ÖMB101U-EĞİTİM BİLİMİNE GİRİŞ
Ünite 8: Bir Meslek Olarak Öğretmenlik
Giriş
Öğretmenlik mesleği yalnızca bilgi verme ve bilgi aktarma işi olmayıp birçok nitelik ve yeterlik gerektiren bir meslektir. Öğretmen; öğrencileri ile etkileşimde bulunarak belirlenen amaçları öğrencilere kazandırmak amacıyla öğrenme-öğretme ortamını düzenleyen, öğrenenlerin bireysel farklılıklarını ve gereksinimlerini dikkate alarak farklı yöntem ve teknikler kullanan, değişen bilgi ve teknolojiyi sınıf ortamına uyarlayabilen, içinde bulunulan çağın özelliklerinin farkında olan ve buna uygun olarak kendini sürekli yenileyen ve geliştiren kişi olarak tanımlanabilir. Bununla birlikte, öğretmenlerin toplumdaki konumlarına uygun olarak laik, demokratik, toplumsal ve evrensel değerleri benimsemiş, yaratıcı, yeniliklere açık ve uyum sağlayabilen, üretken, sorun çözme becerisine sahip, yansıtıcı, eleştirel ve yaratıcı düşünen bireyler olması da beklenmektedir. Bu bölümde öğretmenlik mesleği tanıtılmış, öğretmenlerin rollerinin neler olduğu açıklanmış, öğretmenlik mesleğinin niteliklerinden ve yeterliklerinden söz edilmiş ve öğretmenlerin mesleki gelişimi üzerinde durulmuştur.
Öğretmenlik Mesleğinin Tanımı, Kapsamı ve Özellikleri
Meslek toplumdaki sosyal, ekonomik ve teknolojik yapının gerektirdiği bir iş bölümü sonucu ortaya çıkan, bireyin ilgi ve yeteneği ile toplumsal etkinliklere katılma gereksinimi ve toplumun bireyden sosyal ve ekonomik yaşamda sorumluluk yüklenmesi talebi sonucu ortaya çıkmış olan yaşamsal etkinlik olgusu olarak tanımlanabilir (Hacıoğlu ve Alkan 1997). Öğretmenlik mesleğini icra eden öğretmenler ise eğitimde eşitlik, eğitimde kalite ve kaliteli eğitime erişim için en etkili ve güçlü etmenlerden biridir ve sürdürülebilir küresel kalkınmanın anahtarı olarak kabul edilmektedir.
Öğretmenlik Mesleğinin Tanımı
Öğretmenlik özel uzmanlık gerektiren bir meslek olarak kabul edilmektedir. Öğretmenlik mesleğinin, herhangi bir işin meslek olarak tanımlanabilmesi için gereken özellikleri taşıması gerekmektedir. Bu özellikler şu şekildedir:
• Akademik bir çalışma süreci sonunda uzmanlık gerektirir. • Mesleki uygulama standartları, ilgili kurumlar ve mesleki organizasyonlar tarafından belirlenir. • Mesleğin icrası için sürekli değerlendirme, yeterliğin kontrolü ve iyileştirme çalışmaları olmalıdır. • Toplumsal kabul görmüş ve ekonomik getirisi belirli olmalıdır. • Mesleğin icrasında belirli ölçülerde özerklik bulunmalıdır.
Öğretmenlik Mesleğinin Kapsamı
Öğretmenlik mesleği, çok sayıda mesleğin bireylere kazandırılması sürecinde kilit önem taşıyan bir meslektir.
Öğretmenlik Mesleğinin Özellikleri
Öğretmenlik mesleğinin kendine özgü özellikleri şu şekilde sıralanabilir:
• Öğretmenlik, insanları, öğrenmeyi ve öğretmeyi sevenler için ideal bir meslektir. • Öğretmenlerin büyük bir bölümü devlet memurudur. • Öğretmenlik, tüm dünyada en yaygın olarak görülen mesleklerden birisidir. • Öğretmenlik mesleği kadınların yoğun olarak çalıştığı bir meslektir. • Öğretmenlik mesleği orta ya da ortanın altında sosyo-ekonomik düzeye sahip bireyler tarafından tercih edilen bir meslektir. • Öğretmenlik mesleği birçok ülkede gelir düzeyi düşük mesleklerden birisidir. • Öğretmenlik mesleğinin toplumsal statüsü doktorluk, mühendislik gibi mesleklere göre yüksek değildir. • Öğretmenlik mesleğinde mesleki gelişim olanakları sınırlı düzeyde olup, kariyer yapma olanakları açısından da yeterli değildir. • Öğretmenlerin meslekten ayrılma ya da ek iş yapma oranları yüksektir.
Öğretmenin Kişisel ve Mesleki Nitelikleri ile Öğretmenin Rolleri
Öğretmenlik mesleği diğer tüm mesleklerde olduğu gibi, bu mesleği yapacak kişilerin bazı ayırt edici özelliklere sahip olmasını gerektirmektedir. Paykoç (1997) öğretmenin sahip olması gereken özellikleri duyuşsal açıdan ele alarak şu biçimde sıralamıştır:
• İnsana değer verme • Duyuşsal yönden gelişim içinde olma • Karar verme sürecinde etkin ve katılımcı olma • İnsan ilişkilerinde iş birliğine ve dayanışmaya ağırlık verme • Bilgilere ulaşmada ve kullanmada rehber olma • Toplum içinde kendi yerini ve okulun yerini sürekli inceleme • Öğrenme için gerekli süreç ve ortamları gerçekleştirme • Yaşamboyu sürekli gelişimi benimseme • Bireyin ve okulun gelişimine rehberlik etme
Öğretmenlik Mesleğinin Kişisel Özellikleri
Etkili bir öğretmenin sahip olması gereken kişisel nitelikler aşağıdaki şekilde listelenebilir:
• Hoşgörülü, sabırlı ve anlayışlı olma • Değişim ve gelişmelere uyum sağlama • Güdüleyici, cesaretlendirici ve destekleyici olma • Alanındaki bilimsel gelişmeleri takip etme ve araştırmacı bir yapıya sahip olma
Öğretmenin Mesleki Nitelikleri
Öğretmenlerin mesleki nitelikleri dünyanın farklı ülkelerinde bilgi, beceri ve değer ana başlıkları altında sınıflandırılarak raporlanmaktadır (Avrupa Komisyonu, 2010; National Institute of Education (NIE), 2009). Örnek olarak Singapur Mezun Öğretmenler Temel Yeterlikleri bilgi, beceri ve değer olmak üzere üç madde ile özetlenebilir (NIE, 2009).
Farklı ülkelerde yapılan bu tür sınıflandırmaların yanı sıra öğretmenlerin mesleki nitelikleri alan bilgisi ve öğretmenlik meslek bilgisi (planlama, yürütme ve değerlendirme) olmak üzere 2 ana ve 3 alt başlık altında toplanabilir.
Öğretmenlerin sahip olması gereken mesleki nitelikler, eğitim sürecinde kazandırılabilecek özelliklerdir. Bu bağlamda öğretmenlerin sahip olmaları gereken mesleki nitelikler şu biçimde sıralanabilir (Demirel, 2004):
• Öğretim etkinliklerini planlama • Öğretim yöntem ve tekniklerini kullanma • Etkili iletişim kurma • Sınıf yönetimi • Zamanı etkili kullanma • Öğrenmeyi değerlendirme • Rehberlik yapma
Öğretmenin Rolleri
Öğretmenin rolleri çeşitli araştırmalar ile belirlenmeye çalışılmıştır. Bu çalışmalardan elde edilen bilgilere göre öğretmenlerin rolleri şu biçimde açıklanabilir (Bursalıoğlu, 1994; Çeliköz, 2003; Gökçe ve Erdem, 2015):
• Liderlik • Rehberlik • Eğiticilik • Model olma • Hakemlik • Bilgi yayma ya da bilgi kaynağı • Danışmanlık • Uzlaştırıcılık • Anne-baba • Sosyolog • Teknolog • Uzman
Öğretmenlik Mesleğinin Yeterlikleri
Alanyazın incelendiğinde öğretmenlerin nitelikleri ile ilişkilendirilen önemli bir kavram yeterliktir.
Yeterlik nedir?
Yeterlik kavramı İngilizcede “competence” ve “competency” sözcükleri ile ifade edilmektedir. İkisi arasında küçük bir anlam farkı olmasına rağmen uluslararası alanda da iki kavram birbirinin yerine kullanılmaktadır (Alan ve Güven, 2022a). Kısaca yeterlik, bir işi yapabilme yeteneği veya belli bir iş için gerekli beceriler olarak ifade edilmektedir. Ancak mesleki
yeterliğin açıklanması gerektiği durumlarda yeterlik o işin yerine getirilmesi için gerekli asgari özelliklere işaret etmektedir. Bu asgari özellikler de belli standartlarla ölçülmekte ve ortaya konan performans üzerinden gösterilmektedir. Mesleki yeterlik ise herhangi bir meslek dalında o mesleği yerine getiren bir kimsenin neleri biliyor ve neleri yapabiliyor olduğunu ifade etmektedir.
Türkiye’de Öğretmen Yeterliliği Belirleme Çalışmaları
11. Millî Eğitim Şûrası’nda da öğretmenlerin sahip olmaları gereken nitelikler tartışılmıştır. Bunun yanı sıra Şûra’da öğretmenlik mesleğinin genel standartları da belirlenmiştir. Buna göre:
• Öğretmenlik bir meslektir. • Öğretmenlik mesleği, özel bir mesleki yeterliği gerektirir. • Öğretmenlik mesleğinde yetişenler, eğitim- öğretim ve verildiğinde yönetim görevlerinden sorumludurlar. • Öğretmenler Türk Millî Eğitiminin amaçlarına ve temel ilkelerine uygun olarak görevlerini yerine getirmek zorundadırlar.
Geleneksel olarak öğretmenlik mesleği adaylara genel kültür, alan bilgisi ve öğretmenlik meslek bilgisi kazandırmaktadır (Yaşar, 2007) ve YÖK’ün 1998 yılında belirlediği yeterlilikler de bu anlayışla uyumludur:
1. Konu Alanı ve Alan Eğitimine İlişkin Yeterlilikler
2. Öğretme-Öğrenme Sürecine İlişkin Yeterlilikler
3. Öğrencilerin Öğrenmelerini İzleme, Değerlendirme ve Kayıt Tutuma
4. Diğer Mesleki Yeterlilikler
2006 yılında “Öğretmenlik Mesleği Genel Yeterlilikleri” 17.04.2006 tarihinde 2590 sayılı Tebliğler Dergisi’nde yayımlanarak yürürlüğe girmiştir (MEB 2017). Bu yeterlilikler aşağıda gösterilmiştir:
A. Kişisel ve Mesleki Değerler-Mesleki Gelişim B. Öğrenciyi Tanıma C. Öğretme ve Öğrenme Süreci D. Öğrenmeyi, Gelişimi İzleme ve Değerlendirme E. Okul Aile ve Toplum İlişkileri F. Program ve İçerik Bilgisi
Öğretmenlerin Mesleki Gelişimi
Her meslekte olduğu gibi öğretmenlik mesleğinde de bireylerin sürekli olarak kendilerini geliştirme gereksinimleri ortaya çıkmaktadır. Öğretmenler bu gereksinimi mesleki gelişim yoluyla karşılamaktadır. Mesleki gelişim kavramı birçok araştırmacı tarafından farklı şekillerde tanımlanmış olsa da genel olarak “öğretmenlerin mesleğe girişlerinden, emekli oluncaya dek işlerini en etkili biçimde yürütmeleri için gerekli olan yeterliklere her zaman sahip olmaları süreci” (Özer, 2008) olarak tanımlanabilir.
Guskey (1995), etkili mesleki gelişim açısından bazı ilkeler ortaya koymuştur. Bu ilkeler şu şekilde ifade edilmektedir:
• Değişim hem bireysel hem kurumsaldır. • Planlamada ve uygulamada büyük düşünmeli; ancak küçük adımlarla ilerlenmelidir. • Destek sağlanması için takımlar hâlinde çalışılmalıdır. • Sonuçlara dönüt sağlanmalıdır. • Sürekli takip ve destek sağlanmalıdır. • Programlarla bütünleştirilmelidir.
Mesleki gelişimin amacı öğretmenlerin kendilerini geliştirmelerini sağlamaktır. Öğretmenlere yönelik mesleki gelişimin amaçları şu şekilde sıralanabilir (Özer, 2008):
• Öğretmenlerin eğitim anlayışlarını yenilemek ve zenginleştirmek
• Öğretmenlerin öğretim yöntemleri ile teknolojilerini kullanma becerilerini geliştirmek
• Öğretmenlerin alan bilgilerini artırmak ve güncellemek
• Öğretmenlerin mesleki saygınlık ve doyumlarını artırmak
• Öğretmenlerin mesleklerinde yükselmelerine yardım etmek
• Öğretmenlerin çalıştıkları okulun gelişimine katkıda bulunmalarına olanak sağlamak
Mesleki Öğrenme
Dünyada alan yazında mesleki öğrenme kavramının geniş yer tutmasına karşın Türkiye’de gerçekleştirilen çalışmalarda genellikle mesleki gelişim kavramının kullanılmaya devam edildiği görülmektedir. Mesleki öğrenme kavramının tanımına bakıldığında “Formal ya da informal, planlı veya plansız, herhangi bir zamanda ve herhangi bir ortamda gerçekleşen ve öğretmenin bilincinde veya davranışında olumlu bir dönüşüm sağlayan, dolayısıyla eğitimin niteliğinin artırılmasında olumlu etkisi bulunan her türlü öğrenme” tanımının ön plana çıktığı görülmektedir.