Eğitim Bilimine Giriş — Ünite 2 Soru-Cevap

Sosyoloji, insanlar arası ilişkileri inceleyen bilim dalıdır.

Eğitimin toplumsal yaşam içinde açık ve gizli olmak üzere iki tür işlevi bulunmaktadır. Eğitim kurumunun açık işlevleri aşağıdaki gibi sıralanabilir (Özkalp, 2015):
• Yeni kuşaklara toplumun kültürel mirasını aktarmak
• Bireylerin meslek sahibi olmalarını sağlamak için bireylere mesleki, bilimsel bilgi ve beceriler kazandırmak
• Bireylere akılcı düşünce alışkanlığı kazandırmak; böylece bireylere akılcı ve mantıklı düşünme yöntemlerini öğretmek
• Bilimin gelişimine yardım etmek

Okulların kişilere uygun iş ile eş olanakları sağlama, nüfusun artması ve kötü alışkanlıkların
engellenmesinde bireylere yardım etme, daha üst düzey statü kazandırma gibi işlevleri gizli işlev olarak açıklanabilir.

Bir toplum içinde dünyaya gelen ve toplum içinde büyüyen çocuk, toplum ile etkileşim içinde bulundukça konuşulan dili, toplumsal normları, görgü kurallarını ve değerleri öğrenir. Çocuk daha sonra bir kent, köy, kasaba gibi bir yerleşim biriminde yetişip büyüyerek okullarda öğrenim yaşamını devam ettirir. Ayrıca, komşuları ziyarete gitme; millî ve dinî bayramlara katılma; kitap, gazete, dergi, okuma; arkadaşları ile birlikte vakit geçirme, sohbet etme; sinema, konser ya da tiyatroya gitme gibi etkinlikler içinde yer alarak grupla yakın temas hâlinde bulunur. Toplumsal yaşam içinde gerçekleşen sosyal yaşantılar, çocukların yaşama bir anlam yüklemesini sağlayarak çocukları değer, tutum, duygu ve düşünce ile yaşamın amacı bakımından yönlendirir. Tüm bu yaşantılar sonucunda toplum ile eğitim arasındaki ilişkileri, etkileşimleri araştırıp inceleyen bir bilim dalına ihtiyaç duyulmuş; ortaya çıkan bilim dalı da eğitim sosyolojisi olarak adlandırılmıştır (Ergün, 1994).

Eğitim sosyolojisinin ilgilendiği konular aşağıda yer verilmektedir (Öztürk, 1983):
• Eğitsel kuram, politika ve düşüncelerin etmenleri ve sonuçları ile sosyal kaynakları
• Eğitim kurumlarının yapı ve işleyişi
• Eğitsel etkinliklerden ortaya çıkan sosyal ilişkiler
• Eğitim kurumlarının, toplumsal tabakalaşma, ekonomi, siyasal düzen gibi sosyal yapıyla ilişkileri
• Etnik ve dinsel gruplar, sosyokültürel ve ekonomik durum, aile gibi formal eğitimi etkileyen etmenler

Öğretmenlerin, öğrencilerin bireysel farklılıklarını ve çocukların içinden geldikleri çevreyi daha iyi anlaması, toplumun ihtiyaçlarını ortaya koyması, toplumun ve bireyin ihtiyaçları doğrultusunda amaçlarına ulaşması gibi nedenlerle eğitim sosyolojisi kapsamındaki bilgilere sahip olması beklenmektedir. Bu nedenle, eğitim sosyolojisi bilmek bireylere şu katkıları sağlar (Er, 2000; Tezcan, 2021):
• Bir ülkenin eğitim politikalarının belirlenmesine yardım etme
• Öğrencilerin yaşadıkları çevreyi, öğrencileri ve onların davranışlarını analiz etmeye katkı sağlama
• Sosyal işleyiş bakımından okulu daha iyi anlama
• Bir ülkenin çağdaş eğitim sorunlarını tanımak ve bu sorunlara ilişkin çözüm önerileri geliştirmeye
katkı sağlama
• Farklı toplumsal sınıflardan, ırklardan ve yörelerden gelen çocukları kaynaştırmayı sağlama
• Olaylara farklı açılardan bakma yeteneği kazandırma
• Eğitim reformu çalışmalarını destekleme

Toplumsal denetim, toplumsal düzeni sağlamak ve toplumsal yaşamdaki ilişkileri yöneten normlardan sapmayı engellemek amacı ile toplumsal gruplarca kullanılan sistemler bütünüdür.

Bir kültürde toplumsal düzeni sağlayan, bireylere yol gösteren olumsuzu, olumluyu, doğru ve
yanlışı gösteren kurallar, düşünceler ile standartlar norm kavramı ile adlandırılır. Yaptırımı bulunan
kurallar sistemi norm olarak açıklanır. Normlar, bireylerin tavırlarına, davranışlarına sınır koyar
ve davranışların başlayış ve bitiş yerlerini belirler.

Normlar, insanlara toplumsallaşma boyunca aktarılır bu nedenle insanlar normları içselleştirir; ayrıca davranış olarak da benimser. Normlar, resmî olarak ve yazılı biçimde ifade edilir ve “yasa” olarak isimlendirilir. (Tezcan, 1995). Normlara örnek olarak yemek yerken çatal, kaşık, bıçak gibi aletleri
kullanma, erkeklerin pantolon giymesi verilebilir.

Gelenek: Bireylerin toplum yaşamında uymak zorunda kaldıkları davranış kalıpları.
Görenek: Bir şeyin eskiden beri görüldüğü gibi yapılma alışkanlığı, âdet.

Asker uğurlaması, doğumdan ziyarete gelen kişilere lohusa şerbeti ikramı, kına geceleri geleneklere örnek olarak verilebilir. Görenek de alışkanlık, âdet ve bir şeyin eskiden beri görüldüğü gibi yapılma alışkanlığı biçiminde tanımlanmaktadır (TDK, 2022). Vedalaşma, nezaket ve görgü kuralları, belli
yer ve zamanlarda yeme ve giyinme biçimleri, selamlaşma, göreneklere örnek olarak verilebilir (Tezcan, 2020).

Toplumsal değişme, toplumsal düzenin, bu düzeni sağlayan toplumsal ilişkilerin, bu ilişkileri belirleyen toplumsal kurumların değişmesidir.

Değer iyiyi, kötüyü, onurlu ve onursuzu, güzeli ve çirkini, hoş olanı ve olmayanı açıklar. Sözü edilen değer, gerekçelendirmeye gerek olmayan mutlak gerçeklerdir. Herkes iyi ve kötü olanı, güzeli ve
çirkini hissetmelidir. Değer, aynı toplum içindeki alt gruplara, toplumdan topluma veya sosyal sınıflara göre farklılaşabilir. Değer pek çok normun temeli olabilir. Aynı zamanda normlar çeşitli değerlere de dayanabilir. Değer eğitimi de çocukların değer yargılarını ve tutumlarını etkileyen her şeyi içerir. Değer eğitimi okul ve sınıfların yanı sıra günlük yaşam içinde kurallar, olaylar, sosyal ilişkiler, gelenekler ve çocukları çevreleyen çevre gibi hemen hemen her ortamda kendini gösterir (Ülavere ve Veisson, 2015).

Adalet, cesaret, sorumluluk, sevgi, dürüstlük, saygı, barış, merhamet değerlere örnek olarak verilebilir.

Toplumsal hareketlilik, toplumda bireylerin ya da grupların meslek, yer, sınıf ya da statü değiştirmeleri konusunda kullanılan bir terimdir. Bireyin işinin, gelir düzeyinin, üyesi olduğu
derneğin, yaşam biçiminin değişmesi toplumsal hareketlilik olarak nitelendirilebilir (Erden, 1998). Kısacası toplumdaki kişilerin toplumsal hiyerarşide bir statüden başka bir statüye geçmesi toplumsal hareketlilik olarak açıklanabilir (Ergüneş, 2020).

Dış kaynaklı toplumsal değişmeler:
Çevresel değişmeler: Deprem, heyelan, sel, iklim değişiklikleri, göç, salgın hastalıklar, savaş çevresel değişimlere örnek gösterilebilir.
Kültürel temas: Hayvancılık ya da avcılıkla geçimini sağlayan toplumların bu etkinlikler sırasında ticaret yapmak için başka kültüre ait bireylerle bir araya gelmesi sonucunda kültürel alışveriş gerçekleşir.
İstila: Ekonomik amaç ve çıkarlar doğrultusunda bir bölgenin başka bölgelere ait bireyler ya da topluluklar tarafından ele geçirilmesi değişime neden olur. İstilacı güçler genellikle kendilerine ait toplumsal yapıları, kültürleri, eğitim sistemlerini bu topluma benimsetmeye çalışırlar.
Yayılma: Yeni bir kurumun komşu alanlara geçerek dünyayı kapsaması yayılma olarak açıklanabilir. Alfabenin bulunması, sayıların kullanılmaya başlanması yayılmaya örnek olarak olabilir.

İç kaynaklı toplumsal değişmeler:
İcat ve keşifler: İcat ve keşiflerin yayılmasıyla beraber toplumda gerçekleşen ilerlemeler ve yeniliklerle değişme meydana gelir.
Nüfus hareketleri: Göç ile birlikte yeni kültürler ile karşılaşılarak o kültürler arasında etkileşim
ortaya çıkar.

Toplumsal hareketlilik yatay ve dikey olarak iki biçimde gerçekleşmektedir.
Yatay toplumsal hareketlilik, aynı toplumsal düzeyde kalmak koşuluyla benzer olan bir grup ya da durumdan diğer birey ya da gruba doğru oluşan ileri ya da geri biçimde olan hareketi anlatır. Bir başka deyişle, aynı toplumsal tabaka içinde yer alan bireylerin benzer statüler arasında gerçekleştirdiği geçişlerdir. Örneğin, şirkette mali işler müdürünün başka bir şirkette insan kaynakları müdürü olması gibi. Aynı statüde bir meslekten başka bir mesleğe geçmek, yatay hareketliliktir.

Dikey toplumsal hareketlilik, farklı düzeylerde yer alan statülerin ya da tabakaların arasında gerçekleştirdiği hareketliliktir. Dikey hareketlilikte kişi, bulunduğu bir sınıftan yukarı ya da aşağı doğru geçebilir (Tezcan, 1995).

Toplumsal hareketliliğe sebep olan etmenlere aşağıda yer verilmektedir (Doğan, 2018):
• Ekonomik Etmenler: Servet ve gelir.
• Demografik Etmenler: Göçler, farklı sosyo ekonomik sınıflara göre farklı doğurganlık oranının olması.
• Siyasal Etmenler: Siyasal yapılanmanın ya da yönetimin baskıcı ya da demokratik olması.
• Teknoloji: Teknolojinin gelişmesiyle yeni iş alanı ve bölümlerinin ortaya çıkması.
• Eğitim: Toplumsal hareketlilik ile yer değiştiren kişinin aynı zamanda etkileşim içinde olduğu çevresi de değişime uğrar. Kişinin değişen bu çevreye uyum gösterebilmesi için çevreyi tanıması, çevre hakkında bilgi sahibi olması gerekir. Bu da eğitim yoluyla olanaklıdır.

Toplumu oluşturan bireylerin eğitim düzeyi ile nüfus yapısı arasında önemli bir ilişki bulunmaktadır. Buna göre eğitim düzeyi (Erden, 2000):
• Yükseldikçe ailedeki çocuk sayısı düşüş gösterir.
• Yükseldikçe ölüm oranları düşer.
• Düştükçe bebeklerin ölüm oranları yükselir.
• Düştükçe bireylerin ortalama ölüm yaşları düşer.

Kültür kendini oluşturan kurumların toplamından farklı bir işleve sahiptir. Bu işlevler aşağıdaki gibi sıralanabilir (Tezcan, 2020):
Kültür:
• Bir toplumu başka toplumdan ayırmaya yarayan bir işaret gibidir.
• Bir topluma ait olan değerleri ve bu değerlerin yorumlarını içerir.
• Toplumsal dayanışmayı sağlayacak temelleri atar.
• Toplumsal kişiliğin doğuşuna ve gelişmesine egemendir.

Eğitim ile kültür arasındaki ilişki şöyle açıklanabilir. Eğitim (Özer, 2018; Tezcan, 2020):
• Toplumun kültürel yapısına göre biçimlenir.
• Toplumun kültürel mirasını genç kuşaklara aktarır.
• Kültürel değişimin aracıdır.
• Toplumsallaşmayı sağlamak için kültürel unsurlardan yararlanır.
• Toplumun kültürel değerlerini ve inançlarını yansıtır.
• Toplumun kültürünü etkilediği gibi toplumun kültürü de eğitimi etkiler.
• Kültüre oranla değişme ve gelişmeye karşı daha az direnç gösterir.

Ailenin özellikleri aşağıdaki gibi sıralanabilir. Aile (Tezcan, 1995):
• Toplumun minyatürüdür.
• Çocuğun sosyalleşmesi ve kişiliğinin gelişimi için temel bir ortam oluşturur.
• Duygusal temele dayanır ve insanların sevgi ihtiyaçlarını karşılar.
• Uyulması gereken kuralları içerir.

Aile toplum yaşamı içinde kimi görevler üstlenir. Bu görevler aşağıdaki gibi açıklanabilir (Özkalp, 2015):
• Biyolojik: Neslin sürdürülmesi.
• Ekonomik: Ekonomik olarak bir iş bölümünün gerçekleştirmesi.
• Psikolojik: Aile içinde sevgi, saygı, hoşgörü, dayanışma ortamının gelişmesi.
• Koruyuculuk: Maddi ve manevi kayıplara karşı aile üyelerinin korunması.
• Eğitim: Çocuklara yaşamla ilgili bilgiler verilmesi ve okulda kazanılan bilgilerin tamamlanarak desteklenmesi.
• Boş zamanların değerlendirilmesi: Birlikte düzenlenen etkinliklerle aile üyelerinin boş zamanlarının nitelikli biçimde değerlendirilmesi.
• Statü: Aile üyelerinin sağladığı statünün tüm aile bireyleri tarafından paylaşılması.
• Dinî: Dinî bilgilerin verilmesi.

Toplum içinde eğitimin ekonomi açısından yararları aşağıdaki gibi açıklanabilir (Gökçe, 2021):
Eğitim:
• Piyasalara uyum göstemeyi sağlar.
• Demokrasiye ve demokrasinin kurumlara yansımasına olanak sağlar.
• Suç oranlarının ve ceza sistemleri giderlerinin azalmasına yardım eder.
• Çocukların okullara devam etmesi nedeniyle ailenin iş gücüne katkı sağlar.
• Sermaye piyasası kusurlarının azaltılmasına katkı getirir.
• Üretime temel kaynak sağlamak üzere bilgi ve yenilik getirir.
• Sivil toplum örgütleri ve toplumsal hizmet yürütülmesinde bilinç kazandırır.
• Gelir artışının sürekliliğini sağlar.
• Piyasada talep oluşturulmasına fırsat sağlar.