PSI103U- PSİKOLOJİ
Ünite 2: Beyin ve Davranış
Zihin-Beyin İlişkisine Dair Tarihsel Gelişim
Psikoloji biliminin araştırma konusu olan zihin, dikkat, bellek ve algı gibi bilişsel süreçleri üreten bir sistemdir ve günümüzde zihnin durumu ile bedenin durumu arasında karşılıklı bir etkileşim olduğu kabul edilir.
Zihin-beyin ilişkisine dair anlayışın kökenleri, Antik Mısır'a kadar uzanır; bu dönemde ruhun merkezi genellikle kalp olarak kabul edilmekteydi. Bu düşünce yüzyıllarca sürmüş ve beynin rolü bedeni hareket ettirmekten ibaret olarak kalmıştır.
19. yüzyılda, Frenoloji adı verilen akım, kişilik özelliklerinin ve bilişsel yetilerin beyinde belirli bir yerinin olduğunu ve bu yerin kafatasındaki çıkıntılar incelenerek anlaşılabileceğini öne sürmüştür. Frenoloji bilim dışı görülse de, zihinsel süreçlerin bedensel bir temeli olduğu fikrini öne sürerek daha ileri araştırmalara ilham vermiştir.
Modern nörobilimin temelleri, Paul Broca’nın sol frontal lobtaki hasarın konuşma yetisini bozduğunu göstermesiyle atılmıştır; bu durum lokalizasyonculuk fikrini güçlendirmiştir. Ancak, daha sonra Wernicke’nin çalışmaları ve Broca'nın bulguları arasındaki ilişki, tek bir zihinsel faaliyetin tek bir bölgeye değil, farklı bölgeler arasındaki etkileşime bağlı gerçekleştiğini göstermiştir. Bu görüşe bağlantısalcılık denir ve günümüz beyin anlayışının temelini oluşturur; bilişsel süreçlere aracılık eden ağ sistemleri kurulduğu kabul edilir.
Sinir Sistemi ve Nöronun Yapısı
Sinir Sistemi, zihin ve davranışlarımızın temelini oluşturan, bilgi alan, bütünleştiren ve ileten bir sistemdir.
Organizasyon: Sinir sistemi, kafatası ve omurlar içinde kalan Merkezî Sinir Sistemi ve kemiklerin dışında kalan Çevresel Sinir Sistemi olmak üzere iki temel bölüme ayrılır.
• ÇSS'nin Alt Birimleri:
o Somatik Sinir Sistemi: İstemli hareketleri kontrol eden çizgili iskelet kaslarını düzenler.
o Otonom Sinir Sistemi: İç organların, bezlerin ve düz kasların işlevlerini istemsizce düzenler. Sempatik sinir sistemi ve Parasempatik sinir sistemi olmak üzere iki alt bölümden oluşur.
Nöronlar: Sinir sisteminin temel birimleri nöron adı verilen sinir hücreleridir. Nöronlar, karmaşık sinyal gönderen ve alan ağlar oluşturur.
• Nöronun Yapısı:
o Hücre Gövdesi: Organelleri içerir.
o Akson: Bilgiyi diğer hücrelere ileten uzantıdır.
o Dendritler: Diğer nöronlardan gelen bilgileri alır.
o Miyelin Kılıfı: Aksonu kaplayarak sinyallerin daha hızlı iletilmesini sağlayan yağlı bir tabakadır.
o Sinaps: İki nöron arasındaki iletişim noktası.
• Sinyal İletimi: Bir nöron uyarılmadığı zaman dinlenim potansiyeli ile dengede durur. Yeterli uyarıldığında, aksiyon potansiyeli adı verilen elektriksel sinyal yayılarak akson uçlarına ilerler. Aksiyon potansiyeli sinapslara ulaştığında, nöroileticiler sinaptik aralığa salınarak bir sonraki nöronu uyarır veya ketler. Nöroileticiler ruh hâli, duygular, düşünceler ve davranışlar gibi psikolojik deneyimleri etkiler.
Endokrin Sistem ve Davranış İlişkisi
Endokrin sistem, hormonları üreten ve salgılayan bezlerden oluşur. Hormonlar, kan dolaşımı yoluyla taşınarak fizyolojik süreçleri düzenleyen kimyasal habercilerdir.
• Etkileşim: Endokrin sistem, sinir sistemiyle iş birliği içinde çalışır, ancak daha yavaş ve uzun süreli etkilere sahiptir.
• Kontrol: Endokrin sistem, büyük ölçüde Hipotalamus tarafından hipotalamusun tabanında bulunan Hipofiz Bezine gönderilen sinyallerle kontrol edilir; Hipofiz bu nedenle "ana hormon bezi" olarak adlandırılır.
• Önemli Bezler ve Hormonlar: Tiroid Bezi, Pankreas, Adrenal Bezler, Gonadlar ve Epifiz Bezi.
Genler ve Davranış Üzerindeki Etkileşim
Davranışlarımız, genetik yatkınlıklar ve çevresel etkileşimlerin karmaşık bir birleşimidir. Genler, organizmanın biyolojik temellerini oluşturarak beynin yapısını ve işlevlerini etkiler.
• Kanıtlar: İkiz çalışmaları, genetik benzerliği yüksek bireylerin davranışsal benzerlik oranlarının daha yüksek olduğunu göstermiştir. Zekâ, kişilik ve psikiyatrik bozuklukların genetik bir bileşeni vardır.
• Davranışsal Epigenetik: Bu alan, DNA dizisini değiştirmeden gen ifadesini etkileyen çevresel faktörleri inceler. Stres, beslenme veya toksinlere maruz kalma gibi çevresel koşullar, genlerin ne kadar aktif çalışacağını değiştirir. Örneğin, çocukluk çağı istismarı gibi olumsuz çevresel faktörler, düşük aktiviteli bir MAOA geni varyantına sahip erkek çocuklarında şiddet riskini artırabilir.
Beynin Yapısı ve İşlevsel Sinir Ağları
Merkezî sinir sisteminin kafatası içinde kalan kısmına beyin denir.
Serebral Korteks
Beynin en dış tabakası olup, karmaşık bilişsel yetilerden sorumludur. Girintilere sulkus, çıkıntılara girus denir. Beyin, önden arkaya doğru dört temel loba ayrılır:
• Frontal Lob: İstemli hareketlerin kontrol edildiği motor korteksi ve üst düzey zihinsel yetilerin merkezlerini içerir.
• Parietal Lob: Vücuttan gelen dokunma, sıcaklık ve ağrı gibi duyusal bilgilerin işlendiği ve uzamsal yönelimde rol oynayan alandır.
• Temporal Lob: İşitme ve dil, bellek ve duygu şebekelerinin üst merkezlerinin bulunduğu yerdir.
• Oksipital Lob: Gözden gelen sinyallerin kortekse ilk çıktığı, görsel uyaranların işlendiği yerdir.
Korteks Altı Yapılar
• Limbik Sistem: Duygu ve bellek için önemli nöral yapıların oluşturduğu ağdır.
o Hipokampus: Açık belleğin oluşumunda ve uzamsal yönelimde kritiktir.
o Amigdala: Duygusal tepkilerle nesneleri ilişkilendirmede, özellikle korku duygusunda ve duygusal bilgileri işlemede hayati rol oynar.
• Bazal Ganglionlar: Hareketlerin başlatılması, durdurulması ve düzgün gerçekleştirilmesi ile alışkanlıkların oluşumunda önemlidir. Nucleus Accumbens, ödül ve motivasyonla ilişkilidir ve bağımlılıkların nörolojik temelini oluşturur.
• Talamus: Koku hariç tüm duyusal bilgileri alıp serebral kortekse ileten bir düzenleyici istasyondur.
• Hipotalamus: Otonom sinir sistemi ile endokrin sistemi düzenleyen, vücut ısısı, açlık, susuzluk ve uyku gibi homeostatik süreçlerin kontrolünde rol oynayan hayati bir yapıdır.
• Beyin Sapı: Orta beyin, pons ve omurilik soğanını içerir, solunum ve kalp atışı gibi temel yaşam fonksiyonlarını düzenler.
İşlevsel Sinir Ağları
İşlevsel Sinir Ağları, belirli bir bilişsel işlevi yerine getirmek için iş birliği hâlindeki farklı beyin bölgelerinden oluşur. Beynin deneyime bağlı olarak yapısını ve işlevini değiştirme özelliğine nöroplastisite denir.
Önemli Ağlar:
• Varsayılan Mod Ağı: Beyin dinlenme, içsel düşünme, geçmişi muhasebe etme veya gelecek planlama hâlindeyken aktiftir.
• Belirginlik Ağı: Çevredeki önemli uyaranlara göre dikkatin içe mi dışa mı yöneleceğini belirleyen düzenleyici ağdır.
• Merkezi Dikkat Ağı: Dikkati dış dünyaya odaklamamızı ve bilgileri filtrelememizi sağlar.
Zihin, Beyin ve Davranış İlişkisi Araştırma Yöntemleri
Beyin aktivitesi ve yapısının bilişsel yetilerle ilişkisini inceleyen bu alana Bilişsel Sinirbilim denir.
Korelasyonel Yöntemler
Bu yöntemler beyin hasarı veya aktivitesi ile davranışı ilişkilendirir.
• Yapısal Nörogörüntüleme :
o Bilgisayarlı Tomografi (BT): Beynin üç boyutlu görüntüsünü X-ışınlarıyla oluşturur; tümör ve hasarı tespit eder.
o Manyetik Rezonans Görüntüleme (MRG/MRI): BT'den daha net görüntüler sağlar, güçlü manyetik alanlar kullanarak beynin boyut ve şeklini inceler.
o Difüzyon Tensör Görüntüleme (DT- MRG): Beyaz maddedeki sinir liflerinin yönünü ve bütünlüğünü haritalandırır.
• İşlevsel Nörogörüntüleme:
o Elektroensefalografi (EEG): Kafa derisine yerleştirilen elektrotlarla beyindeki zayıf elektriksel aktiviteyi (osilasyonları) ölçer; mükemmel zamansal çözünürlüğe sahiptir.
o Fonksiyonel MRG (fMRI): Beyin aktivitesini dolaylı olarak, kanın oksijen seviyesindeki değişikliklere (BOLD sinyali) bağlı olarak ölçer.
o Fonksiyonel Yakın Kızılötesi Spektroskopisi (fNIRS): Yakın kızılötesi ışık kullanarak beyin dokusunda kandaki hemoglobin konsantrasyonundaki değişimi ölçer.
Nedensel İlişki Gösteren Yöntemler
• Yapay Beyin Hasarları:
o Transkraniyal Manyetik Stimülasyon (TMS): Manyetik darbeler kullanarak belirli beyin bölgelerindeki aktiviteyi geçici olarak engeller veya uyarır,
böylece o bölgenin nedensel rolü incelenir.
o Transkraniyal Elektriksel Uyarım (tES): Zayıf elektrik akımı uygulayarak nöronların uyarılabilirliğini modüle eder (artırır veya azaltır).
o Optogenetik: Genetik yöntemlerle ışığa duyarlı proteinler yerleştirilen nöron popülasyonlarını ışık kullanarak kontrol etmeyi sağlar.
• Gerçek Beyin Hasarları: Hastalıklar veya travma sonucu oluşan lezyonların yeri belirlenir ve hastanın bilişsel yetilerindeki kayıplarla ilişkilendirilerek nedensel çıkarımlar yapılır.