Eğitim Bilimine Giriş — Ünite 1 Soru-Cevap

Kültür: Tarihsel, toplumsal gelişme süreci içinde yaratılan bütün maddi ve manevi değerler ile bunları yaratmada, sonraki nesillere iletmede kullanılan, insanın doğal ve toplumsal çevresine egemenliğinin ölçüsünü gösteren araçların bütünü (TDK, 2011).

Kültürleme: Toplumun, bireyleri kendi kültürünün istek ve beklentilerine uyum sağlayacak şekilde yetiştirmesi (Fidan ve Erden, 1998).

Eğitim, bireyin davranışlarında kendi yaşantıları yoluyla ve kasıtlı olarak istendik değişme meydana getirme sürecidir.

Eğitim tanımlarında ortak olarak üç temel özelliğin öne çıktığı görülmektedir:

1. Eğitimin bir süreç olması: Eğitimin bir süreç oluşu, bir anda gerçekleşmediği anlamına gelir. İnsanın öğrenmesi yaşam boyu sürdüğü için öğrenmenin gerçekleştiği her ortamda bir eğitim sürecinin varlığı söz konusudur (Gültekin, 2017). Eğitim yoluyla bireyin bir amaç doğrultusunda sürekli değişmesi ve gelişmesi, yetersiz bir durumdan yeterli bir düzeye gelmesi sağlanır. Bu değişiklikler birbirini izler ve birbiri üzerine birikir. Bu nedenle eğitim yaşam boyu devam eden çok kapsamlı bir süreçtir (Gökçe ve Erdem, 2015).
2. Eğitim sonucunda bireyde davranış değişikliğinin oluşması: Eğitimin asıl amacı bireyin davranışlarında olumlu yönde değişiklik sağlamaktır. Eğitim sürecinin sonunda bireyin ya önceden sahip olduğu bir davranışı değiştirdiği ya da yeni bir davranışa sahip olduğu gözlenir (Karabacak, 2018, s. 4). Eğitim açısından davranışın gözlenebilir, ölçülebilir ve istendik olması önemlidir.
3. Davranış değişikliğinin bireyin yaşantıları sonucunda oluşması: Yaşantı, bireyin çevresiyle olan etkileşiminin onda bıraktığı iz olarak tanımlanabilir. Bu izler birikerek bireyin davranışlarında değişiklik olmasına yol açar. Eğitim sürecinde birey bu değişiklikleri bizzat kendi yaşantılarıyla gerçekleştirebilir. Bu yüzden öğrenen doğrudan bu yaşantıların içinde olmalı, denemeli ve yaşantılar arasındaki ilişkileri kendisi keşfetmelidir (Gökçe ve Erdem, 2015, s. 4).

Eğitim yoluyla bireyin her yönüyle gelişmesi ve değişimlere ayak uydurması amaçlanmaktadır. Buna göre eğitimin iki genel işlevinden söz edilebilir. Bunlardan biri bireyin topluma ve dinamiklerine uyum sağlamasına yardım etmek, diğeri de bireyde varolan yeti ve yeteneklerin üst sınırına kadar gelişmesini sağlamaktır (Varış ve diğerleri, 1998). Bu işlevlerden birincisi eğitimin toplumsal işlevini, ikincisi ise bireysel işlevini ifade etmektedir.

Eğitim, bireyin davranışlarında değişiklik meydana getirme, geliştirme, uyumunu sağlama gibi amaçları gerçekleştirirken şu ayrıntılı amaçlardan hareket eder (Varış ve diğerleri, 1998, s.18):

Bireyin kendini gerçekleştirmesine yardım etme: Eğitim yoluyla kendini gerçekleştiren birey;

• Öğrenme ve tartışma isteği duyar.
• Türkçeyi etkili kullanır. Etkili okur, konuşur ve yazar.
• Sayma ve hesaplamayı öğrenmiştir.
• İşittiğini duyar, baktığını görür.
• Sağlık konusunda temel bilgiye sahiptir.
• Spor ve boş zaman etkinliklerine katılır.
• Entelektüel ilgiler geliştirir.
• Güzel şeyleri takdir eder.
• Yaşamına yön verebilir.

Bireyin insan ilişkilerini geliştirmesine yardım etme: İnsan ilişkilerini geliştiren birey;

• İnsanlığa saygı duyar.
• Dostluğa değer verir, sosyal yaşamı zengindir.
• Başkaları ile etkin iş birliği gerçekleştirir.
• Sosyal davranışlarında naziktir.
• Aileyi sayar ve sorumluluklarını yerine getirir.

Bireyin ekonomik etkinliğini geliştirme: Bunu geliştiren birey;

• Çalışmaktan zevk alır, iyi bir üreticidir.
• İş ve meslekleri tanır, kendine uygun meslek seçer.
• Mesleğinde başarılıdır.
• Yaptığı işin toplumsal değerinin farkındadır.
• Harcamalarında akıllıdır, kendi gelir ve harcamalarını düzenleyebilir.
• İyi bir tüketicidir.

Bireyin vatandaşlık sorumluluğunu geliştirme: Bunu geliştiren birey;

• Sosyal adalet konusunda duyarlıdır.
• Propagandaya karşı eleştirel düşünme gücü geliştirir.
• Hoşgörülü ve düşünce ayrılıklarına karşı saygılıdır.
• Ulusal kaynakları korur.
• Bilimin insan yararına gelişmesi gerektiğini bilir.
• Dünyadaki gelişmeleri izler.
• Yasalara saygılıdır.
• Vatandaşlık görevlerini bilir ve yapar.
• Demokratik ideallere bağlıdır.

Eğitim, zaman ve mekân bakımından sınırsız bir etkinliktir. Yani değişik zamanlarda, farklı ortamlarda ve biçimlerde gerçekleşebilir. Eğitim etkinlikleri kimi zaman kendiliğinden gelişigüzel bir biçimde gerçekleşirken kimi zaman da planlı ve programlı bir biçimde gerçekleşebilir. Eğitim süreçlerinin gelişigüzel ya da planlı olarak gerçekleşme durumuna göre temelde iki tür eğitimden söz edilebilir. Kendiliğinden gerçekleşen eğitim süreçlerine informal, planlı eğitim süreçlerine ise formal eğitim denir. Formal eğitim örgün ve yaygın eğitim olmak üzere ikiye ayrılmaktadır.

İnformal eğitim, kendiliğinden kültürleme yoluyla bireyin bulunduğu ortamda amaçsız ve plansız bir biçimde gerçekleşen eğitimdir (Şimşek, 2014). Başka bir deyişle informal eğitim, bir plana bağlı olmaksızın gerçekleşen öğrenmeleri kapsar. Birey ailede, çevrede, arkadaş grubunda, çalışma ortamında, kitle iletişim araçları yoluyla, hatta kimi zaman okulda geçirdiği yaşantılar ve etkileşimler sonucunda farkında olmadan bir şeyler öğrenir. Bu nedenle informal eğitim, bireyin yaşamı boyunca gerçekleşebilen bir süreçtir.

Okulların özel amaçları, programları ve hizmet ettikleri öğrenci grubunun özellikleri ve okul türüne göre değişmekle birlikte, okulun başlıca özellikleri şöyle sıralanabilir (Erden, 1998, s. 1):

1. Okulun belli bir amacı vardır. Okulun temel amacı, önceden belirlenen hedefler doğrultusunda öğrenme yaşantıları düzenleyerek öğrencilerde davranış değişikliği oluşturmaktır.
2. Okula devam zorunludur. Tüm ülkelerde süreleri farklı olsa da belli bir yaşa kadar okula devam yasal olarak zorunludur.
3. Toplumun gözü okulların üzerindedir. Formal eğitimin önem kazandığı toplumlarda toplumdaki çeşitli kurum ve gruplar okulda yapılan etkinlikleri, okul programlarını dikkatle izleyerek okullar üzerinde baskı grupları oluştururlar.
4. Okullar sınırlı kaynaklara sahiptir. Okullarda parasız hizmet verildiğinden, maddi kaynakları diğer kurumlara göre oldukça sınırlıdır.
5. Okulda rol ve statüler sınırlıdır. Okullardaki belli başlı statüler, okul müdürü, müdür yardımcıları, öğretmenler, idari personel ve öğrenciler olarak sıralanabilir. Bu statülerin gerektirdiği roller de yasa ve yönetmeliklerle belirlenmektedir.
6. Okullarda işler genellikle küçük gruplarla yürütülmektedir. Öğretmen, okuldaki zamanının büyük bölümünü sınıfında öğrencileriyle geçirir. Sınıf dışındaki görevlerini ise alanı ile ilgili zümreler içinde gerçekleştirir.

Formal Eğitimin Özellikleri:

• Amaçları bellidir.
• Planlı ve programlıdır.
• İstendik davranış kazandırılması esastır.
• Profesyonel kişilerce yürütülür.
• Belirli bir sürede belirli bir mekanda gerçekleşir.

“Önceden hazırlanmış bir plan ve program çerçevesinde öğretim yoluyla gerçekleştirilen eğitime formal eğitim denir” (Çalık, 2016, s.18). Formal eğitim amaçlı yapılan eğitimdir ve okullarda ya da değişik kurumlarda (örneğin halk eğitim merkezleri gibi) önceden hazırlanmış bir programa göre belirli bir mekânda uzman kişiler tarafından gerçekleştirilir. Bu yönüyle formal eğitim denildiğinde genellikle okullarda verilen eğitim akla gelir. Ancak okul dışında da bireyleri çeşitli alanlarda mesleğe hazırlama ya da mesleğini yaparken gelişmesini ve ilerlemesini sağlamaya yönelik düzenlenen eğitimler, kurslar, orduda asker eğitimi ya da çıraklık merkezlerinde yapılan eğitimler de formal eğitim kapsamındadır. Bu tür eğitimlerin okulda verilen eğitimden ayrılan noktaları; gereksinime dönük olması, kısa bir zaman dilimini kapsaması, belli konularla sınırlı olması ve eğitimi alanların belli bir yaşa göre gruplandırılmamasıdır.

Formal eğitim süreci okulda ve okul dışında gerçekleşme durumuna göre örgün ve yaygın eğitim olarak iki biçimde karşımıza çıkmaktadır.

• Örgün Eğitim: "Belirli bir yaş grubundaki ve aynı düzeyindeki bireylere, amaca göre hazırlanmış eğitim programları yoluyla okul çatısı altında düzenli olarak yapılan eğitimdir." (Taymaz, 1992, s. 3). Örgün eğitimde öğrenciler, millî eğitimin amaçları doğrultusunda hazırlanmış programlar yoluyla okulda eğitilirler. Örgün eğitim bir aşamalılık ve süreklilik içinde devam eder. Her bir öğretim basamağı kendinden sonra gelen basamağa temel oluşturur. Bir öğretim basamağını başarıyla tamamlayan bir öğrenci bir üst öğrenim basamağına geçer. Bu basamakları gerekli koşulları sağlayarak bitiren bireylere diploma ya da akademik bir derece verilir (Gürkan, 2006). Türk Eğitim Sisteminin yapısına göre örgün eğitim, okul öncesi eğitimden başlayarak ilköğretim, ortaöğretim ve yükseköğretim basamaklarından oluşmakta ve 12 yıl sürmektedir (Yılmaz, 2016). Bu basamaklardaki okullar da verdikleri eğitimin amaçlarına göre farklı özellikler göstermektedir.
• Yaygın Eğitim: Yaygın eğitim ise ya örgün eğitim olanaklarından hiç yararlanamamış, ya örgün eğitim sisteminden erken ayrılmış ya da örgün eğitim kurumlarında okumakta olan veya mesleklerinde daha yeterli duruma gelmek isteyenlere verilen eğitimdir (Demirel ve Kaya, 2012). Bu eğitim bireylere daha çok kendi ilgi ve gereksinimleri doğrultusunda verilmektedir. Halk eğitim merkezlerinde açılan çeşitli kurslar ya da iş yerlerinde gerçekleştirilen hizmet içi eğitim etkinlikleri yaygın eğitim kapsamında yer almaktadır. Halk eğitim merkezleri kendi bünyesinde ya da uygun görülen başka bir yerde gerek toplumun ihtiyaçları gerekse bireyin ilgi, istek, yetenek ve gereksinimleri doğrultusunda eğitim programları uygular. Hatta bazı durumlarda örgün eğitim kurumlarının personel, bina ya da araç gereçlerinden de yaygın eğitim kapsamında yararlanılabilmektedir. Hizmet içi eğitim etkinliklerinde, iş başında, özel kurslarda ve dershanelerde, gençlik kamplarında verilen eğitimler ile açık öğretim programları aracılığı ile verilen eğitimler de yaygın eğitim kapsamındadır (Karabacak, 2018).

Bireyler örgün eğitimden yararlanırken aynı zamanda yaygın eğitim etkinliklerine de katılabilirler. Yükseköğretimde öğrenci olan bir bireyin aynı zamanda halk eğitim merkezinde açılan resim kurslarına devam etmesi buna örnek olarak verilebilir.

Yaygın eğitimde, örgün eğitimde olduğu gibi belirli bir yaş sınırlaması yoktur. Yaygın eğitim her yaş grubu için düzenlenebilir ve aynı eğitime farklı yaş gruplarından bireyler aynı anda katılabilirler. Bu iki eğitim türünü birbirinden ayıran temel özellik de budur. Örgün ve yaygın eğitimin ortak noktası ise her ikisinin de planlı ve programlı olmasıdır.

Öğrenmeyi açıklayan pek çok kuram vardır. Bu kuramlar öğrenme sürecine farklı açılardan bakarak öğrenmeyi farklı biçimlerde tanımlarlar (Erden, 1998; Gürkan, 2006). Davranışçı öğrenme kuramına göre öğrenme, davranışa neden olan ve davranışı izleyen uyarıcıları izleyerek açıklanmaya çalışılır ve öğrenme kalıcı izli davranış değişikliğidir. Bilişsel öğrenme kuramına göre öğrenme, çevreden gelen uyarıcıları algılama, önceki bilgilerle ilişkilendirerek anlamlı hâle getirme ve zihinde kodlama sürecidir (Görgen, 2012). Öğrenme üzerine yapılan birçok tanım öğrenmenin bireyin çevresiyle etkileşimi sonucu oluştuğu ve davranışta değişiklik meydana geldiği görüşünde birleşir.

Alanyazında en çok benimsenen öğrenme tanımlarından biri; “Bireyin çevresiyle belli bir düzeydeki etkileşimleri sonucunda meydana gelen nispeten kalıcı izli davranış değişmesi” biçimindeki tanımdır (Senemoğlu, 1997, s.13).

Öğrenmenin varlığı genelde şu koşulların yerine gelmesini gerektirir (Erden, 1998; Gürkan, 2006):

Öğrenme sonucunda davranışlarda gözlenebilir bir değişme meydana gelmelidir. Bireyler önceki yapabildiklerinden farklı bir şeyler yapabilecekleri beceriye ulaştıkları zaman öğrenmiş olurlar (Karabacak, 2018). Öğrenme sonucunda gerçekleşen davranış değişikliği şu biçimlerde olabilir:

• Bireyin daha önce göstermediği bir davranışı göstermeye başlaması. Buna yazmayı bilmeyen bir çocuğun öğrenme süreci sonunda yazabilmesi örnek olarak verilebilir.
• Bireyin varolan bir davranışını geliştirerek daha iyi bir şekilde gösterebilmesi. Bu duruma örnek olarak yazmayı öğrenen çocuğun daha okunaklı ve seri bir biçimde yazı yazması verilebilir.
• Bireyin daha önce yanlış öğrendiği bir davranışı değiştirmesi. Bu duruma örnek de çocuğun duyduğu bir sözcüğü yanlış yazarken öğrenme sonucunda doğru yazar duruma gelmesidir.

Davranış değişikliği kalıcı izli olmalıdır. Öğrenmeden söz edebilmek için bireyde meydana gelen davranış değişikliğinin sürekli olması gerekmektedir. Büyüme, olgunlaşma gibi nedenlerden ya da hastalık, ilaç kullanma, yorgunluk gibi nedenlerden kaynaklı kısa süreli değişiklikler öğrenme değildir (Gültekin, 2017).

Davranış değişikliği yaşantı ürünü olmalıdır. Öğrenme, bireyin çevresiyle olan etkileşimi sırasında geçirdiği yaşantıların sonucu olarak oluşur. Bu nedenle yaşantı ve deneyimler öğrenmede önemlidir. Her bireyin yaşantıları birbirinden farklı olacağı için öğrenme kişiye özgü bir süreçtir.

Davranışlar öğrenilmemiş davranışlar ve öğrenilmiş davranışlar şeklinde sınıflandırılır. Yukarıda da belirtildiği gibi davranıştaki her değişimi öğrenme olarak yorumlamak doğru değildir. Öğrenilmemiş davranışların bazıları doğuştan getirdiğimiz davranışlardır. Bunlara nefes almak, göz kırpmak gibi refleksif davranışlar örnek olarak verilebilir. Öğrenilmemiş davranışların bir kısmı ise geçici davranışlardır. Bu davranışlar alkol veya uyuşturucu kullanımı, ilaç alımı, hastalık ya da yorgunluk gibi durumlarda ortaya çıkan, bu etkiler ortadan kalktığında ise gösterilmeyen davranışlardır. Yürüme, koşma, konuşma gibi büyüme ve olgunlaşma sonucunda ortaya çıkan davranışlar da öğrenilmemiş davranışlar arasında yer alır. Öğrenilmiş davranışlar ise istendik davranışlar ve istenmedik davranışlar olarak sınıflandırılabilir. İstendik davranışlar genellikle planlı eğitim etkinlikleri sonucunda ortaya çıkar. Her öğrenme istendik olmayabilir. İstenmedik davranışlar bir plan dâhilinde olmayıp yaşamın doğal akışı içinde kendiliğinden kazanılan davranışlardır. Kopya çekmek, yalan söylemek, argo konuşmak gibi davranışlar bunlara örnek verilebilir (Gültekin, 2017).

Öğrenme süreci kendiliğinden öğrenme ve yönlendirilmiş öğrenme olmak üzere iki biçimde gerçekleşir. Bireyin kendi kendine gerçekleştirdiği bir eylem sonucunda oluşan davranış değişikliği kendiliğinden öğrenmedir. Günlük yaşam içerisinde gerçekleştirilen davranışların pek çoğu kendiliğinden öğrenme yoluyla oluşur. Bu öğrenme biçimi, kasıtlı ya da kasıtsız olarak gerçekleşebilir. Kişinin öğrenmesini sağlayan yaşantılar kendisi tarafından oluşturulur. Birey günlük yaşam içinde deneme yanılma ya da gözlem ve model alma yoluyla pek çok davranışı öğrenir. Sıcak bir şeye dokunduğunda elinin yanacağını deneme yanılma yoluyla öğrenirken evcilik oyununda bebeklerini nasıl besleyeceğini, nasıl uyutacağını annesinin kendisine ya da küçük kardeşine davranış biçimini gözlemleyip model alarak öğrenir (Erden, 1998).

Yönlendirilmiş öğrenmede ise öğrenmeyi sağlayan bir başka kişi ya da aracın varlığı gereklidir. Yönlendirilmiş öğrenmeler, öğretme etkinlikleri sonucunda öğreten kişi ya da aracın yardımıyla gerçekleşir. Okulda gerçekleşen öğrenmeler, kitap, gazete, televizyon, bilgisayar gibi kitle iletişim araçlarıyla gerçekleşen öğrenmeler buna örnek verilebilir (Yılmaz, 2016).

Öğretme: İstendik öğrenmeleri gerçekleştirme, öğretme etkinlikleri ile mümkündür. En geniş anlamıyla öğretme, öğrenmeyi kılavuzlama etkinlikleridir. Başka bir deyişle öğretme, bir amaca yönelik olarak öğrenmeyi sağlayacak etkinliklerin düzenlenmesidir (Karabacak, 2018).

Öğretim: Bireyin yaşam boyu süren eğitiminin okulda planlı ve programlı olarak yürütülen kısmıdır.

Öğrenim: Öğretimden faydalanan kişinin gerçekleştirdiği eylemdir.

Öğretim etkinliklerinin temel ögeleri; amaç, içerik, öğretme-öğrenme süreci ve değerlendirmedir. Amaçlar, öğretim etkinliği sonunda öğrencinin kazanacağı davranışlardır. Amaçlar hem içeriğin seçilmesine ve düzenlenmesine, hem öğretim etkinliklerinin neler olacağına karar verilmesine hem de değerlendirmeye rehberlik eder. İçerik, öğretim sürecinde öğrencilere kazandırılması öngörülen bilgi, beceri ve tutumları oluşturur. İçeriğin seçilmesinde ve düzenlenmesinde amaçlar rehberlik eder. Öğretme-öğrenme süreci, amaçlara ulaşmada öğrencilerin geçirmeleri gereken öğrenme yaşantılarını sağlayacak dış koşulların düzenlenmesidir. Bu süreçte uygun strateji, yöntem, teknik ve araç gereçlerden yararlanılması esastır. Öğretim süreci sonunda öğrencilerin amaçlara ne ölçüde ulaştıklarının belirlenmesi ise değerlendirmedir (Gürkan, 2006; Erden, 1998).

Öğretim hizmetinin niteliğini belirleyen değişkenler ipucu, katılım, pekiştirme ve dönüt-düzeltmedir. İpucu öğrencilere neyin öğrenileceğini açıklayan mesajların tümü, pekiştirme bir davranışın gösterilme olasılığını güçlendirme, katılım öğrencilerin öğretme öğrenme sürecinde aktif olarak bir şeyler yapması, dönüt öğrencilere neyi öğrenip neyi öğrenemedikleri hakkında bilgi verilmesi, düzeltme ise öğrenme yanlışlarının ve eksiklerinin giderilmesidir (Gültekin, 2017).

Öğretim sürecinde öğrenmenin sağlanabilmesi için şu noktalara dikkat edilmesi gerekmektedir (Varış ve diğerleri, 1991, ss. 19-20):

• Öğretimde öğrencinin kavrama gücü dikkate alınmalıdır.
• Uyarılan bir insan, uyarılmayana göre daha kolay öğrenir.
• Uyarımın ölçülü olmasına dikkat edilmelidir.
• Ödül ile kontrol edilen öğrenme, genelde ceza ile kontrol edilen öğrenmeye göre daha etkilidir.
• Öğretimde temel olan başarıdır.
• Öğretimde amaçlar bireyler için gerçekçi olarak saptanmalıdır.
• Geçmiş yaşantılar öğrenmede önemli bir rol oynar.
• Bireyin öğretim sürecine etkin olarak katılması öğrenmeyi kolaylaştırır.
• Birey için anlamlı konular, anlamsız konulara göre daha kolay öğrenilir.
• Becerilerin öğrenilmesinde tekrar ve alıştırma önemlidir.
• Birey, öğrenme yaşantıları arasındaki ilişkileri kendi kendine keşfeder yeni durumlara uygulama yeteneği kazanırsa öğrendiklerini başka konulara daha kolay transfer eder.
• Uzun süre hatırlanması istenen konular için ayrı zamanlarda ara sıra yapılan hatırlatmalar yararlıdır.

Bu öneriler, öğretimin etkili olması için dikkat edilmesi gereken noktalara işaret etmektedir. Öğretenler, öğretim sürecinde bu noktalara dikkat etmeleri hâlinde öğrenenlerin başarılı olmasına yardımcı olmuş olurlar.

Eğitim, öğretime göre çok daha genel olan ve öğretimi de kapsayan bir kavramdır. Formal boyutta hem eğitim hem de öğretim belli bir program çerçevesinde yürütülen planlı bir etkinliktir. Bu nedenle öğretim, formal eğitimin kapsamı içerisinde yer alır (Karabacak, 2018). Eğitim her yerde, öğretim ise daha çok okulda gerçekleşir. Eğitim zaman ve mekân yönünden kapsamlı, sürekli ve çok boyutludur. Öğretim planlı ve programlı olarak gerçekleşir. Öğretimdetüm öğrenme yaşantılarının eğitsel olması temeldir. Oysa eğitimde bilgi dâhil her türlü yaşantı üzerinde durulur ve öğrenme yaşantıları eğitsel olmayabilir. Hem eğitim hem de öğretim; süregeldiği toplumun sosyal, kültürel, siyasal ve ekonomik özelliklerinden etkilenir. Her iki kavram da yerel, ulusal ve uluslararası özellik taşır (Varış ve diğerleri, 1991).