PSI103U- PSİKOLOJİ
Ünite 4: Sosyal Psikoloji
Sosyal Psikolojinin Araştırma Yöntemleri
Sosyal psikolojide araştırma sorusuna bağlı olarak farklı yöntemler kullanılır.
• Korelasyonel Yöntemler: İki veya daha fazla kavram arasındaki ilişkiyi incelemeyi amaçlar. Korelasyon, değişkenler arasında pozitif, negatif veya sıfır ilişki olup olmadığını gösterir, ancak neden-sonuç ilişkisini ortaya koymaz. Bu yöntemde anket, günlük çalışması ve boylamsal çalışma gibi araçlar kullanılır.
• Deneysel Yöntemler: Kavramlar arasındaki neden-sonuç ilişkisini açıklamayı hedefler. Araştırmacı, bir veya birden fazla değişkeni manipüle eder ve etkilerini inceler. Bir deney grubu ve bir kontrol grubu bulunur. Katılımcıların gruplara rastgele atanması esastır.
• Nitel Yöntemler: Bireylerin davranışlarını gözlemlemeyi veya derinlemesine bilgi toplamayı içerir. Doğal gözlem, laboratuvar gözlemi ve katılımcıların cevaplarının sayısal değil, içerik analizi ile değerlendirildiği görüşme yöntemi kullanılır. Ayrıca arşiv taraması da veri toplamak için kullanılabilir.
Sosyal Biliş
Sosyal biliş, sosyal dünyayı anlamak ve yönlendirmek için kullandığımız zihinsel yapıları ve süreçleri ifade eder.
Benlik, Kimlik ve Algı
• Benlik ve Sosyal Karşılaştırma: Benlik, bireyin kendisi hakkında yaptığı çıkarımların bütününü ifade eder. Bireyler, kendi özelliklerini yargılamak için kendilerini başkalarıyla karşılaştırırlar. Ayna benlik kuramına göre, başkalarının bizi nasıl algıladığına dair inançlarımız, kendimize dair algımızın aynasıdır.
• Sosyal Kimlik: Ait olduğumuz sosyal grup yoluyla kazandığımız kimliktir. Olumlu bir sosyal kimlik daha yüksek benlik saygısına yol açabilir.
• Kültürel Benlik Yapıları: Bağımsız benlik yapısı benliği kişisel özelliklerle tanımlar; karşılıklı bağımlı benlik yapısı ise benliği sosyal roller ve ilişkilerle şekillendirir.
• Sosyal Algı ve Şemalar: Sosyal algı, sosyal çevremiz hakkında izlenimler oluşturduğumuz süreçtir. Bu izlenimleri oluştururken kullandığımız zihinsel çerçevelere şemalar denir; bunlar bazen belirli bir grubun üyeleri hakkındaki genelleştirilmiş inançlar olan kalıp yargılara dönüşebilir.
• Atıflar ve Yanlılıklar: Başkalarının davranışlarını açıklarken, içsel atıf veya durumsal atıf yaparız. Temel atıf hatası, başkalarının davranışlarını
açıklarken kişisel faktörlere aşırı önem vermemizdir. Kendine hizmet eden yanlılık ise başarıyı içsel faktörlere, başarısızlığı çevresel faktörlere atfetme eğilimidir.
• Hale Etkisi: Fiziksel çekicilik gibi olumlu veya olumsuz bir özelliğin, kişi hakkındaki genel izlenimlerimizi etkilemesidir.
• Kendini Gerçekleştiren Kehanet: İlk izlenimlerimizin, karşımızdaki kişinin beklentilerimizi doğrulayacak şekilde davranmasına neden olmasıdır.
Tutumlar
• Tutum: Bir tutum nesnesinin olumlu veya olumsuz bir değer ölçeği üzerinden genel değerlendirilmesidir. Tutumlar; bilişsel, duygusal ve davranışsal bileşenlerden oluşur.
• Oluşumu ve Çelişki: Tutumlar koşullanma veya gözlem yoluyla oluşabilir. Bilişsel çelişki, tutumlar ile davranışlar arasında tutarsızlık görüldüğünde ortaya çıkar ve bireyler bu çelişkiyi tutum veya davranışlarını değiştirerek azaltmaya çalışırlar.
Sosyal Etki
Sosyal etki, davranışların başkalarının söyledikleri ve yaptıklarından etkilenmesidir.
• Uyma: Davranışların başkalarıyla uyumlu olacak şekilde değiştirilmesidir. Sherif’in kinetik etki deneyi grup normlarının oluşumunu ve Asch’in çizgi deneyi grup baskısıyla yanlış cevaba uyumu göstermiştir. Uyum davranışı, grup büyüklüğü ve kültürel bağlamdan etkilenir.
• İtaat: Bireylerin otorite figürlerine boyun eğmesidir. Milgram’ın deneyi, otoritenin güçlü bir sosyal etki kaynağı olduğunu göstermiştir; katılımcıların %65’i otoritenin komutuyla 450 volta kadar şok uygulamaya devam etmiştir.
• İkna: Kişi veya grupları düşüncelerini ve davranışlarını değiştirmeleri için etkileme sürecidir.
o Detaylandırma Olasılığı Modeli, ikna sürecini iki yolla açıklar: Merkezî yolla ikna ve çevresel yolla ikna.
o İkna teknikleri arasında kapıya ayak koyma ve yüzüne kapıyı çarpma yer alır.
• Grup Etkisi:
o Sosyal kolaylaştırma: Başkalarının varlığının, özellikle kolay görevlerde performansı artırmasıdır.
o Sosyal kaytarma: Bireylerin tek başınayken kıyasla grup içinde daha az çaba sarf etme eğilimidir.
o Kimlik yitimi: Grup içinde bireylerin kendilik bilincini kaybetmeleri sonucu, yalnızken yapmayacakları davranışları sergilemeleridir.
o Grup kutuplaşması: Grup içinde tutumların daha da güçlenmesi veya aşırılaşmasıdır.
o Grup düşüncesi: Farklı görüşlerin dile getirilememesi nedeniyle yanlış kararlar alınabilmesi durumudur.
• Gruplar Arası Çatışma: Gerçekçi çatışma kuramına göre, çatışma, grupların çıkar çatışmasından doğar. Etnosantrizm, dış gruplara karşı ayrımcılığa yol açar. Sosyal kimlik kuramı, bireylerin olumlu benlik algısı geliştirmek için iç grubu yücelttiğini ve dış grubu kötülediğini öne sürer.
Kişiler Arası İlişkiler
Yakın ilişkiler psikolojik iyi oluşun temel belirleyicilerindendir.
• Kişiler Arası Çekim: Fiziksel yakınlık, benzerlik ve karşılıklılık çekimi etkileyen faktörlerdir. Romantik partner seçiminde erkekler için fiziksel çekicilik, kadınlar için ise imkanlar ve sosyal statü daha önemlidir.
• Bağlanma Kuramı: Çocuklukta bakım verenle kurulan bağlar, yetişkinlikteki romantik ilişkilerin örüntülerini şekillendirir.
• İlişkiyi Sürdürme: Karşılıklı Bağımlılık Modeli, memnuniyet ve daha iyi alternatiflerin bulunmaması durumunda ilişkinin sürdürüleceğini öne sürer. Yatırım Modeline göre ise ilişkiye yapılan yatırımın büyüklüğü, devamlılık için önemlidir.
• Yardım Etme: Empati-Özgecilik Modeline göre, insanlar ya kendi streslerini azaltmak ya da yardıma ihtiyacı olanın stresini hafifletmek için yardım ederler. Seyirci etkisi, acil durumlarda etraftaki gözlemci sayısı arttıkça, sorumluluğun dağılması nedeniyle yardım etme olasılığının düşmesidir.
• Saldırganlık: Başkalarına zarar verme amacı güden davranışlardır. Engellenme-saldırganlık hipotezine göre, bir amaca ulaşmanın engellenmesi hayal kırıklığı ve dolayısıyla saldırganlık yaratır. Sosyal öğrenme kuramına göre saldırganlık, başkalarının davranışlarını gözlemleme yoluyla öğrenilebilir. Saldırganlığı azaltmak için katarsis yerine, olumlu sosyal davranışları teşvik eden modellerin yaygınlaştırılması önerilir.