Eğitim Bilimine Giriş — Ünite 5 Soru-Cevap

Eğitim ve ekonomi

Bir sosyal bilim alanı olarak kabul edilen ekonomi bilimi de günlük yaşamda da kullanılan ancak ekonomi biliminde özel olarak yapılandırılmış bazı temel kavramlara sahiptir. Bu kavramlar :

-Gereksinim 

-Alternatif Maliyet

-Beşer Sermaye

-Üretim

-Tüketim 

-Yatırım 

-Ekonomik Büyüme ve Kalkınma 

Gereksinim: Tatmin edildiklerinde birey-lere haz, tatmin edilmediklerinde üzüntü ve acı veren duygular.

İnsanların ekonomik gereksinimlerinin kimi ortak özellikleri bulunmaktadır. Bu özellikler şöyle sıralanabilir (Parasız, 2000; Gökdere, 2004): 

• Gereksinimler sınırsız ve sonsuzdur. 

• Gereksinimlerinin şiddeti birbirinden farklıdır ve karşılandıkça şiddeti azalır. 

• Başlangıçta zorunlu olmayan gereksinimler, zaman içerisinde zorunlu duruma gelebilir. 

• Gereksinimlerle, gereksinimleri karşılamaya yönelik olan mal ve hizmetler birbirinin yerine geçebilirler. 

Ekonomist Friedrich von Wieser, tarafından 1914 yılında şekillendirilen Marjinal Değer Kuramı’nın temel noktası alternatif maliyettir. Alternatif Maliyet (Fırsat Maliyeti): Sınırlı kabul edilen mal ve hizmetlerin arasından en iyi tercihin yapılması ve gerek-sinimleri karşılayan diğer alternatif mal ve hizmetlerin terk edilmesi 

Yirmi birinci yüzyılda, küreselleşmenin de etkisiyle bilgiyi ve bilgiye ulaşma yollarını kullanarak bunu içselleştiren bireyler, en önemli sermaye olarak kabul edilmektedir. 1970’li yıllardan itibaren İngiltere, Almanya gibi Avrupa ülkelerinde kullanılmaya başlayan beşer sermaye, çok genel anlamıyla “işe doğrudan katkı sağlayan donanım ve bilgilerin tümü” olarak tanımlanabilir. Ekonomi bilimine Friedman tarafından kazandırılan bu kavramı, Friedman “kişilerin tecrübeleriyle, eğitim ve yetenekleriyle kazandıkları bilgi ve deneyim birikimi” tanımlamaktadır. 

Tüm ekonomik etkinliklerin başlangıç ve bitiş noktası olan tüketim, “gereksinimlerin giderilmesi için mal ve hizmetlerin kullanımı veya yok edilmesi”, olarak tanımlanmaktadır. Ekonomik çabaların ortak amacı, insan gereksinimlerinin karşılanmasına yöneliktir. Bu anlamda tüketim, ekonomi biliminde önemle üzerinde durulan bir konu olarak karşımıza çıkmaktadır. Örneğin; bireylerin ve toplumların ekonomik koşullarının iyileşmesinin en temel göstergelerinden biri yaptıkları tüketim miktarının artmasıdır (Parasız, 2000). İnsanların ekonomik çabalarının tümü, gereksinimlerini daha iyi karşılayacak tüketim düzeyine ulaşabilme amacı taşımaktadır (Üstünel, 2000).

Kalkınma çabaları şu boyutlarda ele alınmaktadır (Kaynak, 2005): 

• İnsanların doğayla mücadele ederek yaşamlarını devam etmelerini sağlayan üretim ve teknoloji 

• İnsanların yaşam standartlarını yükselten insan 

• Bireylerin iş ve istihdam koşullarını geliştiren istihdam 

• Küresel ekonomik rekabette ülkelerin diğerlerine göre önde yer almalarını kapsayan liderlik 

• Ekonomik üretim sürecini, çevreye minimum zararı verecek biçimde gerçekleştiren çevre 

• İnsanların ekonomik, sosyal ve siyasal yönlerden yaşam düzeyini yükselten özgürlük 

Ekonomik büyüme: Bir ülkenin toplam olarak reel millî gelirinde meydana gelen yıllık artış oranı  iken,

Ekonomik Kalkınma ise Bir ülkedeki eko-nomik dönüşüm süreciyle birlikte sosyal dönüşümün de gerçekleşmesidir 

Ekonomi bilimine göre eğitim “insan sermayesine yapılan bir yatırımdır” (Özsoy, 2017). 

Eğitim bilimlerinde eğitim “bireyin davranışlarında kendi yaşantısı yoluyla ve kasıtlı olarak istendik yönde değişme meydana getirme süreci” olarak tanımlanmaktadır. 

Tüm bireylerin kapsayıcı ve nitelikli bir eğitime ve hayat boyu öğrenme imkânlarına erişimi sağlanarak düşünme, algılama ve problem çözme yeteneği gelişmiş, özgüven ve sorumluluk duygusu ile girişimcilik ve yenilikçilik özelliklerine sahip, demokratik değerleri ve millî kültürüözümsemiş, paylaşıma ve iletişime açık, sanat ve estetik duyguları güçlü, teknoloji kullanımına yatkın, üretken ve mutlu birey yetiştirmek temel amaçtır. 

Eğitimle ilgili kalkınma planlarında belirtilen politikalar çok çeşitli konularda ön plana çıkabilmektedir. Eğitim kademelerinin her birinde yetiştirilmesi hedeflenen insan profilinin nasıl olması gerektiği, eğitim sisteminin örgütsel yapısı, eğitim ve öğretim programları, öğretmen yetiştirme, eğitime ayrılan kaynakların akılcı kullanımı ve yükseköğretime girişgibi konular bu çeşitliliğe verilebilecek politika örneklerini yansıtmaktadır. 

- doğrudan maliyet

-toplam maliyet

-ortalama maliyet

-dolaylı maliyet

-marjinal maliyet

-sabit maliyet 

-değişken maliyet 

Dolaylı maliyet: Alternatif maliyet, kavramı en basit ifadesiyle bir kişinin bir şeyi elde etmesi için vazgeçtiği diğer şeylerin toplamıdır. Ekonomide bireyin bir mal ya da hizmete sahip olmak adına feda edilmek zorunda olduğu diğer tercihlerin analiz edilmesi ile hesaplanır. (Gülmez ve Karakaş, 2014). Örneğin, eğitime devam edilmesi için belirli bir gelir getiren işte çalışmama tercih edilmesi durumunda alternatif maliyeti de kapsamaktadır (Gümüşve Şişman, 2012; Şişman, 2011). 

Değişken maliyet: Mevcut üretim miktarına bağlı olarak ortaya çıkan maliyetleri kapsamaktadır. Çalışanların ücretleri, elektrik enerjisi, taşıma hizmetleri, malzeme giderleri gibi temel giderler bu bağlamda değişken maliyetleri kapsamaktadır (Seyidoğlu, 2011). Değişken maliyetlerin en önemli özelliği, bu maliyet kategorisi ile üretim miktarı arasında doğrusal bir ilişkinin var olmasıdır. Yani üretimin başlamasıyla birlikte yapılan harcamaların toplamı değişken maliyetleri temsil etmektedir. Üretim arttıkça değişken maliyetler de artabilmektedir (Gümüşve Şişman, 2012). 

Eğitim hizmetlerinin maliyetlerini etkileyen etmenler şu başlıklarda toplanabilir (Tonbul, 2016): 

• Zorunlu eğitim süreleri 

• Ülkelerin ekonomik durumu 

• Ülkelerin sahip olduğu kaynaklar 

• Toplumsal tercihler 

• Öğrenci sayıları 

• Ülke nüfusunun artışhızı 

• Okul sayıları 

• Dersliklerin teknolojik altyapısının yenilenme gereksinimi 

• Okul terkleri 

Türk Eğitim Sisteminin de sayısal büyüklüğü, eğitim finansmanını etkileyen en temel etkenlerden birisidir. 

Ülkelerin eğitim harcamalarını etkileyen etmenler şöyle sıralanabilir (Korkmaz, 2006): 

• İletişim ve bilgi teknolojilerinde meydana gelen değişmeler 

• Ülkelerin mevcut hükûmetlerinin belirlediği politikalar 

• Toplum tarafından eğitime verilen önem 

• Toplam eğitim maliyetlerinin artış hızı 

• Ülkelerin ortalama ekonomik yaşam düzeyleri 

• Yetişmiş insan gücüne duyulan gereksinim 

• Eğitim kurumlarının coğrafi dağılımları 

Türkiye’de eğitim hizmetlerinde maliyetlerin karşılanabilmesi için gereksinim duyulan finansman kaynakları şunlardır (MEB, 2021): 

• Merkezî yönetim bütçesinden ayrılan pay 

• İl özel idareleri bütçesinden ayrılan kaynaklar 

• Eğitime katkı payı gelirleri (bütçeleştirilen gelirler) 

• Dış ülke ve kuruluşlardan sağlanan dış krediler, burslar ve bağışlar 

• Halkın, kişi ve kuruluşlar olarak eğitime katkıları, bağışları 

• Okul aile birliği gelirleri