Safha Maliyet Sistemine İlişkin Genel Bilgiler, Dönem Başı Ve Dönem Sonu Yarı Mamul Temel Esaslar Ve İşleyiş Stokunun Bulunmaması Durumunda Safha Maliyet Sistemi Küçük miktarlarda farklı mamuller üreten işletmeler için sipariş maliyeti sistemi kullanılırken, büyük miktarlarda Safha maliyeti sisteminde bütün birimler özdeş benzer mamuller üreten işletmeler için ise safha maliyeti olduğundan dönemde üretilen tüm birimlerin direkt ilk sistemi kullanılmaktadır. Safha maliyeti sistemine “evre madde ve malzeme ile şekillendirme maliyetlerinden aynı maliyeti sistemi” de denir. Safha maliyeti sistemi, büyük oranda pay aldığı varsayılmaktadır. Başta hizmet miktarlarda yığın olarak üretilen mamullerin çeşitli işletmeleri olmak üzere birçok işletmede dönem başı ve aşamalardan geçmesi ve her bir safhada mamule bir ya da dönem sonu yarı mamul stoğu bulunmamaktadır. Özdeş daha fazla işlem uygulanarak, yarı mamullerin ve sürekli tekrarlanan hizmet işletmelerindeki hizmetlerin tamamlanmış mamul haline getirilmesi felsefesine bir kısmı tek safhada tamamlanabilirken, bir kısmı da dayanır. Bu sistemde, birim maliyetlerin hesaplanmasında birden fazla safhada gerçekleştirilir. Hizmet işletmelerinde “zaman” ve “yer” kriterlerinin önemi büyüktür. dönem başı ve dönem sonu stoğu bulunmamakla birlikte Homojen, benzer karakterlere ve yapıya sahip mamullerin bazen istisnai durumlar söz konusu olabilir.
büyük miktarlarda üretildiği, birbirini izleyen safhaların Tam zamanında üretim kısaca JIT yaklaşımı günümüzün yer aldığı işletmelerde kullanılan safha maliyeti sisteminin rekabet ortamında birçok işletme tarafından özelliklerinden bazıları aşağıdaki şekilde sıralanabilir: benimsenmiştir. JIT üretim yaklaşımı,
• Üretim maliyeti ortalama olarak hesaplanır. • süreçleri basitleştiren bir sistemdir. • Bakım-onarım, arıza vb. gibi özel durumlar • felsefesi, ilk madde ve malzemeye ihtiyaç dışında üretim sürekli ve akış halindedir. duyulduğu anda ve miktarda tedarik edilmesidir. • Üretim süreci safhalara ayrılır. • sürekli gelişme ve değer yaratmayan faaliyetlerin • Mamul miktarları ve maliyetleri tamamlanma ortadan kaldırılmasını benimser. dereceleri dikkate alınarak eşdeğer birim Bu yaklaşımı benimseyen işletmeler, türünden hesaplanır. • Direkt ilk madde ve malzeme, direkt işçilik ve • stoklarını minimize etmeye çalışır, genel üretim maliyetleri önce safhalara sonra da • aynı zamanda safha maliyet sistemini de mamullere yansıtılır. kullanırlar. • Maliyetler üretim raporu düzenlenerek hesaplanır. Temel görevi, hücreler ya da safhalara yüklenmiş genel üretim maliyetlerini safha ya da hücrelere atamak olan • Son safhada üretimi tamamlanmış mamullerin faaliyet temelli maliyetleme’nin çok sayıda mamulün toplam maliyeti, stok maliyeti olarak 152 stok üretimini sağlayan süreçlerin oluşturulmasında önemli bir maliyeti hesabı’na ve satılanlar da 620 satılan rolü bulunmaktadır. mamullerin maliyet hesabı’na aktarılır.
Safha maliyeti sistemi, maliyeti düşük- uygulaması kolay- Sadece Dönem Sonu Yarı Mamul Stokunun ekonomik bir sistem olduğu gibi, üretilen mamullerin tek Bulunması Durumunda Safha Maliyet Sistemi
tip olması nedeniyle birim ve toplam maliyet hesaplarının Safha maliyeti sisteminde, eşdeğer birim kavramı ile da basit olduğu bir sistemdir. belirli bir safhadaki mamul ve yarı mamullerin aynı değer
Safha maliyet sisteminin, maliyetlerin ancak dönem üzerinden ifade edilme olanağı ortaya çıkmaktadır.
sonlarında hesaplanabilmesi, mamullerin tek tip olmaması Safha maliyeti sisteminde, maliyetlerin belirlenmesinde halinde maliyet hesaplarının zorlaşması gibi sakıncaları da kullanılan beş temel aşama şunlardır: bulunmaktadır. 1. Fiziki akımların belirlenmesi: Fiziki akım, Safha maliyet sisteminde, üretime giren birimlerin nereden geldiğini ve
• Üretim maliyetleri üretim maliyetleri raporunda nereye gittiğini gösteren bir süreçtir. Bu ilk toplanır. aşamada, üretime giren ve üretimden çıkan • Bir safhada tamamlanan birimler daha sonraki toplam üretim miktarlarının akışı gösterilir. işlemler için bir sonraki safhaya devredilir. Üretime giren toplam miktar ile üretimden çıkan toplam miktarın birbirine eşit olması gerekir. • Dönem sonu yarı mamullerin tamamlanma 2. Eşdeğer birim miktarlarının hesaplanması: derecelerine göre kaç tamamlanmış mamule eşit Üretimi tamamlanmış mamuller ile üretimi olabileceği belirlenerek bunlara eşdeğer birim adı devam eden yarı mamullerin üretim faktörlerinin denir. tamamlanma dereceleri ile çarpılması sonucunda • Birim maliyetler dönem sonu hesaplanır ve eşdeğer birimler belirlenir. maliyet raporları safhalar dikkate alınarak 3. Toplam üretim maliyetlerinin hesaplanması: hazırlanır. Dönem başı mamullerin maliyeti, dönem içinde
ilgili safhada üretimi gerçekleştirilen mamul ve Ağırlıklı ortalama maliyet yönteminde, dönem başı yarı yarı mamullerin maliyeti, direkt ilk madde ve mamullerin cari dönemde başlanıp cari dönemde malzeme maliyeti ve şekillendirme maliyetlerinin tamamlandığı varsayılır. Bu varsayım, dönem başı yarı toplamının hesaplandığı aşamadır. mamullerin önceki dönem maliyetlerinin ve önceki 4. Birim eşdeğer mamul maliyetlerinin dönemde yapılan üretim işlemlerinin cari dönemde hesaplanması: Safhalarda oluşan toplam üretim yapılmış gibi kabul edilmesidir. Ağırlıklı ortalama maliyet maliyetlerinin, ilgili safhadaki eşdeğer birim yönteminde, dönem başı yarı mamullerin maliyetleri ile sayılarına bölünmesi yoluyla birim eşdeğer cari dönem maliyetleri birleştirilmektedir. Bu yöntemde, mamul maliyetleri hesaplanır. Birim dönem başı yarı mamullerin önceki dönem maliyetleri ile maliyetlerinin hesaplanmasında, eşdeğer birim cari dönemde katlanılan maliyetleri toplanarak eşdeğer miktarların hesaplanması çok önemlidir. Maliyet mamul miktarlarına bölünür ve ortalama birim maliyet hesabında, birim eşdeğer miktarı yerine fiziki hesaplanır. Ağırlıklı ortalama maliyet yöntemindeki stok birimler kullanıldığında maliyet düşeceği için maliyeti ise, dönem başı yarı mamullerin maliyetleri ve hatalı kararlar alma olasılığı artmaktadır. cari dönem üretim maliyetlerinin toplanması ve dönem 5. Mamul ve yarı mamul maliyetlerinin dağıtımı ve başı yarı mamuller ile dönem içinde üretimi tamamlanan sağlama: Dağıtım, üretimi tamamlanan mamuller mamullerin toplamına bölünmesiyle hesaplanır. Fiziki ile dönem sonu yarı mamullerin birim eşdeğer akımların belirlenmesi, Eşdeğer birim miktarlarının mamul maliyeti ile çarpılarak yapılır. Bu aşama, hesaplanması, Toplam üretim maliyetlerinin dağıtım sonucunda yüklemenin tam olarak hesaplanması, Birim eşdeğer mamul maliyetlerinin yapılıp yapılmadığının kontrol edildiği aşamadır. hesaplanması ve Mamul ve yarı mamul maliyetlerinin dağıtımı ve sağlama aşamaları safha maliyet sisteminin Safha maliyeti sisteminde maliyetlerin belirlenmesinde ki ağırlıklı ortalama maliyet yönteminde de kullanılmaktadır. üçüncü, dördüncü ve beşinci basamaklar, üretim maliyeti Bu yöntemde de üretime giren birimlerin maliyeti ile raporunun içeriğini oluşturmaktadır. Beşinci basamak üretimden çıkan birimlerin maliyetleri birbirine eşittir. sonundaki toplam maliyetler ile üçüncü basamaktaki toplam maliyetlerin birbirine eşit olması gerekmektedir. Safha maliyeti sistemimin İlk Giren İlk Çıkar Yöntemi’nin Eşitliğin sağlanamadığı durum, dağıtımın hatalı diğer bir adı FIFO’dur. FIFO yönteminde; olduğunun göstergesidir. • dönem başı yarı mamuller, cari dönemde Safha maliyeti sisteminde, üretim faktörleri maliyetlerinin üretimine başlanıp tamamlanan mamullerden ayrı yevmiye kayıtları, sipariş maliyeti sistemine olarak ele alınır. benzemektedir. Yardımcı hesaplar, sipariş maliyet • dönem başı yarı mamullerin üretiminin ilk önce sisteminde her bir “sipariş” için, safha maliyeti sisteminde tamamlandığı ve dönem sonu yarı mamullerin ise her bir “safha” için açılmaktadır. Safha maliyet son maliyetleri yansıttığı varsayılmaktadır. sisteminde katlanılan maliyetler “151- Yarı Mamuller • cari dönemde üretilen birimlerin maliyetlerinin Üretim Hesabı”na yansıtılır. Bu yansıtma sırasında hesaplanmasında cari dönem maliyetleri dikkate maliyet hangi safhaya yüklenecekse o safhaya ilişkin alınmaktadır. yardımcı hesap borçlandırılır. Safhalarda tamamlanan • devredilen birimlerin maliyetleri her bir safha birimler mamul haline gelmedikleri sürece bir sonraki için ayrı ayrı uygulanmaktadır. safhaya ilişkin hesap borçlandırılarak devreder. Son • bölümsel maliyetlerin doğru olarak safhada üretimi tamamlanan mamuller “Yarı Mamuller hesaplanmasında daha uygun bir yaklaşımdır. Üretim Hesabı”nın alacağı karşılığında, “152 Mamuller Hesabı”nın borç kısmına kaydedilecektir. FIFO yönteminde yevmiye kayıtları yapılıp, bu kayıtlar ağırlıklı ortalama maliyet yöntemi ile karşılaştırıldığında; Dönem Başı Ve Dönem Sonu Yarı Mamul tamamlanan ve devredilen mamullerin maliyetinin, FIFO Stokunun Bulunması Durumunda Safha Maliyet yönteminde göre daha yüksek olduğu görülmektedir. Sistemi Safha maliyeti sisteminin iki yöntemini karşılaştırırsak;
İşletmenin dönem başı ve dönem sonuna ait stokları Ağırlıklı ortalama maliyet yöntemi; bulunduğu durumda, birim maliyetleri hesabı da etkilenmektedir. Safha maliyeti sisteminde maliyetlerin • Dönem sonu stokları FIFO’ya göre yüksektir. belirlenmesinde bahsedilen beş temel aşama, stok • Üretimi tamamlanmış ürünler satıldığında durumunda da kullanılacağından, maliyetlerin doğru bir maliyet FIFO’ya göre daha düşük olduğundan, şekilde hesaplanabilmesi için uygun stok değerleme kar oranı daha yüksektir. yöntemlerinin belirlenmesi gerekmektedir. Bu yöntemler: • Cari dönemdeki birim eş değer mamul maliyetindeki azalış, cari dönemde tamamlanıp • Ağırlıklı Ortalama Maliyet Yöntemi devredilen birim mamul maliyetlerine daha • İlk Giren İlk Çıkar Yöntemi düşük, dönem sonu yarı mamul stoklarına ise daha yüksek olarak yansımaktadır.
• Dönemler arasındaki belirsizlikleri ve farklılıkları ortadan kaldırarak, farklı hesap dönemlerinde farklı olan maliyetleri bütünleştirerek standartlaştırır. • Dönemler arasında belirgin fiyat dalgalanmaları söz konusu olduğunda, ortalama birim maliyetleri kolay hesaplanabilir ve raporlanabilir.
İlk giren ilk çıkar (FIFO) yönteminde;
• Bir önceki dönemde oluşan maliyetlerin cari dönemde oluşan maliyetlerden özenle ayrılması gerekmektedir. • Cari dönemde yapılan ve devam eden işler üzerine odaklanılarak, bu süreçlere ilişkin planlama ve kontrol amaçlı faydalı bilgiler sağlanır. • Düzenlenecek üretim maliyeti raporu, maliyet kontrolünde daha faydalı bir araç olarak kullanılır. • Cari dönemde sağlanan başarı, yalnızca bu cari dönemde oluşan maliyetlere dayanarak belirlenir.
Safha maliyeti sisteminin iki yönteminin arasındaki farkın en belirgin nedeni, ilk madde ve malzeme fiyatlarındaki istikrarsızlıktır. Bunun dışında kayda değer başka bir fark yoktur. Çünkü safha maliyeti sistemini kullanan işletmelerin özellikleri arasında önemli farklılıklar yoktur.
Birden Fazla Türde Mamulün Üretilmesi Durumunda Safha Maliyet Sistemi
Safha maliyeti sistemi, genellikle tek tip mamulün üretildiği işletmelerde kullanılan ekonomik ve kolay bir maliyet sistemidir. Ancak bazı işletmelerde, isteğe bağlı olarak veya üretim şekillerinden kaynaklanan birbirine benzeyen ya da belirli bir aşamaya kadar aynı fakat sonra farklılaşan mamuller de üretilebilmektedir. Bu farklı mamuller birleşik mamul ise, birleşik mamul maliyetlemesi teknikleri kullanılmalıdır. Birleşik mamul özelliği taşımayan üretimlerde iki yaklaşım vardır. Bunlar:
1. Her bir mamul türüne ilişkin maliyetler birbirini izleyen işlemler aracılığı ile hesaplandığı gibi, ağırlıklı ortalama maliyet yöntemiyle de hesaplanabilir. Eğer işletmede farklı mamullerin üretimi yapılıyorsa ve işletme safha maliyet sistemini kullanıyorsa, her bir mamulün maliyeti ayrı hesaplanmalıdır. 2. Farklı türdeki mamuller ayrı bir zamanda da üretilebileceğinden bunlar sipariş olarak değerlendirilir ve siparişe düşen maliyet ayrıca hesaplanır. Eğer farklı türdeki mamuller aynı anda üretilirse, bunların maliyeti yine sipariş gibi hesaplanabilir.