• Sipariş maliyeti sistemi, sipariş esasına göre çalışan Sipariş Maliyeti Sistemine İlişkin Genel Bilgiler işletmelerle birlikte farklı türde mamulleri veya Maliyet sistemi, üretim süreci için önemli bir etmendir. hizmetleri stok için üreten işletmelerde de İşletmenin ekonomik performansının değerlendirilebilmesi kullanılmaktadır. için maliyet sisteminin, üretim sürecine uygun olarak oluşturulması gerekmektedir. Maliyet sisteminin Sipariş maliyeti sisteminin işletmelere birçok yararının geliştirilebilmesi için üretim süreci sonundaki üretimin, yanında az sayıda da olsa sakıncaları mevcuttur. Sistemin somut mamul veya hizmet şeklinde olmasının yanında yararları şu şekilde sıralanabilir:
benzerlerinin bulunması ya da eşsiz olmaları da söz • Kârlı işlerin, kârsız işlerden kolayca ayırt konusudur. edilebilmesini sağlar.
Bir işletme birbirinden farklı ürünler üretiyorsa işletme her • İşletme tarafından gelecekte alınacak benzer bir ürünün maliyetini ayrı izlemek amacıyla Sipariş siparişlerin maliyetlerinin tahmin edilmesine olanak maliyeti sistemini kullanmalıdır. Diğer yandan, birbirine sağlar ve fiyatlamaya yardımcı olur. benzer mamullerin maliyetlerinin hesaplanması ve • Maliyet verilerinin işletme yönetimine kullanışlı bir muhasebeleştirilmesi farklı mamullere göre daha kolaydır. şekilde sunulmasını sağlar. Bu yüzden maliyet sisteminde kullanılan belgeler ve • Gerçek maliyetlerin, tahmini maliyetlerle maliyet hesaplama süreci ayrı ayrı ele alınmalıdır. karşılaştırılması ile faaliyetin rasyonelliğinin, verimliliğinin denetlenmesini sağlar. Sipariş Maliyeti Sistemi, çok sayıda ve birbirinden farklı • Satış fiyatının maliyete dayalı olduğu ihalelerde ve türde mamul veya hizmetlerin üretildiği üretim diğer sözleşmelerde, özel siparişin maliyetinin işletmelerinde kullanılan bir maliyet sistemi olup bir iş, bir hesaplanmasına olanak sağlar. mamul ya da bir mamul grubu için maliyetleri izlemeyi ve • Üretimde kullanılan çeşitli ilk madde ve maliyeti özet olarak hesaplamayı sağlayan sisteme malzemelerin miktar olarak da belirlenmesi sonucu; denilmektedir. işçilik zaman kontrolü, ilk madde ve malzeme Sipariş maliyeti sisteminde maliyet unsurları; direkt ilk miktarı kontrollerine olanak sağlar. madde ve malzeme maliyeti, direkt işçilik maliyeti ve • Siparişlerin ve maliyet merkezlerinin maliyetlerinin genel üretim maliyetlerinden oluşmaktadır. Bu dökümü ve maliyet kontrolünün yapılmasına olanak maliyetlerden direkt ilk madde ve malzeme ile direkt sağlar. işçilik maliyetleri her bir sipariş ile doğrudan • Çalışanların verimliliğinin ölçülmesi ve başarısının ilişkilendirilebilirken, endirekt maliyetlerden oluşan genel değerlendirilmesine olanak sağlar. üretim maliyetleri, yükleme oranları yardımıyla siparişlere yüklenebilmektedir. Sipariş maliyeti sisteminin sakıncaları ise şu şekilde sıralanabilir: Sipariş maliyeti sisteminin özellikleri aşağıdaki gibi açıklanabilir: • Her bir sipariş için maliyetlerin ayrıntılı ve özel olarak hesaplanması zaman alıcıdır ve personel • Sistem, belirli partiler hâlinde üretim yapan ve her maliyetlerini artırmaktadır. partide diğerlerinden oldukça farklı tür ya da • Geçmişte yapılan siparişlerin maliyetlerinden hareket nitelikte mamuller üreten işletmelerde, her bir mamul edilmesi, bazen gelecekteki fiyat politikaları veya mamul grubunun maliyetlerini ayrı açısından yanlış kararlara neden olabilmektedir. saptayabilmek için kullanılmaktadır. • Sistem, fiili maliyet sistemine dayalı olarak • Sistem, müşteri isteklerine uygun mamullerin üretimi uygulandığında fiili maliyet sisteminin sakıncalarını söz konusu olduğunda, siparişe özgü maliyetlerin da beraberinde getirmektedir. hesaplanmasına olanak vermektedir. • Siparişe özgü üretim maliyetleri, direkt ilk Sipariş Maliyeti Sisteminde Kullanılabilecek madde/malzeme gideri, direkt işçilik gideri ve genel Belgeler
üretim giderleri ile siparişin müşterilere teslim Sipariş maliyet sisteminde yaygın olarak kullanılan temel maliyetlerinden oluşmaktadır. belgeler şunlardır: • Sistem, hizmet sektöründe danışmanlık firmaları, reklam ajansları vb. tarafından uygulanabilirken, • İlk madde ve malzeme ile ilgili belgeler üretim işletmelerinde de mobilya, gemi, otomotiv, • İlk madde ve malzeme istek fişleri yat, özel projeler ve inşaat vb. mamulleri üreten • İlk madde ve malzeme istek fişleri özeti işletmeler tarafından uygulanabilmektedir. • İşçi ücret ve giderleriyle ilgili belgeler • Siparişe yüklenecek direkt ilk madde/malzeme • İşçi çalışma kartları giderleri, direkt işçilik giderleri ve genel üretim • İşçi çalışma kartları özeti giderlerinin tutarları sipariş maliyeti kartında • Genel üretim maliyetleri ile ilgili belgeler gösterilir. • Genel üretim maliyetleri dağıtım tabloları • Sipariş maliyeti kartı
İlk madde ve malzeme istek fişleri; gereksinim duyulan • Sipariş maliyeti sistemi, maliyetlerin kapsamı ilk madde ve malzemeler ile ilgili çeşitli bilgileri açısından tam maliyet ve kısmi maliyet sistemleri içermektedir. İlk madde ve malzeme istek fişi kullanılmak ile uygulanabilirken, maliyetlerin gerçekleşmiş ya suretiyle; stok kartları üzerinde üretime sevk edilen ilk da geleceğe ilişkin olmasına göre de fiili ya da madde ve malzeme kadar azalma yapılmakta, sipariş tahmini maliyet sistemleri ile birlikte uygulanabilir. maliyeti kartı üzerine direkt ilk madde ve malzeme • Maliyetler sipariş temelinde izlenirken aynı maliyetleri işlenebilmekte, ilk madde ve malzeme istek zamanda maliyet merkezleri temelinde de izlenmek fişi özetleri düzenlenerek yevmiye kayıtları isteniyorsa direkt maliyetler doğrudan siparişlerle yapılabilmektedir. ilişkilendirilirken, ikinci dağıtım sonucunda esas
İlk madde ve malzeme istek fişleri özeti; siparişlerle maliyet merkezlerinde toplanan endirekt ilgili olarak belirli bir maliyet dönemi için düzenlenen ilk maliyetlerden oluşan genel üretim maliyetleri, madde ve malzeme istek fişlerinden yararlanarak, farklı yükleme oranları aracılığı siparişlere yüklenir. tarihlerde ve çeşitli ilk madde/malzemelerin üretilen • Maliyetler siparişlere yüklendikten sonra, sipariş siparişlere göre sınıflandırıldığı belgedir. Dönem maliyet kartında toplanan; direkt ilk madde ve sonlarında fişin toplamlarına dayalı olarak, siparişlerde malzeme maliyetleri, direkt işçilik maliyetleri ve kullanılan ilk madde malzemelerin yevmiye kayıtları tahmini genel üretim maliyetleri toplam tutarı yapılır. kadar yansıtma hesaplarının alacağı karşılığında 151 Yarı Mamuller Üretim Hesabı borçlandırılır. İşçi çalışma kartları; her bir siparişin direkt işçilik Üretimi tamamlanan mamullere isabet toplam maliyetini hesaplayabilmek, işçilerin işletmede üretim maliyeti kadar 152 Mamuller Hesabı bulundukları toplam zamanı hangi bölümlerde ve hangi borçlandırılırken 151 Yarı Mamuller Üretim işlerde çalışarak geçirdiklerinin bilinmesi amacıyla Hesabı alacaklandırılır. düzenlenir. İşçilik maliyetlerinin siparişlere ayrı ayrı • Siparişler müşterilere teslim edildiğinde ya da yüklenmesi sağlar. stoğa üretilen mamuller satıldığında, maliyet tutarı
İşçi çalışma kartları özeti; İşçi çalışma kartlarından üzerinden 620 Satılan Mamullerin Maliyeti yararlanmak suretiyle çıkarılan İşçi Çalışma Kartlarının Hesabına borç 152 MAMULLER Hesabına alacak Özetinin toplamları, dönem sonlarında yevmiye kaydedilir. Bu durumda, 152 Mamuller Hesabının kayıtlarının yapılmasında kullanılmaktadır. kalanı mevcut mamulleri ve 151 Yarı Mamuller Üretim Hesabının kalanı da üretim sürecinde henüz Sipariş maliyet kartı, belli bir siparişe ilişkin maliyetlerin tamamlanmamış siparişlerin maliyetini toplandığı belgedir. Sipariş maliyeti kartı, genel olarak, gösterecektir. sipariş ya da stok amacıyla üretimi başlatılan bir mamul ya • Siparişlere tahmini olarak yüklenen genel üretim da mamul grubu için düzenlenmiş bir formdur. maliyeti ile fiili genel üretim maliyeti arasında
Bir sipariş maliyeti kartında sipariş numarası, mamul türü, eksik ya da fazla yüklemeye bağlı olarak bir fark mamul miktarı, siparişin üretime alınma tarihi, üretimin ortaya çıktığında; bu fark, 620 Satılan Mamullerin bitiş tarihi, üretici iş yerleri, direkt ilk madde ve malzeme Maliyeti Hesabı, 151yarı Mamuller Üretim Hesabı kullanım tarihleri, miktarı, tutarı, direkt işçilik kullanım ve 152 Mamuller Hesabı arasında borç toplamları tarihleri, süresi, tutarı, genel üretim maliyetleri yükleme ile orantılı olarak dağıtılır. Veya doğrudan 620 temeli, yükleme oranı ve tutarı, toplam maliyet, birim Satılan Mamullerin Maliyeti Hesabına aktarılır.
maliyet, ilgililerin adı soyadı ve imzası gibi bilgiler Sipariş Maliyet Sisteminde Özellikli Konular bulunmaktadır (s:187, Tablo 6.1). İşletmeler üretim yöntemleri nedeniyle uygulamak Sipariş Maliyeti Sisteminin Temel Esasları ve durumunda oldukları sipariş maliyeti sisteminin gereği, İşleyişi sipariş maliyetlerinin hesaplanmasında ve Sipariş maliyeti sisteminin uygulanmasına ilişkin esasları muhasebeleştirilmesinde bazı özel durumlarla karşı aşağıdaki gibi sıralamak mümkündür: karşıya kalmaktadır.
• Öncelikle, maliyetleri ayrı olarak izlenecek her Sipariş Maliyet Sisteminde Normal Maliyet Uygulaması: mamul türü, grubu ya da partiler belirlenir. Bu Sipariş maliyet sisteminde direkt ilk madde ve malzeme üretimlerin her birine birer sipariş numarası verilir. maliyetleri ve direkt işçilik maliyetleri siparişler ile doğrudan ilişkilendirilebildikleri için tahmini tutarlara pek • Maliyetleri ayrı olarak izlenecek her bir sipariş için ayrı birer sipariş maliyet kartı açılır. gereksinim yoktur. Ancak genel üretim maliyetlerinin dönem boyunca düzenli bir seyir izlememeleri nedeniyle • Sipariş maliyet sisteminde önemli olan konu, her dönemler arasında dengesizlikler söz konusu bir siparişin maliyetinin ayrı olarak belirlenmesidir. olabilmektedir. • Siparişler tamamlandığında, sipariş maliyeti kartında toplanmış olan maliyetler toplam maliyeti İşletme genel üretim maliyetlerinin siparişlere oluşturur ve sipariş sayısına bölünerek birim yüklenmesini dönem sonuna kadar bekleyecek olursa mamul maliyeti hesaplanır. dönem içerisindeki birim başına düşen genel üretim
maliyetlerinin dalgalanması sorunundan kaçınılabilir. Sipariş Maliyeti Sisteminde Yarı Mamullerin Durumu: Ancak bilgi kullanıcılarının dönem boyunca gereksinim Dönem sonu itibarıyla, henüz tamamlanmamış siparişlerin duyacağı maliyet bilgisinin hem fiyatlama kararları ve sipariş maliyet kartlarında toplanan maliyetleri, mali maliyet kontrolü hem de ara dönemlerde düzenlenecek tablolarda dönem sonu yarı mamul stoklarında gösterilir. finansal tabloların düzenlenebilmesi için zorunlu olması Henüz tamamlanmamış siparişlere ilişkin maliyetler ise nedeniyle yüklemenin yılsonunda yapılması kabul yarı mamul maliyetlerinde gösterilecektir. edilebilir bir yaklaşım değildir. Sipariş Maliyet Sisteminde Fire Maliyetlerinin Bir maliyet sistemi, fiili maliyet sistemi ile ilgili bu Hesaplanması ve Muhasebeleştirilmesi: Fire maliyetleri sorunlara çözüm üretmelidir. Maliyet sisteminde; genel ilk madde ve malzemede meydana gelen kayıpları ifade üretim maliyetleri ya da yükleme oranları, üretim etmektedir ve ortaya çıkan firelerin yok edilmesi için gerçekleştirilmeden önce veya dönemin başında hesaplanır katlanılan maliyetlerin de sipariş maliyetlerine eklenmesi ve üretime devam edilen dönemde genel üretim gerekmektedir. maliyetleri yüklemesinde kullanılır. Fiili ve yüklenen genel üretim maliyetleri arasında oluşabilecek herhangi bir Sipariş Maliyet Sisteminde Maliyetlerin Akışı ve fark, genel üretim maliyetleri sapması (farkı) olarak ele Muhasebeleştirilmesi
alınır. Genellikle işletmeler, genel üretim maliyetlerini İrsaliye ile işletmeye gelen ilk madde ve malzemeler, üretime tahmini olarak yüklemektedirler. Direkt ilk madde öncelikle stok kartına işlenerek malzeme ambarına alınır malzeme ve direkt işçilik maliyetleri için fiili maliyetleri, ve alış faturası geldiğinde de yapılan kontrollerden sonra genel üretim maliyetleri için ise tahmini maliyetleri yevmiye defterine kayıt yapılır. kullanan bir sipariş maliyeti sistemi, Normal Sipariş Malzeme ambarına ilk madde ve malzeme istek fişi Maliyeti Sistemi olarak adlandırılır. gönderilerek ilk madde malzemeler üretime sevk edilir. Sipariş Maliyet Sisteminde Genel Üretim Maliyetlerinin Endirekt malzemeler ise hangi siparişte ne kadar Yüklenmesi: Genel üretim maliyetleri, üretim kullanıldıkları belli olmadığı için tahmini yükleme maliyetlerinin belirlenmesinde diğer maliyet unsurlarına oranları yardımıyla sipariş maliyetlerine yüklenecektir. göre farklı özellikler taşımaktadır. Bu özelliklerden 710 Direk İlk Madde Ve Malzeme Giderleri Hesabı bazıları; maliyetlerin düzensiz bir seyir izlemesi, ancak siparişlerle doğrudan ilişkilendirilen fiili direkt ilk madde dönem sonunda belirlenebilmeleri, maliyet merkezleri ve ve malzeme maliyetlerinin izlenmesine ve 730 Genel mamuller ile doğrudan ilişki kurulamaması nedeniyle Üretim Giderleri Hesabı da siparişlerle doğrudan yükleme oranlarına gereksinim duyulması ve yükleme ilişkilendirilemeyen ve tahmini yükleme oranları oranlarının işletmenin farklı bölümlerindeki üretimler için yardımıyla siparişlere yüklenen genel üretim standart olmaması şeklinde sıralanabilir. maliyetlerinin fiili tutarlarının izlenmesine olanak sağlamaktadır. Siparişlere genel üretim yüklenmesi için direkt işçilik saati baz alınarak tek bir yükleme oranı kullanmak, bazı Gerçekleşen işçilik tutarlarından; dönem sonlarında direkt siparişlere gereğinden çok, bazılarına da az yükleme işçilik olarak gerçekleşenler, 720 Direk İşçilik Maliyetleri yapılacağından, doğru olmayan maliyet yüklemesine Hesabına, endirekt işçilik olarak gerçekleşenler de 730 neden olabilir. Bu durum, siparişlerin direkt işçiliklerle ve Genel Üretim Maliyetleri Hesabına kaydedilmektedir. genel üretim maliyeti kaynaklarının direkt işçilik Hem direkt işçilikler hem de endirekt işçiliklere ilişkin saatleriyle ilişkisine göre ortaya çıkabilir. Eğer bir sipariş, kayıtlar işçi çalışma kartı özetleri ve ücret bordroları esas bir diğer siparişe oranla emek yoğun bir üretimi alınarak yapılmaktadır. gerektiriyorsa toplam genel üretim maliyetlerinden alacağı Genel üretim maliyetlerinin siparişlere yüklenmesinde pay daha yüksek olurken teknoloji yoğun bir sipariş, daha tahmini yükleme oranları kullanılmalıdır. Dönem içinde fazla enerji ve amortisman payına sahip olmasına karşın, gerçekleşen genel üretim maliyetleri fiili tutarlar alacağı pay düşük olabilir. İşte bu sorunu ortadan üzerinden 730 Genel Üretim Giderleri Hesabına, yüklenen kaldırmak ya da en azından etkisini hafifletmek için tahmini genel üretim maliyetlerinin de 731 Genel Üretim birden fazla genel üretim yükleme oranının kullanılabilir. Giderleri Yansıtma Hesabına yüklenmektedir. Ancak mamul ve sipariş maliyetlemesi faaliyet temelli maliyet sistemi kullanmak daha doğru ve sağlıklı sonuçlar Tamamlanan mamullerin sipariş maliyeti kartı üzerindeki verecektir. birim maliyet tutarları göz önüne alınarak 152 Mamuller Hesabına alınması gerekmektedir. Üretimi devam eden Düzensiz olarak gerçekleşen ve bazen de tutarları ancak siparişlerin maliyetleri ise 151 Yarı Mamuller Üretim dönem sonunda saptanan genel üretim maliyetlerini Hesabının borcunda yer almaktadır. üretilen mamullere faaliyet hacmi ile orantılı olarak dağıtmak ve bu maliyetleri kapasite ile ilişkilendirerek boş Genel üretim maliyetleri yıl içinde üretilen siparişlere, kapasite maliyetlerini üretim maliyetlerinden ayırt etmek önceden belirlenen tahmini yükleme oranları ve 731 Genel için, sipariş maliyet sisteminde genel üretim maliyetlerinin Üretim Giderleri Yansıtma Hesabı aracılığı ile siparişlere yüklenmesinde tahmini yükleme oranları yüklenmektedir. kullanılmalıdır.
Dönem sonuna gelindiğinde siparişlere tahmini olarak yüklenen genel üretim maliyetleri ile gerçekleşen genel üretim maliyetleri arasında fark olup olmadığının araştırılması için, 730 Genel Üretim Giderleri Hesabının borcu ile 731 Genel Üretim Giderleri Yansıtma Hesabının alacağının karşılaştırılarak kapatılması gerekmektedir. Bununla birlikte 710 Direk İlk Madde Ve Malzeme Giderleri Hesabı ile 711 Direk İlk Madde Ve Malzeme Giderleri Yansıtma Hesabının; 720 Direk İşçilik Giderleri Hesabı ile 721 Direk İşçilik Giderleri Yansıtma Hesabının da karşılaştırılarak kapatılması gerekmektedir.
İşletme, tahmini ya da standart maliyet sistemlerinden birini uyguluyorsa bu hesaplar arasında da fark çıkacak ve fark tutarı ilgili fark (sapma) hesaplarına aktarılacaktır. Farklar ise; ya 151 Yarı Mamuller Üretim Hesabı, 152 Mamuller Hesabı ve 620 Satılan Mamullerin Maliyeti Hesabına borç toplamları ile orantılı olarak ya da doğrudan 620 Satılan Mamullerin Maliyeti Hesabına aktarılarak kapatılacaktır.
İşletme fiili maliyet sistemini uyguluyorsa direkt ilk madde ve malzeme ile direkt işçilik maliyetleri ile ilgili maliyet ve yansıtma hesapları arasında bir fark (sapma) çıkmayacak ancak maliyet ve yansıtma hesapları fiili tutarlar üzerinden yine kapatılacaktır.