MUH305U-MALİYET VE YÖNETİM MUHASEBESİ
Ünite 1: Maliyet ve Yönetim Muhasebesinin Temel Kavramları
Finansal Muhasebe, Maliyet Muhasebesi ve Yönetim Muhasebesi İlişkisi
Muhasebe bilgi sistemi tarafından üretilen bilgi ilgililer tarafından kullanılmaktadır. Bu kullanıcılar işletme içinden veya dışından olabilir. Bu bilgilerin bir kısmı finansal muhasebe sistemi, bir kısmı maliyet muhasebesi sistemi, bir kısmı da yönetim muhasebesi tarafından üretilmektedir.
İşletmenin varlık ve kaynak yapısı, kar veya zarar durumu, ödeme gücü gibi bilgileri, işletme dışı bilgi kullanıcıları olan hissedarlara, yatırımcılara, hükümet yetkililerine, finansal kurumlara vb. kullanıcılara sunulması finansal muhasebenin temel amacı olarak ifade edilir.
Bir ürünün veya sunulan hizmetin üretim süreciyle ilgilenen ve ürünün ya da hizmetin maliyetini belirlemeyi amaçlayan muhasebe dalı maliyet muhasebesinin amacı, işletme faaliyetlerinin daha iyi planlanması, kontrolü ve zamanında karar alınması için işletme içindeki yöneticiler için verileri ve raporları sağlamaktır. Yönetim muhasebesi ise işletmenin daha etkin ve verimli şekilde faaliyetlerini sürdürmesine ilişkin bilgileri üretme amacına hizmet eder. Kitabınızın 5. Sayfasındaki Tablo 1.1.’ de finansal muhasebe, maliyet muhasebesi ve yönetim muhasebesi arasındaki farklılıkları incelemeniz, öğrenmenize yardımcı olacaktır.
Maliyet Muhasebesi ve Kavramları
Maliyet muhasebe ile ilgili kavramlara geçmeden önce maliyet muhasebesinin amaçlarının ne olduğuna bakalım.
Maliyet muhasebesinin amaçları: a) Bir mamul veya hizmetin toplam ve birim maliyetini belirlemek, b) Hesaplanan toplam veya birim maliyet üzerinden satış fiyatının belirlenmesi, c) Karlılığı belirleyebilme, d) Ürün reçetelerinden hareket ederek her bir mamule ilişkin standardın belirlenmesi, e) İşletmenin hedeflediği planlara ne ölçüde ulaşıldığını veya ulaşılamadığını belirlemek amacıyla maliyet kontrolü, f) Maliyet verileri ile yöneticilerin karar almasına yardımcı olmak, g) Sektör içinde veya kendi içinde karşılaştırmalar yapabilmektir.
Peki, maliyet nedir?
Maliyet, belirli bir şey veya faaliyet için yapılan ya da bunlarla ilişkilendirilebilen harcama tutarıdır. Burada ifade edilen bir mamul veya hizmetin üretilmesinde kullanılan hammadde, işletme çalışanlarına ödenen ücretler, elektrik sarfiyatı tutarı veya amortisman tutarıdır.
Maliyetlerin işletmede farklı amaçlarla analiz edilmesi nedeniyle farklı şekillerde sınıflandırılmıştır.
Mamuller ve maliyet merkezleri ile ilişkisine göre maliyetler direkt maliyetler ve endirekt maliyetler olarak ele alınır. Örneğin, bir matbaa işletmesinde kitap basımında kullanılan kağıt mamullere yüklenmesi açısından direkt maliyet iken kitap ciltlemede kullanılan tutkal endirekt maliyet olarak ele alınır. Matbaa
işletmesinde kullanılan elektrik enerjisi gider yerleri açısından endirekt iken matbaa işletmesinde kullanılan baskı makinelerinin amortisman tutarları gider yerleri açısından direkt maliyettir.
Maliyet davranışına göre maliyetler ise, sabit maliyetler, değişken maliyetler ve karma maliyetler olmak üzere üç başlık altında ele alınır. Belirli bir zaman aralığında ve belirli bir faaliyet hacminde üretim miktarındaki artış veya azalışa bağlı olarak artıp azalmayan maliyetlerdir. Faaliyet hacmindeki artış birim başına sabit maliyetleri azaltırken, azalışlar ise birim başına sabit maliyetleri artırır. Değişken maliyetler, üretim miktarı ile doğru orantılıdır. Diğer bir ifade ile üretim miktarı artarsa toplam değişken maliyetler artacak, azaldığında ise azalacaktır. Karma maliyetler, sabit ve değişken maliyet özelliğini bir arada gösterirler.
Maliyetlere ilişkin bir diğer sınıflama ölçütü zamana göre maliyetlerin sınıflandırılmasıdır. Zaman esas alındığında maliyetler fiili maliyetler ve tahmini maliyetler olarak ele alınır. Özellikle tahmini maliyetler planlama ve kontrol amacıyla kullanılacaktır.
Üretim maliyetleri mamul maliyetini oluşturur ve bu maliyetler mamul satıldığında gidere dönüşecektir. Mamuller satılmadığı sürece işletmenin varlıkları içinde yer alacaktır. Dönem giderleri ise üretim diğer bir ifade ile mamulün maliyetine eklenmeyecek, doğrudan dönem karını azaltacaktır.
Yönetim Muhasebesi ve Muhasebe Sistemi İçindeki Yeri
İşletme yönetiminin doğru kararlar almasına yardımcı olmayı amaçlayan yönetim muhasebesinin temel fonksiyonları şunlardır: • Muhasebe verilerinin işletme planları için kullanılması ve işletme kararlarının alınması, • Yönetim tarafından alınan kararların etkinliğinin ölçülmesi için bir hedef belirlenmesi, • Karar verme aşamasında olağan ve olağanüstü şekilde ortaya çıkan problemlerin çözüme ulaştırılmasıdır.
Bu açıklamalar paralelinde yönetim muhasebesinin hedefleri: a) Planlama ve politika oluşturma, b) Karar verme, c) Kontrol, d) İletişim, e) Koordinasyon, f) Vergi planlama ve g) Danışmanlık hizmeti.
Bu hedeflerin başarılabilmesi için kitabınızın diğer ünitelerinde de açıklanacak olan araç ve tekniklerden yararlanılır. Bu araçlar:
• Finansal tablolar analizi, • Fon akışı analizi, • Nakit akışı analizi, • Maliyetleme Teknikleri, • Bütçe kontrolü, • İstatistiksel ve operasyonel araştırma teknikleri, • Sorumluluk muhasebesi, • Yönetim raporlaması.
Yönetim muhasebesinin temel fonksiyonlarını, hedeflerini ve yönetim muhasebesinde kullanılan araç ve teknikleri açıkladıktan sonra, yönetim muhasebesinin faaliyet alanları nelerdir sorusuna cevap verelim.
• Bütçe ve planlama görevlerini yapmak, • Ürünlerin, hizmetlerin veya faaliyetlerin kârlılığını hesaplamak, • İşletmeyi oluşturan birimlerin ve işletmenin performansını ölçmek, • Etkinliğin ve verimliliğin artırılması sürecine destek vermek, • Sonuçların ve performansın işletme içinde ve işletmeler arasında karşılaştırılmasının yapılmasını sağlamak, • Geçmiş ve gelecek sermaye yatırım kararlarını değerlendirmek, • Pazarlar ve satış hakkında karlılık elde etmek amacıyla yönetime yol gösterici olmak, • Yatırım kararları için tavsiye vermek, • Stratejik kararların verilmesini desteklemek.
Tüm bu anlatılanlar çerçevesinde yönetim muhasebesinin planlamaya etkisi nedir? Sosusuna cevap verelim.
Neyin, ne zaman, nasıl, nerede ve kim tarafından yapılacağını önceden kararlaştırma süreci olarak ifade edilen planlama faaliyetlerinin başlangıcı mevcut durumun ortaya konmasıdır. Bu aşamada geçmiş yıllara ilişkin bilançolar, gelir tabloları, maliyet tabloları ve analiz sonucunda oluşturulan analiz raporlarıdır.
İşletmenin örgütlenmesi ile yönetim muhasebesi arasında sıkı bir ilişki vardır. Örgütleme, saptanan amaç, araç ve yöntemlerin uygulama açısından düzenlenmesidir. İşletmelerde örgütleme kimin, ne zaman hangi işi yapacağının belirlenmesidir. En temel anlatımıyla aslında bir iş bölümlemesidir. İşletmelerde oluşturulan örgüt birimlerine sorumluluk merkezleri adı verilmektedir. Sorumluluk merkezlerinin faaliyetlerine ilişkin oluşturulan bölümsel raporlara sorumluluk raporları adı verilmektedir. Yönetim muhasebesinin önemli bir başlığı olan sorumluluk muhasebesi de, tüm bu raporların düzenlenmesini amaçlayan uygulamaların bütünüdür.
İşletmelerde planlama ve örgütlemeye ilişkin faaliyetlerin devamında işletme harekete geçer ve işletme açısından yürütme faaliyetleri olarak ifade edilir. Bu faaliyetler belirlenen amaçlara ulaşma yönündedir. Yürütülen faaliyetlerin planlara ne kadar uygun olduğunun denetlenmesi yönetim muhasebesinin alanlarından biridir. Bu amaçla sapma analizinden yararlanılır ve sapma raporları hazırlanır. Sapma analizinin sorumluluk merkezleri bazında düzenlenmesi durumunda, bu raporlar aynı zamanda sorumluluk raporu niteliği kazanır.
Maliyet ve Yönetim Muhasebesinde Etik
Muhasebe meslek etiği, meslek etiğinin bir alt dalı olup müşterilere, halka ve diğer uygulamacılara yüksek standartlara ulaşmış ahlaki davranışlarla muhasebe hizmeti
sunulması demektir ve meslek üyesi olan kişinin bağımsızlığını, kendi kendini kontrolünü ve ahlaki dürüstlüğünü ifade etmektedir.
Muhasebe meslek mensuplarının meslek etiği kurallarına uygun davranması, mesleğin toplumsal durumu ve güvenilirliği açısından önemlidir.
Düzenlemeler bakıldığında Muhasebe Üyeleri İçin Mesleki Etik İlkeler şu başlıklar altında ele alınmaktadır:
Dürüstlük: Meslek mensuplarının tüm meslekî ve iş ilişkilerinde doğru sözlü ve dürüst davranmalarıdır.
Tarafsızlık: Yanlı veya önyargılı davranarak; üçüncü kişilerin haksız ve uygunsuz biçimde yaptıkları baskıların meslek mensuplarının meslekî kararlarını etkilememesidir.
Mesleki Yeterlilik ve Özen: Meslek mensubunun meslekî faaliyetlerini yerine getirirken teknik ve mesleki standartlara uygun olarak özen ve gayret içinde davranmasıdır.
Gizlilik: Meslek mensubunun mesleki ilişkileri sonucunda elde ettiği bilgileri açıklamasını gerektirecek bir hak veya görevi olmadıkça üçüncü kişi veya gruplara açıklamaması ve bu bilgilerin meslek mensubunun veya üçüncü kişilerin çıkarları için kullanılmamasıdır.
Mesleki Davranış: Meslek mensubunun mevcut yasa ve yönetmeliklere uymasını ve mesleğin itibarını zedeleyecek her türlü davranıştan kaçınmasını ifade etmektedir.
Tekdüzen Hesap Planında Bulunan Maliyet Hesapları
1994 yılından itibaren Muhasebe Sistemi Uygulama Genel Tebliği’nde düzenlenen Tekdüzen Hesap Planı (TDHP) ülkemizde uygulamaya konmuştur.
TDHP’nda maliyet hesapları 7 grubunda tanımlanmış ve sınıflandırılmıştır. Maliyet hesaplarının 7/A ve 7/B seçenekleri ile uygulanabileceği belirtilmiştir.
7/A seçeneğinde maliyetlerin sınıflandırması fonksiyon esasına göre yapılmıştır. 7/A seçeneğinde hesaplar a) maliyet hesapları, b) yansıtma hesapları ve c) fark hesapları olarak üç grupta ele alınmıştır.
Maliyet hesapları: Maliyetler dönem içinde fiili tutarları üzerinden bu hesaplarının borç tarafına kaydedilecektir. Direkt İlk Madde ve Malzeme Giderleri, 770 Genel Yönetim Giderleri Hesabı örnek olarak verilebilir.
Yansıtma hesapları: Maliyetlerin ilgili hesaplara aktarılmasında kullanılır. Bu hesaplar alacak tarafları ile çalışır. Fiili maliyetlerin kullandığı durumlarda maliyet hesaplarında dönem içinde biriken tutarlar, tahmini/standart maliyetlerin kullanılması durumunda ise önceden belirlenmiş maliyetler bu hesaplar yardımıyla ilgili hesaplara aktarılacaktır.
Fark Hesapları: Fiili maliyetler ile önceden belirlenmiş maliyetler arasında fark olması durumunda, farkın kaydedildiği hesaplardır.
Örnek vermek gerekirse:
720 DİREKT İŞÇİLİK GİDERLERİ
(Maliyet Hesabı)
721DİREKT İŞÇİLİK GİDERLERİ YANSITMA
(Yansıtma Hesabı)
722 DİREKT İŞÇİLİK ÜCRET FARKLARI
(Fark Hesabı)
723 DİREKT İŞÇİLİK ZAMAN FARKLARI
(Fark Hesabı)
7/B seçeneğinde ise, maliyetler çeşit esasına göre izlenmektedir.
790 İlk Madde ve Malzeme Giderleri
791 İşçi Ücret ve giderleri
:
:
796 Amortisman ve Tükenme Payları
:
798 Gider Çeşitleri Yansıtma
799 Üretim Maliyeti
7/B Seçeneğinde a) Maliyetler yapıldıkça ilgili maliyet çeşitleri hesaplarına kaydedilir, b) Maliyet dönemi sonunda ise, üretim maliyetleri Üretim Maliyetine, dönem giderleri ile çalışmayan kısım giderlerinin gelir tablosu hesaplarına yansıtılır. Mamul stokları ile yarı mamul stokları bilançoda yer alacaktır.
Maliyet ve Yönetim Muhasebesi açısından ele alınması gereken mali tablolardan biri de gelir tablosunun tamamlayıcısı durumda olan SATIŞLARIN MALİYETİ TABLOSU’dur. Satışların maliyeti tablosu ile stok hareketleri, üretim maliyetleri, satılabilir mamullerin maliyeti, satılan mamullerin maliyeti ve satılan hizmet maliyeti raporlamaktadırlar. Kitabınızın 25. Sayfasındaki Tablo 1.2.’de verilen Satışların Maliyeti Tablosunu inceleyiniz.