donma olayında doku aşırı soğuk nedeniyle kan akımını yitirir ve böyle durumlarda kangren ve nekroz gibi durumlar görülür. Soğuğa maruz kalma süresi arttıkça