Kişiliğin Tanımı ve Kapsamı • Psikoseksüel Dönemler: Kişilik gelişimi, beş dönemde tamamlanır ve her dönemdeki Kişilik, bir bireyi diğer tüm insanlardan ayıran, kendine meselelerin çözülme şekli kişiliği etkiler. En çok özgü, tutarlı içsel ve dışsal özelliklerin bütünüdür. Kişiliğin yankı uyandıran dönem; karmaşık bir yapı olduğu ve tek bir kuramla bütüncül olarak açıklanamayacağı kabul edilir. o Fallik Dönem (3-6 yaş): Haz bölgesi cinsel organlardır ve Ödipus/Elektra • Tanımı: Kişilik kelimesi Latince kökenli olup, kompleksleri ile özdeşim kurma temel bazen bir rol veya maske olarak tanımlanabilen meselelerdir. "persona" ifadesine dayanır. Ancak psikoloji alanında kişilik, sadece dışarıdan gözlemlenebilen Yeni Freudcu Yaklaşımlar özelliklerle sınırlı değildir. Freud’dan etkilenen ancak ondan farklılaşan bu
• Kapsamı: Kişilik, içsel ve dışsal özellikleri yaklaşımlar, kişiliğin gelişiminde sosyal etkileşimlerin ve kapsar. bilinçli süreçlerin rolüne daha fazla vurgu yapar.
o İçsel Özellikler: Duygular, düşünceler, • Carl Gustav Jung: Libidoyu genellenmiş bir hisler, inançlar, ilgi alanları ve güdüleyici yaşam enerjisi olarak görmüş. Kişilikteki temel faktörler gibi bireyin iç dünyasına ait değişimin orta yaşta gerçekleştiğini ve kolektif unsurları içerir. bilinçdışı kavramını öne sürmüştür. İçedönüklük ve dışadönüklük gibi kişilik tutumlarını o Dışsal Özellikler: Farklı durum ve tanımlamıştır. zamanlarda benzerlik/tutarlık gösteren davranış kalıplarını ve dışarıdan • Alfred Adler: Kişiliğin merkezinin bilinç gözlemlenebilen özellikleri ifade eder. olduğunu ve insanların yaşam hedefleri doğrultusunda kendilerini şekillendirme gücüne • İlişkili Kavramlar: Kişilik; mizaç ve karakter sahip olduğunu savunur. Aşağılık hislerinin bireyi kavramlarını kapsayan daha geniş bir yapıdır; bu tamamlanmaya ve üstünlük hislerine ulaşmaya kavramlarla aynı değildir. iten bir güç olduğunu belirtir. Sağlıklı gelişimde
• Etkileyen Faktörler: Kişilik özellikleri; çevresel sosyal ilgi ön plandadır.
ve toplumsal etkiler, biyolojik ve genetik • Karen Horney: Freud'un cinsiyetçi savlarını özellikler ve kültürel etmenler gibi birçok faktörün eleştirmiş, kişilik gelişiminde sosyal ilişkilerin ve birleşimiyle şekillenir. güvende olma ihtiyacının rolüne odaklanmıştır.
Kişilik Kuramları Çocukluktaki bozuk ilişkiler kaygıya yol açar ve bireyler bu kaygıyla baş etmek için insanlara Tek bir kuramın kişiliği eksiksiz açıklayamaması dönük, insanlardan uzak veya insanlara karşı gibi nedeniyle, farklı yaklaşımlar kişiliğin farklı yönlerine nevrotik etkileşim türlerine başvurur. odaklanmıştır. • Erik Erikson: Kişilik gelişiminin yaşam boyu Psikanalitik Yaklaşım (Sigmund Freud) devam ettiğini ve her evredeki psikososyal
Psikanalitik yaklaşım, bilinçdışı süreçlerin, içsel krizlerin çözümünün kişiliği şekillendirdiğini ileri çatışmaların ve erken çocukluk deneyimlerinin kişiliğin sürmüştür.
gelişiminde belirleyici olduğunu savunur. İnsancıl Yaklaşım
• Temel Yapılar: Kişilik üç boyuttan oluşur: Bu yaklaşım, bireyin özgür iradeye, kişisel sorumluluğa ve
1. İd (Alt Benlik): Kişiliğin ilkel yönüdür kendini geliştirme güdüsüne sahip, etken bir varlık ve haz ilkesine göre çalışır; hemen tatmin olduğunu vurgular.
ister. • Carl Rogers: Bireyin kendi potansiyelini tam
2. Süperego (Üst Benlik): Kişiliğin vicdani olarak kullanabilmesi için koşulsuz olumlu yönüdür ve ahlaki ilkelere göre çalışır. kabulün kritik olduğunu savunur. Gerçek benlik ile ideal benlik arasındaki uyumun kişinin 3. Ego (Benlik): Gerçeklik ilkesine göre uyumunu belirlediğini belirtir. hareket eder ve id ile süperego talepleri arasındaki gerginliği uygun koşullarda • Abraham Maslow: Güdülenmeyi ihtiyaçlar gidermeye çalışır. hiyerarşisi modeliyle açıklamış; en üst basamakta bireyin potansiyelini gerçekleştirdiği kendini gerçekleştirme ihtiyacının yer aldığını ileri sürmüştür.
Ayırıcı Özellik Yaklaşımı 4. Davranışsal Ölçümler: Doğal ortamda ortaya çıkan davranışları ölçmeyi amaçlar. Somut Bu yaklaşım, kişiliğin zamana ve duruma göre değişmeyen verilere dayanır. Ancak gözlem yanlılığı ve doğal özelliklerinin tespit edilmesi ve tanımlanması odaklıdır. ortamdaki kontrol eksikliği dezavantajdır. • Kişilik özelliklerinin var olup olmamasını değil, bir sürekli doğru üzerinde hangi ölçüde olduğunu belirlemeye önem verir.
• Büyük Beşli Modeli: Birçok çalışma tarafından tutarlı şekilde tespit edilen beş temel kişilik özelliği yaygın kabul görmüştür. Sorumluluk akademik başarıyı zekâ kadar yordaması bakımından dikkat çekicidir.
Davranışsal/Sosyal Öğrenme Yaklaşımı
Geleneksel davranışçı yaklaşımlar, kişiliği gözlemlenebilen davranış örüntüleri ve geçmişteki koşullanma süreçlerinin sonucu olarak görür.
• Sosyal Öğrenme: Geleneksel yaklaşımların aksine, Julian Rotter ve Albert Bandura gibi kuramcılar bilişsel ögeleri de dahil ederek yaklaşımı daha kapsamlı hâle getirmiştir.
Biyolojik Yaklaşım
Bu yaklaşım, kişiliği biyolojik özelliklerle açıklamaya çalışır.
• Mizaç: Doğuştan gelen duygu durum ve davranış özellikleridir ve biyolojik yaklaşıma göre kişilik farklılıklarında önemlidir.
• Hans Eysenck: Dışa dönüklük, nevrotiklik ve psikotiklik gibi özelliklerin biyolojik ve kalıtsal etmenlerce belirlendiğini ileri sürmüştür.
Kişiliği Ölçme Yöntemleri
Kişilik, kapsamlı bir yapı olduğu için tek bir araçla ölçülmez. Kullanılan dört temel yöntem şunlardır:
1. Klinik Görüşme: Uzmanın sorularıyla bireyin duyguları, düşünceleri ve endişeleri hakkında zengin bilgi elde edilir. Ancak yanlı değerlendirme riski ve bireyin yanlış bilgi verme olasılığı dezavantajdır.
2. Öz Bildirim Envanterleri: Standart soru listeleri içerir. Güvenirlik ve geçerlik gibi psikometrik ölçütleri karşıladıkları için nesneldir ve toplu uygulanabilir. Ancak bireyin kendini olduğundan iyi/kötü göstermesi riski dezavantajdır.
3. Yansıtma Testleri: Bireyi belirsiz bir uyaranla karşı karşıya bırakır ve tepkilerin bilinçaltı arzu ve çatışmaları yansıtacağı varsayılır. Yanıtların manipüle edilmesi zordur. Ancak uygulama ve değerlendirmesi zor olup, psikometrik özellikleri zayıf bulunmuştur.