belirli bölgelerde yapılacak yatırımların teşvik edilmesi Yönlendirici Vergilendirmenin Amacı Olarak gibi konularda söz konusu olabilir. Devlet karşılıksız Caydırma yardımlar veya çeşitli alanlarda indirimler yaparak
Caydırma yöntemini içeren vergilendirme ile kişilerin bazı özellikle sosyal devlet ilkelerinin gereğini yerine davranışları göstermelerinin engellenmesi amaçlanır. getirmeye çalışabilir. Caydırılmaya çalışılan davranışların örnekleri: Yönlendirici Vergilendirmenin Kullanım Alanları • tüketim alışkanlıklarının değiştirilmesi, Devlet iktidarının sahipleri düşünce yapılarındaki • çevrenin korunması, toplumsal yaşamı oluşturabilmek için vergilendirmeyi araç • nüfus planlaması, olarak kullanabilirler. Bir çeşit toplum mühendisliği • bağımlılık yaratan maddelerin kullanımının gerçekleştirilerek caydırma veya özendirme yöntemleri önlenmesi veya azaltılması gibi konulardır. kullanılarak çeşitli alanlarda kişilerin tercihleri
Yasaklama caydırmayı kapsayan ancak onunla aynı etkilenmeye çalışılabilir.
olmayan bir yöntemdir. Tüketim Alışkanlıklarının Değiştirilmesi
Caydırıcılığın başarılı olabilmesi için kullanılabilecek Yönlendirici vergilendirmenin en etkin şekilde kullanıldığı yöntemlerden biri vergi yükünün artırılmasıdır. Vergi alan tüketici alışkanlıklarının değiştirilmesi yönündedir. yükü harcamalardan, servetten ve gelir üzerinden alınan Kıt kaynaklar ve fakat sonsuz ihtiyaçlar söz konusu vergilerin artırılması ile artmaktadır. olduğunda vergilendirmenin yarattığı fiyat müdahalelerinin tercihleri değiştirebileceği açıktır. Gelir Kişilerin tercihlerini yönlendirmek için vergi düzeyinin artması veya azalmasından bağımsız olarak kolaylıklarının caydırıcı etkisinin kullanılması da ihtiyaçlar ve tercihler temel ihtiyaçlardan lüks tüketime mümkündür. Bu yöntemde birbirine alternatif olabilecek doğru sıralanır. Gelir düzeyinin azalması durumunda ise ürünlerde devletin tüketilmesini istediği ürün için vergi temel ihtiyaç maddeleri dışındaki giderlerde kısıntılar avantajı sunularak, tüketici tercihleri yönlendirilmektedir. öngörülebilir. Dolayısıyla gelir düzeyindeki iniş çıkışlar
Bir diğer yöntem ise vergi cezalarının kullanımıdır. Vergi tüketim alışkanlıklarının değiştirilmesi/yönlendirilmesi cezaları, kişilerin vergi kanunlarına aykırı hareket etmeleri konusunda istenen etkiyi göstermeyebilir. KDV, ÖTV gibi hâlinde söz konusu olacak yaptırımlardır. Vergi dolaylı vergilerin tüketicilere yansıyan fiyatlar içindeki cezalarıyla mükelleflerin vergisel ödevlerini eksiksiz ve paylarının artması veya azalması tüketim alışkanlıklarında zamanında yerine getirilmesi amaçlanır. Cezai yaptırımlar dalgalanma yaratabilir.
caydırıcılığı doğal olarak içerir. Kültürel Alan
Yönlendirici Vergilendirmenin Amacı Olarak Vergilendirme sanat ve kültür alanında istenen gelişimi Özendirme desteklemek için bir araç olarak kullanılabilir. Bu anlamda Belirli davranışların vergi yükünün azaltılması, vergi sanatçılara ve sanat ürünlerine vergi kolaylıkları kolaylıkları, vergi iadeleri ve hatta vergi afları araçlarının sağlandığında, kültürel üretimde vergi bir yük bir engel bir kullanılması ile özendirilmesi yönlendirici zorlayıcı unsur olmaktan çıkacaktır. Örneğin, kitaplar vergilendirmenin ikinci yöntemidir. Özendirme yöntemi üzerindeki KDV’nin kaldırılması, sanat ürünlerinin ile sunulan vergi avantajlarıyla devlet aslında vergi satışlarının vergiden istisna edilmesi gibi yöntemler harcaması gerçekleştirmektedir. Bir başka deyişle, kültürel hayata etki edecektir.
toplayabileceği vergilerden vazgeçmektedir. Vazgeçilen Çevre Koruma Alanı gelir, özendirilen davranışın getirisinden daha az ise Günümüzde çevre sorunları yaşamsal bir hale yönlendirme ekonomik olarak da etkin demektir. dönüşmüştür. Yönlendirici vergilendirmenin özendirme ve
Davranışların yönlendirilmesinde insanın doğasındaki caydırma yöntemleri çevre koruma politikasının araçlarına homo ekonomicus dürtüsüne seslenilir. Özendirmenin dönüştüklerinde çevreye zarar veren davranışların araçlarından biri olan vergi yükünün azaltılması caydırılması, çevreyi korumaya yönelik hareketlerin konularına göre vergiler bakımından ayrı ayrı söz konusu özendirilmesi söz konusu olmaktadır. olabilir. Nüfus Planlaması
Yönlendirici vergilendirmenin en göz önündeki örneği Yönlendirici vergilendirme devletlerin nüfus mükelleflere vergi istisna ve muafiyetleriyle vergi avantajı politikalarında bir araç olarak kullanılmaktadır. Nüfus sunmaktır. Yine, konularına göre vergiler bakımından artışı veya nüfus planlaması vergilendirmenin amacına avantaj sağlanması söz konusu olabilir. dönüşebilmektedir. Bu bağlamda caydırıcı veya özendirici
Sübvansiyonlar da yönlendirici vergilemede kullanılan bir tedbirler söz konusu olabilmektedir.
araçtır. Sübvansiyonlar, kişileri belirli davranışlara Özellikle nüfus artışının sağlanmasında veya nüfus yönlendirme amaçlı olarak belirli tüketim mallarının artışının kontrol altına alınmasında yönlendirici üretim veya tüketimini artırmak, bunların fiyatları vergilemeden yararlanılabilmektedir. üzerinde destekleyici yüksek alımlar gerçekleştirmek,
Bağımlılık Yaratan Maddelerin Kullanımının Önlenmesi Gerçekleşmesi Beklenmeyen Sonuçlar
Hem sağlık politikası açısından hem de 1982 Vergilendirme sonrasında kanun koyucunun öngöremediği Anayasası’nın 56’ncı maddesindeki herkesin sağlıklı bir sonuçlar doğabilir. Bu sonuçlar şu şeklidedir: çevrede yaşama hakkına sahip olduğu düzenlendiğinden, bağımlılık yaratan sağlığa zararlı ürünlerin kullanımının • Kültürel sonuçlar: Vergilendirme ile sanat, kültür azaltılmasında vergilendirmenin kullanılmasının toplum ve toplum hayatında dönüşümler söz konusu sağlığını koruma amacına hizmet ettiği görülür. olabilir ancak bunlardan bazılar devletin öngöremediği sonuçlardır. Bu durumun en Bağımlılık yaratan ve sağlığa zarar veren maddelerden ilki önemli örneği 17. yüzyılda İngiltere’de tütün mamulleridir. Devlet, tütün ürünlerinin tüketiminin uygulanmaya başlanan “Pencere Vergisi”dir. Bu azaltılması için bu ürünlerin vergi yükünü artırabilir. vergi İngiltere’de yaklaşık 150 yıl yürürlükte Ancak bu ürünlerin vergi yükü artırdığında, bu kez bu kalan, evlerde bulunan pencere sayıları baz ürünlerin kaçak yollarla elde edilmesinin de önünü açar. alınarak salınan bir vergidir. Ülkeye kaçak yollarla giren tütün mamullerinin de • Kanun dışı yollara sapma: Vergilendirmeye karşı mutlaka emniyet güçlerince engellenmesi gerekir. tepkilerin kanun dışı yollara dönüşmesi aslında Yönlendirici vergilendirmenin en temel felsefesi, kişilerin öngörülmektedir. Ancak devletin öngöremediği davranışlarının değiştirilebilmesidir. olgu, vergiyi ödememek adına farklı yolların
Alkol tüketiminin de kontrol altına alınmasının sosyal tercih edilmeye başlanmasıdır. Örneğin, alkol amaçları ön plana çıkmakla birlikte, kullanımın tüketiminin azaltılması amaçlanarak yapılan bir azaltılmasının sosyal güvenlik-sağlık harcamalarını değişikliğin bazı kişileri yüksek vergiler azaltıcı etkisi olacaktır. Bu amaç için en etkili yöntemin nedeniyle fiyatı oldukça artan alkollü içkileri fiyat mekanizmasının caydırıcılığı olduğu açıktır. temin için kaçakçılığa veya kaçak içki üretimine İşletmelerin maliyet ve kâr marjları dışında fiyatın yönlendirmesidir. oluşmasındaki en etkili araç vergilendirmedir. • Hükümetlere karşı toplumsal baskı oluşması: Yüksek vergi oranlarından yorulmuş, bıkmış Amerikan doktrininde devletin engellemeye çalıştığı mükellefler, iktidarda olan veya iktidar adayı sigara ve alkol tüketimi gibi alanlardaki vergilere ‘günah olan siyasi partilerden vergi yükünün azaltılması vergisi’ adı verilmektedir. konusunda yoğun taleplerde
bulunabilmektedirler. Vergilere karşı tepkiler Yönlendirici Vergilendirmenin Sonuçları bazen siyasal baskının da ötesine geçerek rejim Devletin, yönlendirici vergilendirme ile gerçekleşmesini değişikliğine neden olabilmektedir. Bunun en beklediği sonuçlarında yanında gerçekleşmesini önemli örneği İngiltere’nin saldığı vergiler beklemediği sonuçlar da doğabilir. karşısında o dönem kolonisi durumundaki
Gerçekleşmesi Beklenen Sonuçlar Amerikan eyaletlerinin bağımsızlık savaşını başlatması gösterilebilir. Bu nedenle Vergilendirme sonrasında kişilerin vergiyi ödeyip vergilendirmenin vergi isyanlarına neden ödememe noktasındaki kararları doktrinde vergi ahlakı olmayacak oran ve miktarlarda yapılması, kavramıyla ilişkilendirilmektedir. Vergi ahlakı vergiyi demokrasinin ve ekonomilerin geleceği açısından ödeme konusundaki “içsel bir motivasyon”dur. önem taşımaktadır. Kişilerin vergilere temelde üç tür tepki gösterdikleri görülmektedir:
• Vergiye uyum: Vergilendirme sonrasında devletin mükelleflerden beklediği davranış vergiye uyum göstermeleridir. • Vergiden kaçınma: Vergi kanunlarının, verginin doğumunu bağladıkları olaylarla bir bağ kurulamaması veya bu olayların bireylerin kendileri için meydana gelmemesi vergiden kaçınmayı doğurur. • Vergi kaçırma: Vergiyi doğuran olay gerçekleşip vergi borcu doğduğunda vergi kanunlarına aykırı şekilde verginin hiç veya kısmen ödenmemesi hâlinde vergi kaçakçılığından bahsedilebilir. Görüldüğü üzere vergi kaçırma vergiden kaçınmanın tersine kanuna aykırıdır ve hatta bu durumda kanuna karşı hile söz konusudur.