PZL212U-TEDARİK ZİNCİRİ YÖNETİMİ
Ünite 3: Talep Tahminleme
Giriş
Tedarik zinciri yönetiminin en önemli amaçlarından biri arz ve talebi eşitlemeye çalışmaktır. Genelde bu amaç, talebin önceden tahmin edilmesi ve bu tahmine göre envanter oluşturulmasıyla mümkündür. Talebin tahmin edilenden daha fazla olduğu durumlarda kapasite artırımı vb. ek önlemler alınarak bu durumla başa çıkılmaktadır. Çoğu işletme için hem arz hem de talep tarafında yarının neler getireceği konusunda bir kesinlik söz konusu değildir (Christopher, 2016). Dolayısıyla işletmeler görünüşte çok basit olan bu amacı gerçekleştirmede belirsizliğin varlığı nedeniyle zaman zaman zorlanmaktadır. Bu belirsizliği en aza indirmek için tahminden ve tahmin temelli çok sayıda farklı yönetim uygulamalarından faydalanmaktadır. Bilgi teknolojileriyle desteklenen bu tahminleme yöntemleri sezgiye dayalı yöntemler olabileceği gibi, sayısal verilere dayalı da olabilir. Tahminleme, planlama ve talep yönetimi işleyişi sayfa 69’da şekil 3.1’de sunulmuştur.
Talep ve Tahmin Kavramı
Bu başlıkta öncelikli olarak talep kavramı ve türlerinden bahsedilmiştir. Sonrasında ise tahmin nedir sorusu cevaplandırılarak tahminin işletme fonksiyonları için rolü ve önemine yer verilmiştir.
Talep Kavramı ve Türleri
Genel olarak satın alma gücü ve isteği anlamına gelen talebi, çağımızın ünlü pazarlamacılarından biri olan Philip Kotler kitabında kısaca “satın alma gücüyle desteklenen belirli bir ürüne duyulan ihtiyaç” olarak tanımlamaktadır. Belli başlı talep türleri aşağıda verilmiştir (Türkmendağ vd., 2015):
• Negatif Talep • Gizli Talep • Sıfır Talep • Azalan Talep • Düzensiz Talep • Tam Talep • Aşırı Talep • Zararlı Talep
Taleple ilgili yapılan bir başka sınıflandırma ise talebin bağımlı ve bağımsız olması yönündedir.
Tahminin Tanımı ve Önemi
Operasyonel faaliyetlerin hem içinde hem de dışında her türlü iş planlaması ve kontrolünde bir girdi olarak tahmine ihtiyaç duyulmaktadır. Tahmin planlamayı yönlendirir ve organizasyonun her seviyesinde planlar tahmin aracılığı ile yapılır. İşletmelerin çeşitli tahmin ihtiyaçları söz konusu olup bu ihtiyaçların başlıcaları aşağıda yer almaktadır (Myerson, 2015):
• Pazarlama • Satış görevlileri • Tedarik zinciri yöneticileri; • Finans ve muhasebe
Tahmin, tedarik zinciri içinde envanter ve kaynakların etkili kullanımında planlaması gereken gereksinimleri tanımlar. Satış beklentisiyle tamamlanması gereken birçok lojistik ve tedarik zinciri faaliyeti söz konusu olduğu için tahmin, planlamada önemli bir yetenek olma özelliğini devam ettirmektedir (Bowersox vd., 2002). Gerçekleşen değer ve tahmin edilen değer arasındaki fark ise tahmin hatası olarak ifade edilmektedir
Talep Tahmini
Tüketici davranışları sonucu şekillenen talep bilgileri, işletmelerin iş süreçlerini planlamada önemli bir girdi kaynağı olarak kullanılmaktadır. İşletmeler gerçekleşen talep tahminleri aşağıda belirtilen çok sayıda faktörün etkisi altındadır (Chopra, 2019):
• Geçmiş talep verileri • Ürün ikmal teslim süresi • Planlanan reklam ve pazarlama girişimleri • Planlanan fiyat indirimleri • Ekonominin durumu • Rakiplerin gerçekleştirdiği eylemler.
Tedarik Zincirinde Tahminlemenin Rolü ve Önemi
Tedarik zincirinde itme ve çekme stratejisi kullanılmaktadır. İtme süreçleri müşteri talebinin öngörülmesiyle gerçekleştirilirken, tüm çekme süreçleri müşteri talebine göre şekillenmektedir. Dolayısıyla itme süreçlerinde bir yönetici üretim, nakliye veya planlanan diğer faaliyetler gibi faaliyet düzeyini planlamalıdır. Çekme süreçlerinde ise yönetici mevcut kapasite ve envanter seviyesini planlamalı fakat yürütülecek gerçek miktarı planlamamalıdır. Her iki durumda da bir yöneticinin ilk yapması gereken müşteri talebinin ne olacağını tahmin etmektir (Chopra, 2019). Bunun haricinde tahminlerin düzenli olarak revize edilmesi, gelecekteki taleple ilgili son bilgilerin yansıtılmasına imkân sağlayacaktır. Tedarik Zinciri Yönetimi, sayfa 74 şekil 3.2’de sunulmuştur.
Talep Tahminleme Süreci
Bir tahminlemenin başkaları tarafından kabul edilebilmesi için güvenilir olması gerekir. Nitel veya nicel hangi tahminleme yöntemi kullanılırsa kullanılsın bir tahmin yapılırken izlenmesi gereken genel adımlar aşağıdaki gibidir (Sanders, 2012):
1. Tahminleme kararı verme 2. Verilerin toplanması ve uygun verilerin analizi 3. Tahmin yönteminin seçimi 4. Tahminleri oluşturma 5. Tahminin doğruluğunu izleme
Talep Tahminleme Yöntemleri
Müşteri beklentilerini karşılamak için tahminler geliştirmek tedarik zinciri yönetiminin önemli faaliyetlerinden biridir. Üretim ve envanter kontrolünde gelecekteki belirsizliği azaltmak için bazı tahmin araçlarına ihtiyaç vardır. Tahmin yöntemleri belirsizliği azaltmada ve
geleceğe ilişkin sağlıklı kararlar almada yöneticilere yardımcı olmaktadır. İyi bir tahmin yapabilmenin özünde verilerin doğasına en iyi uyan tahmin tekniğini kullanarak tahmin hatasını en aza indirmek yatmaktadır (Coyle vd., 2017). Tedarik zinciri yönetiminde en iyi sonuçları sağlayan tekniği veya teknikleri seçmelidir. Tahminleme yöntemleri kalitatif ve kantitatif yöntemler olarak ikiye ayrılmaktadır.
Kalitatif tahmin yöntemleri sayısal veya numerik olarak ifade edilmeyen verileri içermektedir.
Güçlü Yönleri
• Çevresel değişikliklere son derece duyarlıdır. • Ölçülmesi zor bilgiler içerebilir. • Tek kerelik veya olağan dışı olayların etkisi telafi edilebilir. • Kullanıcıya sahiplik duygusu verir
Zayıf Yönleri
• Birçok değişkeni dikkate almaz. • Kısa süreli olgulardan etkilenir • Önyargılıdır • İlişkilerin anlaşılması zordur
Kantitatif tahmin yöntemleri numerik olarak ifade edilebilen verileri içermektedir.
Güçlü Yönleri
• Birçok değişkeni ve karmaşık ilişkileri dikkate alır • Objektif • Tutarlı • Büyük miktarlarda veri işlenebilir.
Zayıf Yönler
• Sadece veri ve model olarak iyidir. • Çevresel değişikliklere yavaş tepki vermektedir • Ölçülmesi zor bilgileri modellemek maliyetli ve zaman alıcıdır. • Teknik bilgi gerektirir.
Her yöntem her tahminde kullanılmaz. Tahmin sürecinin amacı tespit edildikten sonra yöntem seçiminde şu özelliklere dikkat edilmelidir (Bowersox vd., 2002):
• Bilimsellik Derecesi • Zaman • Kararların Özelliği • Verinin Kullanışlılığı • Öngörülmeyen Değişikliklerde Kararlılık • Karar Vericinin Yetkinliği
Kalitatif Talep Tahmin Yöntemleri
Özellikle veri eksikliğinin olduğu veya hiç veri olmadığı, nicel olarak modellemenin imkânsız olduğu ve geçmiş verilerin gelecekteki talebin güvenilir göstergeleri olmadığı durumlarda nitel yöntemlere başvurulmaktadır. Kalitatif yöntemler aşağıdaki şekilde sınıflandırılmaktadır:
Yargısal Yöntemler
• Satış gücü grupları • Delphi yöntemi • Uzman görüşü • Tarihi analog yöntemi
Deneysel Yöntemler
• Pazar araştırması • Deneysel Pazar
Kantitatif Tahmin Yöntemleri
Geçmiş nümerik verilerin değerlendirilmesinde kullanılan kantitatif yöntemler, işletmelerin yaygın başvurduğu matematiksel ve istatistiksel modelleme tabanlı analitik yöntemlerden biridir. Yaygın olarak kullanılan kantitatif tahmin yöntemleri aşağıdaki şekilde sınıflandırılmaktadır:
Karma Yöntemler
• Yapay zekâ • Simulasyon • Regresyon analizi
Zaman Serileri Analizi
• Hareketli ortalamalar • Üstel düzgünleştirme • Trend analizi
İşbirlikçi Talep Tahminleme
Bir tahminin başarılı olması bir firmanın farklı fonksiyonlarındaki bilgilerin hesaba katılmasıyla mümkündür. Dolayısıyla tedarik zincirlerinde ortaklarla iş birliği yapılarak çok daha doğru tahminler elde edilmektedir.
Ortaklaşa Planlama, Tahmin ve İkmal (CPFR)
Kısa ismi CPFR olarak bilinen bu uygulama, tedarik zinciri boyunca alıcı/tedarikçi ara yüzlerini yönetmek için ortaklığa dayalı bir yaklaşıma verilen genel addır. CPFR beş temel adımdan oluşur:
• Ortaklık anlaşmasının oluşturulması • Ortak iş planı • Talep tahmininin geliştirilmesi • Tahminin paylaşılması • Envanter yenileme
Satış ve Operasyon Planlama (S&OP)
S&OP işletmelerin pazarlama, üretim, tedarik, lojistik ve finansal faaliyetlerini oluşturan arz yetenekleriyle müşteri taleplerini bir araya getiren, tedarik zincirinde eşgüdümü sağlayan ve değer yaratmayı benimseyen bir süreçtir.