MUH305U-MALİYET VE YÖNETİM MUHASEBESİ
Ünite 8: Yönetsel Kararlarda Maliyetlerin Kullanılması
Giriş
Modern işletme yönetiminin temel fonksiyonları planlama, örgütleme, yürütme ve denetleme (kontrol) olmak üzere dört ana başlık altında sınıflandırılmakta olup karar verme tüm bu fonksiyonların temelini oluşturmakta, doğru ve etkin karar verme günümüzde yönetimin birincil görevi olarak kabul edilmektedir.
Bu bölümde öncelikle karar verme ve karar verme sürecinin aşamaları ele alınacak daha sonra yönetim kararları açısından maliyetler ve özellikleri açıklanacaktır. Tüm bu açıklamalardan sonra çeşitli yönetim kararları açısından söz konusu maliyet bilgilerinden yararlanılarak karar verme süreci örnekler yardımı ile incelenecektir.
Yönetsel Karar Verme Süreci
Karar verme; karar birimlerinin belirlenmiş bir ya da daha fazla amaca ulaşmak için var olan çeşitli seçenekler arasında seçim yapmalarına yönelik davranış biçimidir. Kararlarımız hayatımızı şekillendirir.
Bilinçli veya bilinçsiz bir şekilde verilmiş bir kararla, iyi veya kötü sonuçlanmış olsalar bile, fırsatlarla, mücadelelerle ya da belirsizliklerle karşı karşıya kalabiliriz.
Genellikle kararlar birçok seçeneğin irdelenmesi ile alınabilir. Eğer bir de işleme yöneticisi iseniz alacağınız kararlar size kaygı, karmaşıklık, kuşku, hata, pişmanlık, utanç ve kayıp riskleri altına sokar. Her yönetici günlük yönetim faaliyetlerini yerine getirirken sayısız kararlar vermek durumundadır.
Karar verme en az iki alternatif arasından seçim yapılmasını, karar anı ise her bir alternatife ilişkin maliyet ve faydanın belirlenerek birbiriyle karşılaştırılmasını gerektirmektedir. Karar verme her ne kadar anlık bir olay gibi algılansa da aslında bir süreci temsil etmektedir.
Zamanında ve isabetli karar verebilmek için yedi aşamadan oluşan karar verme sürecinin tüm aşamalarının doğru bir şekilde izlenmesi gerekmektedir. Karar verme süreci aşağıda yer alan yedi aşamadan oluşmaktadır.
• Karar probleminin tanımlanması • Ulaşılmak istenen amaç ve hedeflerin belirlenmesi • Problemin çözümü için gerekli olan bilgilerin toplanması • Alternatiflerin belirlenmesi • Alternatiflerin uygun karar kriterleri ile değerlendirilmesi • Amaca ulaştıracak en uygun alternatifin seçilmesi • Kararın uygulamaya geçirilmesi
İşletme yöneticileri için karar verme ayrı bir yönetim faaliyeti değil, bütün yönetim faaliyetlerinin temeli olarak kabul edilmektedir. Karar verme sürecini etkileyen unsurlar arasında tespit edilen problemin yapısı birinci sırayı alır.
Yöneticilerin karar verme sürecini etkileyen diğer bir unsur ise işletmenin, dolayısıyla da karar alıcının içinde bulunduğu çevrede pek çok belirsizliğin aynı anda bulunup bulunmaması ve sonuçların öngörülememesidir.
İşletmelerde karar verme sürecini etkileyen bir başka unsur ise problemin çözümü için birçok kriterin göz önünde bulundurulma zorunluluğudur.
Karar verme sürecini etkileyen diğer bir unsur alınan karar sonuçlarının vadesi ve ulaşılan sonuçların etki derecesidir.
İşletmelerde karar verme sürecini etkileyen diğer bir unsur ise alınacak kararın maliyetidir. Özellikle alınacak karar sonucunda elde edilecek fayda ile katlanılması gereken maliyet karşılaştırılması yapılmalı ve ulaşılan sonuç verilecek kararı etkileyen diğer unsurlarla birlikte çok yönlü olarak değerlendirilmelidir.
İşletmelerde verilen kararlar; kararın verildiği ortama, kararı veren yönetim kademesine, verilen kararın yapısına, bağlantılı olma durumuna ve karar verilirken göz önünde bulundurulacak kriter temel alınarak çeşitli şekillerde sınıflandırılabilmektedir. Karar verme türleri genel olarak aşağıdaki gibi sınıflandırılır:
• Verildiği ortama göre kararlar o Belirlilik ortamında kararlar o Belirsizlik ortamında karar o Risk ortamında karar • Yönetim kademesine göre kararlar o Stratejik kararlar o Taktiksel kararlar o Operasyonel kararlar • Yapılarına göre kararlar o Yapılandırılmış kararlar o Yapılandırılmamış kararlar o Yarı-yapılandırılmış kararlar • Bağlantılı olma durumuna göre kararlar o Tek aşamalı kararlar o Çok aşamalı kararlar • Göz önünde bulundurulacak kriter açısına göre kararlar o Tek kriterli kararlar o Çok kriterli kararlar
Maliyetlerin Yönetim Kararları Açısından Sınıflandırılması
Maliyetlerin farklı kriterler temel alınarak değişik şekillerde sınıflandırılabilmesi mümkündür. Yönetim kararları açısından, yönetimin karar verme sürecini kısaltıp daha kolay karar alabilmesi için maliyetler geçerli maliyetler ve ihmal edilebilir maliyetler olmak üzere iki ana grupta sınıflandırılmaktadır.
Geçerli Maliyetler
Yöneticiler tarafından alınacak kararlardan etkilenen ve bu nedenle karar alma sırasında mutlaka göz önünde bulundurulması gereken maliyetler geçerli maliyetler olarak tanımlanmaktadır. Herhangi bir maliyetin geçerli
maliyet olabilmesi için iki temel özelliğe sahip olması gerekmektedir. Bunlar:
1. Karara ilişkin maliyetlerin mutlaka gelecekle ilgili olması gerekmektedir. 2. Karara ilişkin alternatiflerin maliyetleri arasında farklılık olması gerekmektedir.
Bir maliyet her iki özelliği birden taşıyorsa geçerli maliyet olarak kabul edilmektedir. Bu açıklamalar ışığında geçerli maliyet, gelecekte ortaya çıkması beklenen ve karar seçenekleri arasında farklılık gösteren maliyet olarak tanımlanabilmektedir.
Geçerli maliyetler çoğunlukla karşımıza ek maliyetler ve fırsat maliyetleri olarak çıkmaktadır. Ek maliyet, bir alternatifin diğer bir alternatife tercih edilmesi nedeniyle toplam maliyette ortaya çıkan fark olarak tanımlanmaktadır. Fırsat maliyeti, herhangi bir karar alma anında yapılan seçim sonucunda en iyi ikinci alternatiften elde edilecek olup vazgeçilmiş olan net kazanç tutarı olarak tanımlanmaktadır.
Geçerli maliyetler, ek maliyetler ve fırsat maliyetleri gibi belirli bir para birimi üzerinden ölçülebilecekleri gibi, bazı durumlarda belirli bir para birimi üzerinden ölçülemeyen ancak alınacak kararla birlikte katlanılması gereken birtakım unsurları da bünyesinde barındırabilmekte ve karar alıcının kararını etkileyebilmektedir. Bu nedenle herhangi bir karar alınırken bu noktalara da dikkat edilmesi büyük önem taşımaktadır.
İhmal Edilebilir Maliyetler
Herhangi bir karar alma anında alternatifler arasında seçim yaparken bir kısmı ya da tamamı ihmal edilebilen maliyetler ihmal edilebilir maliyetler olarak tanımlanmaktadır.
İhmal edilebilir maliyet olarak en sık karşılaşılan maliyet türü batık maliyetlerdir. Batık maliyetler hâlihazırda gerçekleşmiş ve yönetici ne karar alırsa alsın alınacak karardan etkilenmeyen maliyetlerdir.
Geçerli Maliyet Analizlerinin Yönetim Kararlarında Uygulanması
Herhangi işletmede birbirinden farklı pek çok konuda karar alınmakta ve bu kararlar alınırken geçerli maliyet analizlerinden yararlanılmaktadır. Bu konuları genel olarak aşağıdaki şekilde sınıflandırmak mümkündür:
• Özel bir siparişin kabulü veya reddi • Yeni bir yatırım kararının yapılması veya reddi • Zararda gözüken bir ürünün, ürün grubunun ya da faaliyet kolunun üretiminin durdurulması ya da sürdürülmesi • Bir yarı mamul veya parçanın işletmede üretilmesi veya satın alınması • Yeni fiyat tespit edilmesi • Ürün yelpazesinin değiştirilmesi • Yeni bir pazara girilmesi
• Bazı hizmetlerin (bakım, muhasebe, hukuk, yemek, servis vb.) dışarıdan sağlanması veya işletmenin kendi bünyesinde gerçekleştirilmesi • Üretim sisteminin değiştirilmesi • Maliyetleri hesaplama biçiminin veya muhasebe yazılımının değiştirilmesi • Tanıtım maliyetlerinin artırılması veya azaltılması
Özel Bir Siparişi Kabul Etme veya Reddetme Kararı
Günlük faaliyetleri sırasında yöneticiler çok farklı niteliklere sahip özel siparişlerle karşılaşabilmektedir. Böyle bir durumda özel siparişin üretilebilmesi için yeni bir hat, makine ayarları, işçilere eğitim verilmesi gibi ek maliyete katlanılması gerekebilmektedir. Bu tür siparişlerin kabulünde sipariş büyüklüğü, devamlılığı ve kârlılık analizi önemli kriterler ortaya çıkmaktadır.
Bir siparişin kabul edilip edilmemesi konusunda karar verirken bizim için önemli olan yeni siparişin kabul edilmesi durumunda elde edilecek ek gelir ve ek maliyetler analiz edilerek işletmenin kârlılığındaki değişimdir. İşletme, bu siparişi kabul etmesi durumunda işletmenin mevcut üretimi etkilenmemelidir.
Yeni Bir Yatırım Yapma ya da Yapmama Kararı
İşletmeler için yatırım kararları özel karar niteliğindedir. Yatırım yapılırken; yatırımın zamanı, yatırım boyunca katlanılacak maliyetler ve yatırımla ilgili vergi avantajları gibi fayda-maliyet analizinin göz önünde bulundurulması gerekir. İşletmenin yatırım kararı finansal tabloların yeniden şekillenmesine neden olacaktır. Finansal varlıklarında bir azalış veya finansal borçlarında bir artış söz konusu olurken, sabit varlıklarında bir artış ve teknoloji ve bilgideki yenilenmelerle yatırımın geri dönüşü nakit artışına, stoklarda büyümeye, pazarın büyümesine etki edecektir. Yatırım maliyetlerinin mamullerin maliyetine etkisi genellikle amortisman, faiz, vergi gibi maliyetlerle gerçekleşmektedir.
Bir Mamulün/Tesisin Üretimine Son Verme ya da Sürdürme Kararı
Bir veya birkaç mamulün üretimini sonlandırarak ya da mamulde küçük tasarım değişiklikleri yaparak işletme kârlılığı artırılabilir.
Doğru belirlenen mamul/satış karması, ile en kârlı mamuller/satış karmasına ulaşılabilir. İdeal mamul satış karmasına ulaşırken yeni mamul ekleme, bazı mamulleri üretimden çekme veya tamamen sonlandırma, mamuller üzerinde değişiklik yapma gibi kararlar genellikle toplam sabit maliyetleri etkilememektedir. En yüksek kârı üreten mamul işletmeyi en yüksek kâr hedefine taşıyacaktır.
Benzer durum işletmenin bir bölümü, bir faaliyeti veya bir bayisi için de geçerlidir. Böyle bir durumda bir bölümün hemen kapatılması halinde işletme zararının azalacağı kanaatine varılıyorsa, bu karar alınabilir. Ancak söz konusu bölümün kapatılması durumunda diğer bölümün çalışmasında aksamalar oluşuyorsa bu yola gidilmeyebilir.
Bir Yarı Mamul veya Parçanın Üretilmesi ya da Satın Alınması
Bir işletme kendi yedek parça ve malzemelerini üretmeye karar verdiği zaman, bu parça ve malzemeler için gerekli hammadde ve malzemeyi satın almak ve ek işçilik ücreti ödemek zorunda kalmakta ayrıca genel üretim maliyetlerinin tümü olmasa bile bir kısmında artışa katlanmak zorunda kalabilmektedir. Bazı durumlarda işletmenin bu parça ve malzemeleri kendi üretmesi yerine dışarıdan tedarik etmesi çok daha ekonomik olabilmektedir. İşte bu tür kararlar bu grupta değerlendirilmektedir.