PSI103U- PSİKOLOJİ
Ünite 5: Yaşam Boyu Gelişim Psikolojisi
Yaşam Boyu Gelişim Psikolojisinin Özellikleri
Yaşam boyu gelişim uzmanı Paul Baltes'a göre, bu bakış açısının altı temel özelliği vardır:
1. Yaşam Boyu Olma: Gelişimin sürekli devam ettiği ve hiçbir gelişim döneminin diğerinden üstün olmadığı anlamına gelir.
2. Çok Yönlülük: Gelişimin farklı davranış kategorilerine göre değiştiğini; bazı sistemlerde işlevsellikte artış, bazılarında düşüş görülebileceğini ifade eder.
3. Çok Boyutluluk: Gelişimin fiziksel, bilişsel ve sosyoduygusal boyutlardan oluştuğunu belirtir.
4. Esneklik: Gelişimin, kişinin deneyimlerine ve koşullarına bağlı olarak değişik şekiller alabilme kapasitesini ifade eder.
5. Bağlamsallık: Gelişimsel süreçlerde sosyal ortam, kültürel yapı ve tarihsel süreç gibi faktörlerin etkili olduğunu öne sürer.
6. Çok Disiplinlilik: İnsan gelişimini anlamak için psikolojinin sosyoloji, antropoloji ve biyoloji gibi farklı disiplinlerle bağlantı kurması gerektiğini ifade eder.
Yaşam boyu gelişim psikolojisinde ele alınan dönemler; doğum öncesi, bebeklik, erken çocukluk, orta ve geç çocukluk, ergenlik, ilk yetişkinlik, orta yetişkinlik ve ileri yetişkinlik olarak sınıflandırılır.
Doğum Öncesi Gelişim ve Bebeklik
Doğum Öncesi Gelişim
Bu dönem döllenme ile başlar ve doğumla sonlanır. Üç bölümde incelenir:
1. Germinal Dönem (İlk 2 hafta): Zigot hücreleri hızla bölünür ve rahim duvarına tutunur (implantasyon),.
2. Embriyonik Dönem (2-8 hafta): Organlar, beden bölümleri ve yaşam destek sistemleri biçimlenmeye başlar. Hamileliğin ilk üç ayı, organların oluşumu ve en hızlı büyüme içinde olduğu kritik dönemdir; çevresel risk faktörlerine karşı en savunmasız zaman dilimidir.
3. Fetal Dönem (8 hafta-doğum): Hızlı büyüme ve olgunlaşma devam eder; 6. ayın sonunda tüm organlar işlevini yerine getirebilme potansiyeline ulaşır. Bebeğe doğum kusuruyla doğmasına yol açabilecek ajanlara teratojen denir.
Bebeklik (0-2 Yaş)
Bebeklikte hızlı fiziksel değişimler meydana gelir. Kaba motor beceriler ve ince motor beceriler oldukça gelişir.
• Bilişsel Gelişim: Bebeklik dönemi, Duyusal- Motor Döneme karşılık gelir. Bu dönem sonunda bebekler, nesneler görülmediğinde dahi varlığını sürdürdüğüne dair bilişsel anlayış olan nesne sürekliliğini kazanır.
• Dil Gelişimi: Alıcı dil dağarcığı daha hızlıdır. Bir yaş civarında ilk kelimeler söylenir ve bir buçuk yaşına doğru sözcük patlaması yaşanır.
• Sosyoduygusal Gelişim:
o Duygular: İlk 6 ayda temel duygular, 1.5-2 yaş civarında ise öz-bilinç duyguları ortaya çıkar.
o Mizaç: Biyolojik temelli olup çevresel deneyimlerle şekillenen bireysel farklılıklardır. Üç tip mizaç: Kolay, zor ve yavaş harekete geçen.
o Erikson: Yaşamın ilk yılı güvene karşı güvensizlik krizidir; duyarlı ve ilgili bakımla güven duygusu gelişir. İkinci yıl özerkliğe karşı utanç ve kuşku krizini kapsar.
o Bağlanma: Birincil bakım verenle kurulan yakın duygusal bağdır. Ainsworth’ün Yabancı Ortam Deneyi güvenli, güvensiz kaçınan, güvensiz dirençli ve güvensiz dağınık bağlanma örüntülerini ortaya koymuştur.
Çocukluk Dönemi Gelişimsel Özellikleri (2-11 Yaş)
Çocuklukta fiziksel gelişim bebekliğe kıyasla daha yavaş seyrederken motor becerilerde ustalaşma devam eder.
• Bilişsel Gelişim (Piaget):
o Erken Çocukluk (2-6 yaş) / İşlem Öncesi Evre: Sembolik işlev ve sezgisel düşünce alt evrelerine ayrılır. Bu dönemde ben-merkezcilik ve canlandırmacılık görülür. Çocuklar henüz korunum düşüncesini geliştirmemiştir.
o Orta ve İleri Çocukluk (6-11 yaş) / Somut İşlemler Dönemi: Çocuklar somut işlemler geliştirebilir; korunum gelişmiştir. Sıralama ve geçişlilik gibi beceriler kazanılır.
• Sosyoduygusal Gelişim:
o Erikson: Erken çocuklukta girişimciliğe karşı suçluluk duygusu; orta çocuklukta ise çalışkanlığa karşı aşağılık duygusu krizleri yaşanır.
o Ahlak Gelişimi: Kohlberg’in kuramı 3 düzey ve 6 evreden oluşur. Sosyal Alan Kuramı, çocukların ahlaki kurallar ve geleneksel kurallar arasında 4 yaş civarında ayrım yapmaya başladığını gösterir.
o Ebeveynlik Stilleri: Demokratik en optimal yaklaşım olarak kabul edilir. Otoriter düşük benlik saygısı ve kaygıyla, izin verici ise riskli davranışlarla ilişkilendirilir. Ebeveynlerin güç içeren olumsuz uygulamaları çocukların ahlaki kuralları içselleştirmesini engeller.
Ergenlik Dönemi Gelişimsel Özellikleri (11-18 Yaş)
Ergenlik, yetişkin olma yolculuğunda biyolojik, psikolojik ve toplumsal geçişlerin yaşandığı bir dönemdir.
• Fiziksel Gelişim: Bebeklikten sonraki en hızlı büyüme dönemidir. Temel göstergeler büyümedeki artış ve cinsiyet özelliklerinin gelişimidir. Erken olgunlaşma kızlarda problemlere yatkınlığı artırırken, erkeklerde olumlu benlik algısıyla ilişkilidir. Beyin olgunlaşması 24 yaşına kadar sürer; Korpus Kallosum kalınlaşır; Limbik Sistem ve Prefrontal Korteks olgunlaşır.
• Bilişsel Gelişim (Piaget): Soyut İşlemler Dönemi’dir. Önermesel mantık gelişir. Problem çözme sistematik bir planla yapılır. Üst biliş gelişir; bu durum eleştirel düşünceye yol açar. Ergen ben-merkezciliği görülür. Yürütücü işlevler ve dikkat becerilerinde uzmanlaşma olur.
• Sosyoduygusal Gelişim (Erikson): Bu dönemin krizi kimlik kazanmaya karşı rol karmaşasıdır. Ergenler tutarlı bir benlik duygusu oluşturmak için kimlik arayışı içindedir. Psikososyal moratoryum (kimlik denemeleri yapmaya izin verilen dönem) önemlidir.
• Aile ve Akran İlişkileri: Aileden özerkleşmeye duyulan ihtiyaç artar. Aile ilişkileri yeniden yapılanma sürecine girer; çatışmalar çoğunlukla günlük anlaşmazlıklardan kaynaklanır. Davranışsal kontrol sağlıklı gelişimi desteklerken, psikolojik kontrol uyum sorunlarına yol açar ve özerkliği baskılar. Akran ilişkileri duygusal ihtiyaçların karşılanmasında ve sosyal becerilerde çocukluğa göre daha merkezi bir rol oynar.
Yetişkinlik Dönemi Gelişimsel Özellikleri
Yetişkinlik, gelişimsel değişikliklerin yaşa bağlı olarak azaldığı ve deneyim çeşitliliğinin arttığı uzun bir dönemdir.
• Beliren Yetişkinlik (18-25 Yaş): Ergenlik ile yetişkinliği birbirine bağlayan yeni bir dönemdir. Temel özellikleri: Kimlik arayışı, istikrarsızlık, kendine odaklanma, arada kalmışlık ve sonsuz olanaklara sahip olma düşüncesidir.
• İlk Yetişkinlik (18-40 Yaş): Fiziksel aktivitenin en üst noktaya ulaştığı dönemdir. Erikson’a göre bu dönemin krizi yakınlığa karşı yalıtılmışlık duygusudur; yakın ilişkiler kurmak kritiktir.
• Orta Yetişkinlik (40-60 Yaş): Gelişimsel kazançların ve kayıpların dengelendiği tek dönemdir. Erikson’a göre krizi üretkenliğe karşı durgunluktur. Bilişsel yeteneklerden kelime bilgisi, sözel bellek, muhakeme gibi dördü bu dönemde zirve yapar. Orta yaş krizinin yaygın görüşün aksine, bilimsel çalışmalarla desteklenmediği görülmüştür.
• İleri Yetişkinlik (60+ Yaş): Bireyler arası farklılığın en çok görüldüğü dönemdir. Erikson’a göre krizi benlik bütünlüğüne karşı umutsuzluktur. Fiziksel görünümde ve duyusal sistemlerde belirgin düşüş yaşanır; beyin hacmi %15 civarında azalır.
o Yaşlanmanın Paradoksu: Kayıplara rağmen genellikle yüksek düzeyde psikolojik iyi oluş ve yaşam doyumuna sahip olma durumudur.
o Sosyoduygusal Seçicilik Kuramı: Yaşlılar duygusal doyumu maksimize etmek için sosyal ilişkilerde daha seçici hâle gelirler.
o Bilişsel Gelişim: Bilişsel mekaniklerde düşüş gözlenirken, bilişsel pragmatikler durağan kalır veya gelişebilir. Bilişsel kayıpları geciktirmek veya geri kazanmak için bilişsel aktivitelere devam etme önemlidir.