ÖMB301U-SINIF YÖNETİMİ
Ünite 4: Sınıfın İlişki Düzeni
Giriş
İnsanlardan oluşan bir topluluk olarak sınıf insan ilişkilerinin tümünün sergilendiği bir ortamdır. İnsan ilişkilerinin özünde, başkalarının varlığını, yaşam hakkını, birlikte yaşanacağını kabul etme, dinleme, anlamaya çalışma, izleme, adaleti gözetme, engel değil yardımcı olmaya çalışma, zarar vermekten kaçınma vardır. İnsanlar kendilerinden farklı insanları düşünmeye başladığında esas ilişki yakalanmış olur. Sınıf içindeki ilişki gençler ve çocukların gelecekteki davranışlarına ve ilişkilerine yön verecektir.
Sınıfta İlk Günler
Bir davranış seçilip benimsendikten ve alışkanlık hâline geldikten sonra, değiştirilmesi güçleşir Bu anlamda sınıfta ilk günler büyük bir önem arz eder. Diğer bir ifade ile nasıl başlanırsa öyle gideceği bir açıdan oldukça doğrudur. Bu bağlamda sınıf içi etkileşimlerde anlayış, izleme, değer verme, zarar vermeme, nazik olma gibi davranış yönelimleri sürekli kılınmalıdır. Sadece okulun ilk günleri değil uzun süreli tatillerin dönüşünde de ilk günlerdeki özenin gösterilmesi olumlu bir sınıf etkileşimi için önemlidir.
Sınıfta İlişki Biçimleri
Sınıfta ilişki biçimleri, bir ucunda düzenliliğin, diğer ucunda değişkenliğin yer aldığı bir çizgi üzerinde yer alır. Düzenlilik, kuralların belirleyiciliğini, bir örnekliği, belirginliği anlatır. Değişkenlik, farklılığı, çeşitliliği, esnekliği içerir. Düzenlilik aşırı hâle getirildiğinde baskı ve hükmetmeyi, özgürlüklerin azaltılmasını doğurur. Değişkenlik aşırı hâle getirildiğinde, başıboşluğu, amaç dışılığı, kaynak savurganlığını doğurur. İlk günlerde, ilişki alışkanlıklarının henüz yerleşmediği durumlarda, ortam düzensizliğe kaymaya başladığında, ilişki biçimi düzenliliğe doğru kaymalıdır. İlişkiler belirginleşip olumlu alışkanlıklar yerleştiğinde, bilgi, alışkanlık, saygı geliştiğinde, ilişki biçimi esnekliğe doğru kaymalıdır. Değişkenliğe kayma, düzenliliğe az, değişkenliğe çok yer verilen; düzenliliğe kayma ise, değişkenliğe az, düzenliliğe çok yer verilen durumdur.
Seçilecek ilişki biçimi sınıfın özellik ve ihtiyaçlarına göre değişmektedir. Daha küçük yaş gruplarında öğrenciler kendilerini yönetme becerisinden yoksun olduklarından daha fazla düzenlilik odaklı olunabilir. Öğrenci sayısı az ise değişkenliğe izin verilebilir. Değişkenlik başarıyı olumlu şekilde etkilemektedir.
Sınıftaki ilişki örgütlenişleri, görev yönelimli ve yarışma yönelimli, bir başka deyişle iş birlikçi ve yarışmacı düzen olarak da gruplanabilir. Bu gruplama, işbirliğinin çok, yarışmanın az veya çok, iş birliğinin az olduğu düzenler olarak anlaşılmalıdır. İş birlikçi öğrenme düzeni, öğrencilerin ortak hedeflere ulaşmak için birlikte çalıştığı, etkinliklere tümünün katıldığı, yardımlaşılarak öğrenildiği düzen oalrak tanımlanabilir.
Yarışmacı öğrenme düzeni, amaçlardan çok, başkalarına yöneliktir. İş birlikçi düzende değerlendirme ve geliştirme amaçlara göre yapılırken, yarışmacı düzende diğer öğrenciler ölçüt alınır. Bazı öğrenciler aktif iken bazılarının seyirci pozisyonunda kalması ya da insanlar arasındaki güven duygusunun azalmasına neden olması bu düzenin dezavantajları olarak ifade edilebilir. Yarışmacı düzenin, bireyi daha üst düzey edime yöneltmek, gelişmeyi teşvik etmek, gibi yararları vardır. Kişinin kendisine ya da zamana karşı yarışması gibi düzenlemelerle bu sağlanabilir.
Tanışma
Birlikte uzun süre geçirecek olan sınıfı oluşturan bireyler ve öğretmenlerin ilk aşaması tanışmadır. Aynı sınıf oluşturan bu öğeler birbirini ne kadar iyi tanırsa sınıf iklimi aynı oranda olumlu olacaktır. Tanışma, kişisel ilişkileri geliştirir, iş birliğini artırır, benimsemeyi sağlar, grup iklimini olumlu hâle getirir. İstenmeyen davranışları ve çatışmaları azaltır, bilmemekten kaynaklanan yanlışları önler, gelecekteki davranışlar için ölçütler verir, sınıfın eylem yapısının yönlendirilmesinin ilk koşulu olur. Sınıfta tüm bireylerin (öğretmen dâhil) birbirlerinin amaçlarını, beklentilerini anlayıp yorumlayabilmesi ve niyetlerinden emin olabilmesi gerekir. Bu durum aslında tanışmanın, birbirini tanımanın ne kadar önemli olduğunu göstermektedir.
Öğrenci, öğretmenin kendisine adıyla hitap etmesini, kendisine gösterilen ilginin bir belirtisi olarak algılar ve güdülenir. Bu bağlamda öğretmen çocukları fiziksel özellikleri, lakapları ya da numaraları ile çağırmamalıdır. Tanışma çocuğu tedirgin etmeyecek şekilde kısa bilgilerle başlanmalıdır. Daha sonra diğer etkinlikler, rehberlik hizmetleri ile derinlemesine bireyi tanıma sağlanmalıdır.
Sınıf Kuralları
Birlikte yaşamanın düzenini sağlayan araçlar, kurallardır. Kurallar bireylere karşı değil bireylerin haklarını korumak adına onların yanındadır. Kural önceden verilmiş kararları içerir. Eğitim süreci için uygun olabilecek bir sınıf ortamı davranışların kurallara bağlanması yolu ile oluşturulabilir. Kurallar yalnızca herkes için eşit düzeyde uygulanabilir olduğunda eşitlik sağlayıcıdır. Ancak gereğinden fazla kural olması yarardan çok zarar getirecektir. Sınıfın kuralları belirgin, az sayıda ancak yeterli olmalıdır. Kurallar gerekli yerlerde esnek olmalı ancak suiistimal edilebilir olmamalıdır. Kurallar bazı durumlarda olması gereken en asgari koşulu ifade ederler bu durumda çaba azlığını neden olabilir. Emir ve yasak bildiren kurallar yerine, olumlu ve izin verilen davranışlar şeklinde kurallar koymak, uyulmalarını kolaylaştırır. Çöp atmak yasak!” yerine, “Çöplerimizi çöp sepetine atabiliriz ifadesi daha etkili olacaktır. İzin verilmeyen davranışları yapmamayı kural olarak yazmak yerine, izin verilen davranışların listesi oluşturularak, yanlış davranışların, onların akla getirilmesi yoluyla çoğaltılması da engellenmiş olur.
Kurallar, düzeni sağlamak yanında, özgürlükleri de gerçek yöneticileri olmalıdır. Öğretmen hedef davranıştan belirlemeli, özgürlük ve düzen dengeli kullanılmalıdır. sapma söz konusu olduğunda yönetime müdahil olmalıdır. Özgürlük başıboşluğa dönüşmemelidir. Öğretmen, Örgütleme ise Amaçlar esas alınarak, görevlerin, kurallara uyumu denetlemeli, kararlılığını göstererek görevlilerin ve bunların ilişkilerinin belirlenmesidir. kurallara uyumun yerleşmesini sağlamalıdır. Demokratik bir örgütleyici ve eş güdümleyici olarak öğretmen, öğrencilerin görüşlerini, istek ve beklentilerini Sınıf Çalışmalarında Öğretmen Davranışları alır, onlarla uzlaşır, onlara çalışma düzenlerini seçme
Sınıf çalışmalarındaki ilişki düzeninde öğretmenin rolü iki hakkı tanır. madde ile özetlenebilir. Bunlar; Sınıf İletişiminin Önemi • başarıya götüren olumlu bir sınıf iklimi yaratmak, Öğrencilerin bilgi ve yaşantılarını paylaştıkları bir ortam • bunun için de dikkatli, özenli, anlayışlı, olan sınıfta paylaşım, iletişimle gerçekleşir. Öğretmenler bütünleştirici, demokratik bir üye olmaktır. ve öğrenciler birbirlerinden dönüt alabildiklerinde bunun
Öğrencinin de öğretmenin de sınıfta sürekli oturması adı iletişim olur aksi takdirde iletimden bahsetmek söz uygun değildir. Öğretmen masası daha çok öğretmenin konusudur.
eşyalarını koyacağı bir alan olarak kullanılmalıdır. Öğretmenler iletişimde dili ustalıkla kullanmalıdırlar. Herhangi bir öğrenci yardıma ihtiyaç duyduğunda Dinleyicilere arkasını dönerek konuşmamalıdır. Sınıf öğretmene ulaşabilmelidir. Bazı kişi ya da gruplarla konuşmalarında emir dili değil istek dili kullanılmalıdır. ilgilenerek diğer öğrencileri gözden kaçırmamalıdır. Aynı şekilde yargılayıcı değil betimleyici dil konuşulması
Öğretmen olumlu davranış kazandırma sürecinde örnek gerekmektedir. Bu iletişim biçimleri aşağıdaki şekilde olarak rol almalıdır. Model alma yolu ile çocuklar birçok örneklendirilebilir.
şeyi öğretmenlerinden kopyalarlar. Öğretmen, dersine Emir Dili: Emir veren dil: Kalk, otur, kapıyı kapat gibi. ilgisi, bağlılığı, özeni ile de öğrencilere örnek olmalıdır. Öğretmen, işini ciddi tutmalı, dersine ilgisi, bağlılığı, İstek Dili: istek bildiren dil: Kapıyı kapatır mısın?
özeni ile de öğrencilere örnek olmalıdır. Söyledikleriyle Yargılayıcı Dil: Eylem veya durumla ilgili yargı bildiren yaptıkları uyumlu olmalıdır. Öğrencilerinin dişlerini anlatım: Tembel, beceriksiz, pasaklı, sakar... fırçalamasını isteyen bir öğretmenin dişleri kirli olmamalı, onlarla yenen toplu bir yemekten sonra, mutlaka dişlerini Betimleyici Dil: Olanı anlatan dil: Dikkat etmezsek, fırçalamalıdır. elimizdekini düşürürüz. Çalışmadığımız için iyi not alamadık. Davranışı olumsuz etkileyen bir değişken de aşırı kaygıdır. Öğretmen kaygı yaratmaktan kaçınmalıdır. İletişimde neyin söylendiği kadar, nasıl söylendiği de Ancak kaygının en uygun düzeyde var olması gereken bir önemlidir. Açık iletişim olan vücut dili, yüz, el, kol, ayak, değişken olduğu unutulmamalıdır. Öğretmen, her gövde hareketleri, duruş, bakış yoluyla çok şey anlatır. öğrencinin başarılı olabileceği uygun koşullar yaratmalı, Asık suratlı bir bakış, hoş olmayan sözler söylemekle aynı ona başarabileceğini söylemeli, girişim özgürlüğü anlamdadır. Öğretmen güler yüzlü olmalı, her duruş ve tanımalı, yakın destek olmalı ve onu izlemelidir. davranışın bilincinde olarak, onların verdiği anlamları Öğretmen başarısız öğrencileri de desteklemeli onlarla eğitsel amaçlara uygun kılabilmelidir. Sözlü iletişimde de alay edici bir tavır takınmamalıdır. Bu kapsamda konuşanların gözlerine bakılması, ilgili bir konuşma ve Öğretmen, enerjisi fazla öğrencileri fiziksel çabalara dinleme belirtisidir. yöneltmeli, sınıfta daha az etken ama duyarlılığı yüksek Öğrenciler, utanıp sıkılmadan, korkup çekinmeden, öğrencileri sosyal, sanatsal etkinliklere yönlendirmelidir. engellenmeden, rahatça iletişim kurabilmelidir. Bu onların Öğretmen, sınıfta çoğu zaman üye, ara sıra lider, esnek, eksik ve yanlışlarını görüp düzeltmelerini de sağlar. olumsuz durumları değil olumlu beklentileri vurgulayıcı, Öğretmen, bazen sınıfta en büyük iletişim engeli gülmece duygusu gelişmiş, adil ve tutarlı olmalıdır. olabilmektedir. Öğretmen, empati yoluyla öğrencileri Demokratik Çalışma Ortamı Oluşturma anlamalı, onların rahatça iletişimde bulunacakları bir sınıf ortamı oluşturmalıdır. Öğrenciyi cesaretlendirmeli, Sınıfta her özellik ve kişilikteki öğrencilerin sürekli söylediklerinin yanlış yanlarını değil, doğru yanlarını birlikte olmaları, hoşgörüyü, özür dilemeyi, barış içinde belirtmeli, daha iyi bir iletişim için öğrenciye yardım birlikte yaşamayı gerektirir. Sınıf tamamen bir aradadır. etmelidir. Sevilmeyen kişi ile etkileşimi kesmek mümkün değildir. Bu yüzden sürekli işbirliği ve istekli olmaları gerekir. Bu da öğretmenin görevi olarak karşımıza çıkar.
Demokrasi, sayıca az olanların da dinlendiği, haklarının gözetildiği, çokluğun değil, hakkın, adaletin yer aldığı bir yönetim biçimidir. Yine demokrasi grubun kendini yönetmesi anlamına gelir. Öğrenciler bu bağlamda sınıfın