Eğitim Bilimine Giriş — Ünite 8 Soru-Cevap

Öğretmen, öğrenci ile etkileşim hâlinde, eğitim programını uygulayarak, öğretim sürecini yöneten, hem öğrencinin hem de öğretim sürecinin değerlendirmesini sağlayan kişidir.

Büyük Önder Mustafa Kemal Atatürk, 1925 yılında İzmir’de yaptığı bir konuşmada “Ulusları kurtaranlar yalnız ve ancak öğret-menlerdir. Öğretmenlerden, eğitimcilerden yoksun bir ulus henüz ulus olmak yeteneğini kazanamamıştır. Ona basbayağı bir kitle denir. Bir kitle ulus olabilmek için kesinlikle eğitimcilere, öğretmenlere muhtaçtır. Onlar ki bir toplumu ulus hâline getirirler.” diyerek öğretmene verdiği değeri ve beklentisini dile getirmiştir.

Öğretmenlik mesleğinin özellikle mesleğe giriş koşullarının diğer meslek gruplarına göre daha kolay olması, yaygın görünmesine karşılık gelir düzeyinin düşük olması, toplumda herkesin öğretmen olabileceğine ilişkin bir algının olması, statü düşüklüğünün nedenleri arasında yer almaktadır.

Bilimsel çalışmaların bulguları incelendiğinde orta ya da daha altında gelire sahip ailelerin çocuklarının öğretmenlik mesleğini seçtikleri ortaya görülmektedir.

Öğretmenlik mesleğinde çalışanların sayısının fazla olması ve mesleğe giriş denetiminin devlet tarafından gerçekleştirilmesi birçok ülkede gelir düzeyi düşük mesleklerden birisi olmasının nedenleri arasında gösterilebilir.

Öğretmenlik mesleği icra edildiği toplumun o dönemdeki değer, yargı, anlayış ve gereksinimleri doğrultusunda çeşitli anlamlar kazanmaktadır. Ancak her dönemde öğretmenin, içerisinde bulunduğu toplumun aynası görevi üstlenerek yetiştirdiği kuşağı; ailesine, çevresine ve vatanına yararlı bireyler olmaları yönünde yetiştirmesi beklenmektedir.

Etkili bir öğretmenin sahip olması gereken kişisel nitelikler şu biçimde sıralanabilir:

1.Hoşgörülü, sabırlı ve anlayışlı olma,

2.Değişim ve gelişmelere uyum sağlama,

3.Güdüleyici, cesaretlendirici ve destekleyici olma,

4.Alanındaki bilimsel gelişmeleri takip etme ve araştırmacı bir yapıya sahip olma.

Öğretmenlerin sahip olması gereken mesleki nitelikler, eğitim sürecinde kazandırılabilecek özelliklerdir. Bu bağlamda öğretmenlerin sahip olmaları gereken mesleki nitelikler şu biçimde sıralanabilir:

• Öğretim etkinliklerini planlama

• Öğretim yöntem ve tekniklerini kullanma

• Etkili iletişim kurma

• Sınıf yönetimi

• Zamanı etkili kullanma

• Öğrenmeyi değerlendirme

• Rehberlik yapma

Plan yapılırken öğretim amaçlarına ulaştırıcı olmasına, öğretim ilkelerini dikkate almasına, öğrenciyi merkeze almasına, esnek ve işlevsel olmasına, öğrenme ortamının özelliklerinin dikkate alınmasına ve öğretime ayrılan süreye uygun olmasına dikkat edilmelidir.

• Öğrencilerine içten davranmalıdır.

• Kendini öğrencilerin yerine koyabilmeli, olaylara onların gözüyle bakabilmelidir.

• Dili iyi kullanabilmelidir.

• Öğrencilerini dinlemelidir.

• Jest ve mimiklerini etkili biçimde kullanmalıdır.

• Öğrencilerin etkinliklerine gönülden katılmalarını sağlamalıdır.

• Kendi kişiliği, yetenekleri, bilgi ve becerilerine en uygun yöntem ve tekniği seçmelidir.

• Öncelikle, işlediği konuyla ilgili olarak, bilişsel, duyuşsal ve devimsel amaçları belirlemeli; sonra da bu amaçların (davranışların) öğrencilere kazandırılmasını sağlayacak uygun yöntem ve teknikleri seçmelidir.

• Yöntem ya da teknik seçiminde, öğrencilerinin gelişim özelliklerini ve hazırbulunuşluk düzeylerini göz önünde bulundurmak durumundadır.

•Öğretme-öğrenme ortamında, kendisinden çok öğrencilerin etkin olmasını sağlayan yöntem ve teknikleri seçmeye özen göstermelidir.

•Öğrenci grubunun büyüklüğüne en uygun yöntem ve teknikleri seçmelidir.

Öğretmenin rolleri çeşitli araştırmalar ile belirlenmeye çalışılmıştır. Bu çalışmalardan elde edilen bilgilere göre öğretmenlerin rolleri şu biçimde açıklanabilir: Liderlik, rehberlik, eğiticilik, model olma, hakemlik, bilgi yayma ya da bilgi kaynağı, danışmanlık, uzlaştırıcılık, anne-baba, sosyolog, teknolog, uzman.

Covid 19 pandemisi ile öğrenme-öğretme süreçleri yüz yüze ortamlardan uzaktan ortama dönüşmüş, bu durum öğretmenin teknolojiyi kullanma konusundaki rolünü ön plana çıkarmıştır.

Öğretmenin en önemli rollerinden birisi sosyolog rolü olup, öğrencinin topluma uyum sağlamasına destek olmaktır. Öğretmen yaptığı her türlü etkinlikle öğrenciyi yaşama hazırlamaktadır. Öğrencinin kendisini ifade etmesi, grup çalışmaları ile iş birliğini geliştirmesi, iletişim becerilerini geliştirmesi, sınıf içerisinde oluşturulacak demokratik bir ortamla demokratik tutum ve değerlere sahip olmasının sağlanması bunlardan sadece birkaçıdır. 

YÖK’ün 1998 yılında belirlediği öğretmenlik mesleği genel yeterlilikleri aşağıdaki biçimdedir:

1. Konu Alanı ve Alan Eğitimine İlişkin Yeterlilikler,

2. Öğretme-Öğrenme Sürecine İlişkin Yeterlilikler,

• Planlama

• Öğretim Süreci

• Sınıf Yönetimi

• İletişim

3. Öğrencilerin Öğrenmelerini İzleme, Değerlendirme ve Kayıt Tutma,

4. Diğer Mesleki Yeterlilikler.

1982 yılındaki 11. Millî Eğitim Şûrası’nda öğretmenlerin sahip olmaları gereken nitelikler tartışılmıştır. Bunun yanı sıra Şûra’da öğretmenlik mesleğinin genel standartları da belirlenmiştir. Buna göre: 

• Öğretmenlik bir meslektir.

• Öğretmenlik mesleği, özel bir mesleki yeterliği gerektirir.

• Öğretmenlik mesleğinde yetişenler, eğitim-öğretim ve verildiğinde yönetim görevlerinden sorumludurlar.

• Öğretmenler Türk Millî Eğitiminin amaçlarına ve temel ilkelerine uygun olarak görevlerini yerine getirmek zorundadırlar.

• Millî, Manevi ve Evrensel Değerler
• Öğrenciye Yaklaşım
• İletişim ve İş Birliği
• Kişisel ve Mesleki Gelişim

Guskey, etkili mesleki gelişim açısından bazı ilkeler ortaya koymuştur. Bu ilkeler şu şekilde ifade edilmektedir: 

• Değişim hem bireysel hem kurumsaldır.

• Planlamada ve uygulamada büyük düşünmeli; ancak küçük adımlarla ilerlenmelidir.

• Destek sağlanması için takımlar hâlinde çalışılmalıdır.

• Sonuçlara dönüt sağlanmalıdır.

• Sürekli takip ve destek sağlanmalıdır.

• Programlarla bütünleştirilmelidir.

Öğretmenlere yönelik mesleki gelişimin amaçları şu şekilde sıralanabilir:

• Öğretmenlerin eğitim anlayışlarını yenilemek ve zenginleştirmek

• Öğretmenlerin öğretim yöntemleri ile teknolojilerini kullanma becerilerini geliştirmek

• Öğretmenlerin alan bilgilerini artırmak ve güncellemek

• Öğretmenlerin mesleki saygınlık ve doyumlarını artırmak

• Öğretmenlerin mesleklerinde yükselmelerine yardım etmek

• Öğretmenlerin çalıştıkları okulun gelişimine katkıda bulunmalarına olanak sağlamak

Mesleki öğrenmenin tanımının yapılması gerekirse alan yazında birçok tanım yer almakla birlikte genel bir tanımlama Alagöz Hamzaj tarafından şu şekilde yapılmıştır; “Formal ya da informal, planlı veya plansız, herhangi bir zamanda ve herhangi bir ortamda gerçekleşen ve öğretmenin bilincinde veya davranışında olumlu bir dönüşüm sağlayan, dolayısıyla eğitimin niteliğinin artırılmasında olumlu etkisi bulunan her türlü öğrenme”.