MUH305U-MALİYET VE YÖNETİM MUHASEBESİ
Ünite 7: Maliyet-Hacim-Kâr Analizi
Giriş
Maliyet-hacim-kâr (MHK) analizi veya başabaş analizi olarak da ifade edilen analizler işletmenin kâr planlaması araçları ve yöntemleridir. MHK analizinin kullanılabilmesi için değişken maliyet yönteminin kullanılması kolaylık sağlayacaktır. Değişken maliyet yöntemi, kâr planlamasında ve karar verme konusunda yönetim tarafından kullanılan önemli bir araçtır.
Maliyet-Hacim-Kâr Analizi ve Unsurları
Pazar (talep) kısıtı, üretim (kapasite) kısıtı, yasal ve düzenleyici kurum kısıtları gibi farklı kısıtlar, işletmelerin faaliyetlerini etkin bir şekilde yürütmesini ve kâr elde etmesini engellemektedir.
Kâr elde etmek amacı ile faaliyet gösteren işletmelerin bu amaç doğrultusunda etkin bir planlama yapması gerekmektedir. Kâr planlamasının en iyi şekilde yapılabilmesi için yöneticilerin kârı etkileyen faktörler hakkında bilgi sahibi olmaları gerekmektedir. Bu faktörlerden en önemlileri şöyle sıralanabilir:
• İşletme faaliyetlerinin ekonomik nitelikleri, • İşletme mamullerine ilişkin pazarın niteliği, • İşletmelerin karşı karşıya bulunduğu rekabetin niteliği ve şiddeti, • İşletmelerin üretim unsuru ya da faktörlerinin maliyeti, • Mamullerin fiyatı ve maliyeti arasındaki ilişki.
Maliyet–Hacim–Kâr Analizi Tanımı ve Varsayımları
Proje, benzersiz ve özgün bir ürün, hizmet veya sonuç üretmek amacıyla yürütülen geçici faaliyetler bütünü bir girişimdir.
Maliyet-Hacim-Kâr Analizi: Kâra geçiş noktasının tespitini yaparak işletmelerin faaliyetlerini kâr veya zarar alanlarından hangisinde ve nasıl gerçekleştirdiklerini göstermek için kullanılan bir yönetim muhasebesi aracıdır. Maliyet ve yönetim muhasebesi işletme yöneticilerinin karar alma yetisine katkı sağlayan sistemlerdir. MHK analizi yoluyla yöneticilere yardımcı olabilecekleri bazı konular aşağıda örneklendirilmiştir:
• Kâra geçiş noktasına ulaşmak için kaç birim satılmalıdır ve satış fiyatı ne olmalıdır? • İşletme başabaş noktasına hangi kapasite oranında ulaşır? • Vergiden önce veya vergiden sonra ulaşılmak istenen kâr hedefinde kârı etkileyen faktörlerdeki değişme ne yönde olur? • Belirli bir satış miktarında, hedeflenen kâra ulaşabilmek için mamulün/mamullerin satış fiyatı/fiyatları ne olmalıdır? • Kapasite dâhilinde yeni bir siparişin kârlılık üzerinde nasıl bir etkisi olabilir? Sipariş kabul edilmeli midir? Yeni bir sipariş hangi fiyata kadar kabul edilebilir?
• Alternatif fiyatlara göre, beklenen satış miktarından hangisi seçilmelidir? Satış fiyatı aşağı çekilerek satılan mamul miktarını artırmak kârı nasıl etkiler? • Üretim veya satın alma alternatifleri arasında en uygun seçim nasıl yapılabilir? • Üretimi devam eden mamullerin işletme kârlılığı üzerindeki etkisi ne olabilir? Söz konusu mamul üretimden kaldırılır ise, işletme kârlılığı nasıl değişir? Üretime devam edilmeli midir? • Yeni bir reklam kampanyası ile ortaya çıkan ek sabit maliyetleri karşılamak için gerekli satış ne kadardır? • Sınırlı kapasitede oluşturulacak mamul karmasında hangi mamullere öncelik verilmelidir? • Yeni bir yatırımın amorti süresi ne olur? Yeni yatırım yapılmalı mı yapılmamalı mıdır?
Kâra geçiş noktasının hesaplanmasında birtakım varsayımlar kullanılmaktadır. Varsayımlardan önemli olanlar aşağıda sıralanmaktadır ve bu varsayımlar MHK analizinin işleyişine de yön vermektedir:
• Maliyetler, sabit ve değişken olarak sınıflandırılmalıdır. • Toplam sabit maliyetlerin faaliyet hacmindeki artıştan etkilenmediği ve değişken maliyetlerin faaliyet hacmindeki artışa göre değişme göstereceği varsayılmaktadır. Diğer bir ifade ile maliyet fonksiyonun doğrusal olduğu varsayılır. • Satış fiyatının ve farklı türde mamul satılması durumunda mamul karmasının değişmeyeceği varsayılmaktadır. • Üretim faktörlerinin verimliliğinin değişmeyeceği varsayılmaktadır. • Dönem başı ve dönem sonu stoklarında önemli bir değişiklik olmadığı kabul edilmektedir. • Normal kapasiteye yakın bir faaliyet hacmi söz konusudur. • Satışlar ile stoklar tam bir zaman uyumu mevcuttur. • Yarı sabit ve yarı değişken maliyetler göz ardı edilir. • Üretim girdilerinden sağlanan verimlilik sabit kabul edilir.
Başabaş Noktası ve Kâr Planlaması
Kâr en basit anlamda işletmenin elde etmiş olduğu gelirler ile bu gelirleri elde etmek için katlandığı giderler çıkarılması sonucu ortaya çıkan olumlu farktır.
Başabaş Noktası: işletmelerin kâr geçiş noktası olarak da tanımlanır. Bu nokta, satış miktarı ve satış hasılatı cinsinden hesaplanır.
İşletmenin mevcut finansal performansında, kâra geçiş noktası olarak başabaş noktasında veya hedeflemiş olduğu
kar büyüklüğünde ne kadar miktarda ve tutarda satış yapması gerektiği temel olarak iki yaklaşımla hesaplanmaktadır. Bunlar;
1. Katkı tipi gelir tablosu yöntemi 2. Denklem yöntemi, 3. Grafik yöntemidir.
Katkı Tipi Gelir Tablosu Yöntemi
Katkı tipi gelir tablosu, Vergi Kanunlarının gereklerini karşılamak için oluşturulur ve bilindiği gibi yasal düzenleme olmaksızın ihtiyaca göre değiştirilemez bir yapısı vardır. Katkı tipi gelir tablosu, yönetim muhasebesi tarafından kullanılmaktadır. Değişken maliyet yöntemi kullanılarak basitçe oluşturulmaktadır. Yasal düzenleme ile şekillenen bir gelir tablosu tipi değildir. MHK analizi dışında karar verme amaçlı olarak da kullanılabilen bir gelir tablosudur.
• Katkı tipi gelir tablosu
Toplam Satışlar (-) Toplam Değişken Maliyetler (=) Toplam Katkı Payı (-) Toplam Sabit Maliyetler (=) Kâr/Zarar/BBN
Toplam katkı payı ve sabit maliyet arasındaki hesaplama sonucunda aşağıda gösterildiği gibi üç farklı durum (zarar, başabaş BBN, kâr) ile karşılaşılır:
Zarar ⇒ Toplam Katkı Payı < Toplam Sabit Maliyet BBN ⇒ Toplam Katkı Payı = Toplam Sabit Maliyet Kâr ⇒ Toplam Katkı Payı > Toplam Sabit Maliyet
Denklem Yöntemi
Toplam Kâr = Toplam Satışlar – Toplam Maliyet K = S – (TSM+TDM)
Toplam Kâr = (Satış fiyatı × Satış miktarı) – [Toplam sabit maliyetler + (Birim değişken maliyet × Satış miktarı)] K = (sf × sm) – [TSM + (bdm × sm)]
Kârı oluşturan iki temel bileşenin toplam satış ve toplam maliyet; toplam maliyeti oluşturan iki temel bileşen ise toplam sabit maliyet ve toplam değişken maliyet olduğu gösterilmektedir. Satış̧ ve maliyet arasındaki karşılaştırmada aşağıda gösterildiği gibi üç farklı durum söz konusudur.
S < (TSM+TDM) veya S-(TSM+TDM) < 0 ZARAR S = (TSM+TDM) veya S-(TSM+TDM) = 0 BAŞABAŞ S > (TSM+TDM) veya S-(TSM+TDM) > 0 KÂR
Katkı Payı, Katkı Oranı ve Kâr İlişkisi
Katkı payı, mamullerden sağlanacak fayda olup, birim mamulün satış fiyatı ile değişken maliyeti arasındaki farktır ve aşağıdaki şekilde hesaplanır:
Birim Katkı Payı = Satış fiyatı – Birim değişken maliyet bkp = sf – bdm
Toplam Katkı Payı = Satışlar – Toplam Değişken Maliyetler KP = S – TDM
Katkı oranı, satılan her birim mamulün sağladığı katkı payının birim satış fiyatına bölünmesi ile hesaplanmaktadır. Katkı oranı, toplam satış tutarının yüzde kaçlık kısmının sabit maliyetleri karşılayarak kâr sağladığını gösteren bir orandır. Katkı oranı, aşağıdaki şekilde hesaplanmaktadır:
!"#!ş!"#!!"#!"# !"ğ!ş!"# !"#$%&' !!!"# Katkı Oranı = !"#!ş!"# → 𝐾𝑜 = !
!"#!ş !"#$%!!!"#"$ !"ğ!ş!"# !"#$%&' !"!!"# Katkı Oranı = !"#!ş !"#$%! → 𝐾𝑜 = !"
Başabaş Noktasının Hesaplanması
Başabaş noktasını oluşturan eşitlikler görülebilir:
Satışlar = Toplam maliyetler Toplam katkı payı = Toplam sabit maliyetler Katkı oranı = Sabit maliyet oranı
Başabaş noktasındaki satış miktarı (BBNm) aşağıdaki formül yardımı ile hesaplanmaktadır:
!"#$%& !"#$% !"!"#$%!"# !!! BBNm = → !"#!ş !"#$%!!!"#"$ !"ğ!ş!"# !"#$%&' !"!!"#
Başabaş noktasındaki satış hasılatı (BBNs) aşağıdaki formül yardımı ile hesaplanmaktadır:
!"#$%& !"#$% !"!"#$%!"# !!! BBNm = !"#$%& !!"#! !!"! → veya !" !"#!ş!"#
𝑇𝑜𝑝𝑙𝑎𝑚 𝑆𝑎𝑏𝑖𝑡 𝑀𝑎𝑙𝑖𝑦𝑒𝑡𝑙𝑒𝑟 𝑇𝑆𝑀 → 𝐵𝑖𝑟𝑖𝑚 𝐾𝑎𝑡𝑘ı 𝑃𝑎𝑦ı 𝐾𝑜 𝑆𝑎𝑡ış 𝐹𝑖𝑦𝑎𝑡ı
Hedeflenen Kâr
Başabaş noktası kârın sıfır olduğu noktadır. Bu nedenle gerek başabaş noktası satış miktarı formülünde gerekse başabaş noktası satış tutarı formülünde kâr hep sıfır kabul edilmiştir. Katkı tipi gelir tablosu incelendiğinde;
Toplam Katkı Payı = Toplam Sabit Maliyetler + Kâr (–Zarar)
olduğu görülmektedir. Başabaş noktası formüllerinde kâr sıfır olduğu için toplam sabit maliyetlere kâr eklenmemektedir, eklense de sıfır etkisizdir sonucu değiştirmeyecektir. O hâlde yöneticilerin hedeflemiş olduğu kâra (Hk) hangi satış miktarında veya satış tutarında ulaşabileceğine ilişkin formül şöyle olacaktır:
!"#$%& !"#$% !"!"#$%!"#!!â! !!!!! !"#!! 𝐻𝑘! → → !"#!ş !!"#$!!!"#"$ !!ğ!ş!"# !!"#$%& !"!!"# !!"
Maliyet-Hacim-Kâr Analizinde Riskin Ölçülmesi
Güven Payı ve Güven Oranı
Yöneticiler; mamul karmasını belirleme, satış fiyatını değiştirme, promosyon çalışmaları, tedarikçi veya müşteri seçimi, mamul karmasına yeni mamul ekleme veya bazı mamulleri satıştan kaldırma gibi birçok kararda MHK analizi ile simülasyon yaparlar. Alınması planlanan karar
sonucunun başabaş noktasına ne kadar yaklaşabileceğini yöneticiler bilmek isterler. İşletmenin fiili veya bütçelenmiş satışları ile başabaş noktasındaki satışlar arasındaki farka güven payı (GP) denir. Bu fark, işletmenin faaliyetlerini kârlı bir şekilde sürdürebildiği aralıktır. Güven payı, aşağıdaki formül yardımı ile hesaplanır:
Güven payı = Bütçelenmiş (fiili) satışlar – Başabaş noktasındaki satışlar
Güven oranı ile fiili veya bütçelenmiş satışlarda % kaçlık bir azalma olması durumunda işletmenin zarar bölgesine geçeceği hesaplanmaktadır. Güven payı ve güven oranı, işletme yöneticisi için bir uyarı mekanizması gibidir. Güven payının geniş olması, işletmenin olası satış azalmalarından daha az etkileneceği şeklinde yorumlanabilir. Diğer taraftan, yöneticiler fiili veya bütçelenmiş satışlardaki olası azalmayı belirlenen bir seviyeye kadar kabul edilebilir görebilir. Ancak satışlardaki azalma oranı, başabaş noktasına yaklaştıkça yöneticiye tehlike sinyalleri gelmeye başladığını bildirmektedir.
Güven payının fiili veya bütçelenmiş satışlara bölünmesi ile Güven Oranı hesaplanır:
Güven oranı = Güven payı / Bütçelenmiş (fiili) Satışlar
Güven payının azalması, bu alanın daralması ve operasyonel riskin artması anlamına gelmektedir.
Faaliyet Kaldıracı
Bir işletmenin sabit ve değişken maliyetlerin artmasında veya azalmasında etkili olan faktörlerin ne olacağının bilinmesi, net faaliyet geliri ile üretilen mamul miktarının değişmesi arasındaki ilişkilerin açıklığa kavuşturulması önem taşıyan konulardır. Sabit maliyetlerin yüksek olmasının en kötü tarafı işletmenin alacağı kararlarda etkin rol oynamayacağı için zararın ortaya çıkma riskini artırabilmesidir. Faaliyet Kaldıracı: operasyonel kaldıraç olarak da ifade edilen bu katsayı, toplam katkı payının, toplam kâra bölünmesi ile hesaplanır. İşletmenin satışlarındaki olası değişimlerin mevcut kârına etkisini tespit etmek amacı ile kullanılmaktadır.
𝑇𝑜𝑝𝑙𝑎𝑚 𝐾𝑎𝑡𝑘ı 𝑃𝑎𝑦ı 𝐾𝑃 𝐹𝑎𝑎𝑙𝑖𝑦𝑒𝑡 𝐾𝑎𝑙𝑑ı𝑟𝑎𝑐ı = → 𝑇𝑜𝑝𝑙𝑎𝑚 𝐾â𝑟 𝐾
Faaliyet kaldıracının yüksek ve düşük değerde olmasının işletmenin maliyet yapısı ile yakında ilişkisi vardır. Şöyle ki, yüksek sabit maliyet ve düşük birim değişken maliyeti olan işletmenin faaliyet kaldıracı yüksek, tersi durumda olan işletmelerin ise, faaliyet kaldıracı düşüktür. Faaliyet kaldıracının yüksek olması durumunda, işletme satışlardaki değişmelerden daha çok etkilenecektir.
Maliyet-Hacim-Kâr Analizi ve Mamul Karması
İşletmenin ürettiği mamullerin satış nispi oranları “satış karması” veya “mamul karması” olarak adlandırılır. İşletmeye en yüksek kârı sağlayacak mamul bileşimini (farklı mamullerin satış miktarı dağılımını) başarmalıdır.
MHK analizinin yapılmasında satış karmasının sabit olduğu varsayımıyla ağırlıklı katkı payı veya ağırlıklı katkı oranı’ndan yararlanarak hesaplama yapılır. Oluşturulacak mamul karmasında yer alan mamullerin, karmadaki payları dikkate alınarak hesaplama yapılır. Bu hesaplamada ağırlıklı katkı payı/oranından yararlanılmasının temel nedeni sabit maliyettir. Sabit maliyet mamuller açısından bakıldığında ortak maliyet özelliği taşımaktadır.
!"#$%& !"#$% !"!"#$%!"# BBNs = !ğ"!"!!"! !"#"$ !"#$! !!"!
!"! Karma Payın = (her bir mamul için ayrı ayrı !"#$%& !! hesaplanır)
Ağırlıklı Birim Katkı Payı = [bkp1 × Karma payı1] + [bkp2 × Karma payı2] + ... + [bkpn × Karma payın]
Ayrıca, başabaş noktasındaki satış hasılatının hesaplanmasında ise karmada yer alan mamulün karmadaki payı ve mamulün katkı oranı birlikte kullanılmaktadır.
!"#$%& !"#$% !!!"#$%!"# BBNs = !ğ"!"!!"! !"#$! !"!!!
Ağırlıklı Katkı Oranı = [Ko1 × Karma payı1] + [Ko2 × Karma payı2] + ... + [Kon × Karma payın]
Birden fazla mamulün her birini başabaş noktası aşağıdaki kılavuzu ile raporlanabilir:
1. Birim düzeyde ağırlıklı katkı oranları hesaplanır. 2. Toplam sabit maliyetler, toplam ağırlıklı katkı oranına bölünerek başabaş noktası satış tu-tarı hesaplanır. 3. Tüm işletmeyi kapsayan başabaş noktası satış tutarı mamullere dağıtılır. 4. Her bir mamulün başabaş noktası satış miktarı tespit edilir. 5. Başabaş noktasındaki her mamul için toplam değişken maliyetin hesaplanır. 6. Başabaş noktasında katkı tipi gelir tablosunun hazırlanır.