MLY201U-TÜRK VERGİ SİSTEMİ
Ünite 4: Gelir Vergisinin Tarhı
Giriş
Gelir vergisi kural olarak geliri elde eden mükellefin veya mükellefe ödemeyi yapan vergi sorumlusunun beyanı üzerine idarece tarh olunmaktadır. Bu durum GVK’nun 83. Maddesinde “Hilafına hüküm olmadıkça, gelir vergisi mükellefin veya vergi sorumlusunun beyanı üzerine tarh olunur” şeklinde ifade edilmiştir. Kanunun 84. maddesinde, gelir vergisi beyanlarının yıllık, muhtasar veya münferit beyanname ile yapılacağı hüküm altına alınmıştır.
Beyan Esası ve Beyanname Türleri
Gelir vergisinin konusunu oluşturan her türlü kazanç ve irat beyan esasına tabi olmakla birlikte vergiden istisna olan, kaynakta kesinti yapılan ve beyan zorunluluğu bulunmayan gelirler için beyanname verilmemektedir. Gelir vergisinin yanı sıra, kurumlar vergisi, katma değer vergisi, özel tüketim vergisi, veraset ve intikal vergisi ve diğer pek çok vergi mükellef ya da vergi sorumlusunun beyanı sonucu tarh edilmektedir. Beyan usulü, mükellefin vergi tarhına dayanak oluşturacak matraha ilişkin bilgilerin vergi idaresine verilmesi esasına dayanmaktadır.
Gelir vergisi beyanları;
• Yıllık Beyanname • Muhtasar Beyanname • Münferit Beyanname
ile yapılmaktadır.
Yıllık beyanname esas olarak gelirini beyanname ile bildirmek zorunda olan tam mükellef gerçek kişiler tarafından verilmektedir. Bununla birlikte dar mükellef gerçek kişilerden ticari kazanç, gerçek usulde zirai kazanç ve kesintiye tabi tutulmamış menkul ve gayrimenkul sermaye iradı elde edenler de yıllık beyanname vermek durumundadırlar.
Muhtasar beyanname ile vergi sorumlusu olan gerçek kişiler ticari, zirai ve serbest meslek kazançlarının yanında yıl içinde diğer mükelleflere yaptıkları ödemelerden kestikleri vergileri beyan etmektedirler.
Münferit beyanname dar mükelleflere özgü bir beyanname türüdür. Dar mükellef gerçek kişilerin yıllık beyanname ile bildirmeye mecbur olmadıkları kazanç ve iratlarından vergisi kaynakta kesinti yoluyla alınmamış olanları bu beyanname ile bildirilmektedir.
Yıllık Beyanname Yoluyla Tarh
GVK’na göre beyanı gereken gelirlerin yıllık beyannamede toplanması zorunludur. Ticari kazanç, zirai kazanç ve serbest meslek kazancı elde edenler kazanç elde etmemiş olsalar bile, yıllık beyanname verirler. Tam mükellef gerçek kişiler, yabancı ülkelerde elde ettikleri gelirleri için yıllık beyanname vermek ve diğer gelirleri nedeniyle verecekleri yıllık beyannameye bu gelirlerini dâhil etmek zorundadırlar.
Gelirin Toplanması
“Gelirin toplanması ve beyan” başlığını taşıyan GVK 85. madde, gelir vergisinde vergilemenin temel olarak beyan yoluyla yapılması kabul etmiştir. Yıllık beyanname, mükellefin çeşitli kaynaklardan bir takvim yılı içinde elde ettiği kazanç ve iratlarının bir araya getirilip toplanmasına ve bu suretle hesaplanan gelirin vergi dairesine bildirilmesine ilişkin beyannamedir.
Gelir vergisinin konusunu oluşturan kazanç ve iratlardan bir veya birkaçını elde eden mükellefler elde edilen bu gelir için şöyle ifade edilebilir:
• Yıllık Beyanname Vermeyecek Olanlar • Yıllık Beyanname Verecek ve Toplama Yapacak Olanlar
Yıllık Beyanname Vermeyecek Olanlar
Yıllık Beyanname ile Beyan Edilmeyecek Olan Gelirler (Toplama Yapılmayan Haller)
GVK’nun 86. Maddesinde “Toplama Yapılmayan Haller” başlığı altında gerçek kişiler tarafından elde edilen ve aşağıda ifade edilen gelirleri için yıllık beyanname verilmeyeceği ve diğer gelirleri nedeniyle beyanname verilmesi halinde ise bu gelirlerin beyannameye dâhil edilmeyeceği hüküm altına alınmıştır.
Tam mükellefiyette;
a) Gerçek usulde vergilendirilmeyen ziraî kazançlar, bu Kanunun 75. maddesinin (15) ve (16) numaralı bentlerinde yazılı menkul sermaye iratları, kazanç ve iratların istisna hadleri içinde kalan kısmı, b) Tek işverenden alınmış ve tevkif suretiyle vergilendirilmiş 103. maddede yazılı tarifenin dördüncü gelir diliminde yer alan tutarı (2021 yılı için 650.000 TL) aşmayan ücretler (birden fazla işverenden ücret almakla beraber, birinciden sonraki işverenden aldıkları ücretlerinin toplamı, 103. maddede yazılı tarifenin ikinci gelir diliminde yer alan tutarı (2021 yılı için 53.000 TL) ve birinci işverenden alınan dâhil ücret gelirleri toplamı 103. maddede yazılı tarifenin dördüncü gelir diliminde yer alan tutarı (2021 yılı için 650.000 TL) aşmayan mükelleflerin, tamamı tevkif suretiyle vergilendirilmiş ücretleri dâhil), c) Vergiye tâbi gelir toplamının ((a) ve (b) bentlerinde belirtilenler hariç) 103. maddede yazılı tarifenin ikinci gelir diliminde yer alan tutarı (2021 yılı için 53.000 TL) aşmaması koşuluyla, Türkiye’de tevkifata tâbi tutulmuş olan; birden fazla işverenden elde edilen ücretler, menkul sermaye iratları ve gayrimenkul sermaye iratları, d) Bir takvim yılı içinde elde edilen ve toplamı (2021 yılı için 2.800 TL’yi) aşmayan, tevkifata ve istisna uygulamasına konu olmayan menkul ve gayrimenkul sermaye iratları.
Dar mükellefiyette ise,
• Tamamı Türkiye’de tevkif suretiyle vergilendirilmiş olan; ücretler, serbest meslek kazançları, menkul ve gayrimenkul sermaye iratları ile kurumlardan elde edilen kar payları, • Gerçek usulde tespit edilmeyen zirai kazançlar, • Diğer ücretler, • Diğer kazanç ve iratlar, • Kazanç ve iratların istisna hadleri içinde kalan kısımları için
beyanname verilmemektedir.
Yıllık Beyanname Verecek ve Toplama Yapacak Olanlar
Gerçek kişiler tarafından elde edilen ve yıllık beyanname ile beyan edilmek zorunda olan gelirler şu şekilde sıralanabilir:
• Ticari kazançlar, gerçek usulde vergilendirilen zirai kazançlar ve serbest meslek kazançları (bu kazançlar için zarar dahi elde edilmiş olsa yıllık beyanname verilmesi zorunludur.), • Takvim yılı içinde Gelir Vergisi Kanununun 94. maddesine göre gelir vergisi kesintisine tabi tutulan ve gayri safi tutarları toplamı beyan sınırını (2021 yılı için 53.000 TL) aşan menkul ve gayrimenkul sermaye iratları, • Vergilendirme dönemi içinde vergi kesintisi yapılmamış ve istisna tanınmamış olan ve gayrisafi tutarı (2021 yılı için 53.000 TL) üzerinde olan menkul ve gayrimenkul sermaye iratları, • Birden fazla işverenden alınan ve birden sonraki işverenden alınanların toplamı beyan sınırının (2021 yılı için 2.800 TL) üzerinde olan ücretler, • Kazanç ve iratların istisna tutarlarını aşan kısımları (GMSİ, Değer artış kazancı ve değer artış kazancı gibi).
Bu çerçevede, elde edilen gelir unsurları tek başına değerlendirilmekte ve farklı gelir unsurlarından elde edilen kazanç ve iratlardan ancak tek başına değerlendirildiğinde beyanname verme yükümlülüğü bulunanlar yıllık beyannamede birleştirilmektedir.
Zararların Kârlara Takas ve Mahsubu
Gelirin toplanmasında gelir kaynaklarının bir kısmından kaynaklanmış olan zararlar (80. maddede yazılı diğer kazanç ve iratlardan doğanlar hariç) diğer kaynakların kazanç ve iratlarına mahsup edilebilmektedir. Bu mahsup neticesinde kapatılmayan zarar kısmı, müteakip yılların gelirinden indirilmektedir. Arka arkaya 5 yıl içinde mahsup edilmeyen zarar bakiyesi müteakip yıllara aktarılamamaktadır.
Menkul ve gayrimenkul sermaye iratlarında, gider fazlalığından doğanlar hariç, sermayede meydana gelen eksilmeler zarar kabul edilmemektedir.
Türkiye’de Gelir Vergisi’nden istisna edilen kazançlarla ilgili yurt dışı zararlar, yurt içindeki kazanç ve iratlardan mahsup edilemez.
Yıllık Beyanname Üzerinden Yapılabilecek İndirimler
GVK’nda yıllık beyanname ile beyan edilecek gelirden bazı indirimlerin de yapılması kabul edilmiştir. Bu indirimler, mükellefin safi geliri tespit edilirken indirim konusu yapılabilen giderlerin dışında kalanlardır.
Yıllık beyanname ile bildirilmesi gereken gelirlerin safi toplamının bulunmasından sonra bu tutardan bazı indirimler yapılarak vergi matrahına ulaşılmaktadır. Bu indirimlerden ancak yıllık beyanname veren mükellefler yararlanmaktadır.
Hayat Sigortası ve Şahıs Sigortası Primleri
Beyan edilen gelirin % 15’ini ve asgari ücretin yıllık tutarını aşmamak şartıyla mükellefin şahsına, eşine ve küçük çocuklarına ait hayat sigortalarına ödenen primlerin % 50’si ile ölüm, kaza, hastalık, sağlık, engellilik, analık, doğum ve tahsil gibi şahıs sigorta primleri bazı şartlar çerçevesinde mükelleflerin yıllık beyanname ile bildirecekleri gelirlerden indirilebilir.
Eğitim ve Sağlık Harcamaları İndirimi
Beyan edilen gelirin % 10’unu aşmaması, Türkiye’de yapılması ve gelir veya kurumlar vergisi mükellefiyeti bulunan gerçek veya tüzel kişilerden alınacak belgelerle tevsik edilmesi şartıyla, mükellefin kendisi, eşi ve küçük çocuklarına ilişkin olarak yapılan eğitim ve sağlık harcamaları indirim konusu yapılabilir.
Engellilik İndirimi
Serbest meslek faaliyetinde bulunan veya basit usulde vergilendirilen engellilerin beyan edilen gelirlerine, Gelir Vergisi Kanununun 31. maddede yer alan esaslara göre hesaplanan engellilik indirimi uygulanmaktadır.
Bağış ve Yardım İndirimi
Bağış ve yardımların yıllık beyannamede vergiye tabi gelirden indirilmesi bazı şartlara bağlıdır;
1. Beyannamede toplanan gelir pozitif olmalıdır. 2. Bağış ve yardımların mevzuatta yer alan kurum ve kuruluşlara yapılmış olması gerekir. 3. Bağış ve yardımın makbuz karşılığında yapılmış olması gerekir.
Genel ve özel bütçeli kamu idareleri, il özel idareleri, belediyeler, köyler ile kamu yararına çalışan dernekler ve Cumhurbaşkanınca vergi muafiyeti tanınan vakıflara yıllık toplamı beyan edilecek gelirin % 5’ini (kalkınmada öncelikli yöreler için % 10’unu) aşmamak üzere, makbuz karşılığında yapılan bağış ve yardımlar indirim konusu yapılabilmektedir.
Diğer Bazı İndirimler
Ders kitabının 98. sayfasında listelenen bazı harcamalar da indirim konusu yapılabilmektedir.
Matrahtan ve Gelir Unsurlarından İndirilemeyecek Giderler
Gelir vergisi mükellefi gerçek kişiler, beyannamede belirtilen gelirleri ile ilgili olsun ya da olmasın Gelir Vergisi Kanunun 90. maddesinde yer alan giderleri gerek gelir unsurlarından gerek yıllık beyannamede bildirdikleri gelirlerinden indirememektedir;
• Gelir vergisi ve diğer şahsi vergiler, • Vergi cezaları ve para cezaları, • Vergi Usul Kanunu hükümlerine göre ödenen gecikme faizleri, • AATUHK hükümlerine göre ödenen cezalar, gecikme zamları ve faizler.
Yıllık Beyannamenin Verileceği Yer ve Zaman
Tam mükellefiyette yıllık beyanname, vergiyi tarha yetkili olan vergi dairesine verilir; mükellefin “ikametgâhının” bulunduğu yerin vergi dairesidir.
Ancak GVK’nun Hazine ve Maliye Bakanlığına verdiği yetki sonucu; ticari ve mesleki kazanç sahipleri, yılık beyannamelerini işyerlerinin veya iş merkezlerinin bulunduğu yer vergi dairesine vereceklerdir.
Gelir vergisi, bu vergiyle mükellef olan gerçek kişiler adına tarh edilir. Ancak bazı istisnai durumlarda tarhiyatın muhatabı değişmektedir. Bunlar;
• Küçüklerle kısıtlılarda, bunların nam ve hesabına kanuni temsilcileri tarhiyatın muhatabı tutulur. Bunlar kanunî temsilci veli, vasi ve kayyımdır. • Kaynakta kesinti suretiyle alınan vergilerde muhatap, mükellef hesabına tevkifat yapmaya mecbur olanlardır.
GVK’nun 92. maddesi gereğince; bir takvim yılına ait beyanname izleyen yılın Mart ayının başından 25. günü akşamına kadar, gelirin sadece basit usulde tespit edilen ticarî kazançlardan ibaret olması halinde izleyen yılın Şubat ayının başından 25. günü akşamına kadar, tam mükellefiyette vergiyi tarha yetkili vergi dairesine verilir. Ancak bu süreler Hazine ve Maliye Bakanlığı’nca ayın son gününe kadar uzatılabilmektedir. Beyannameler, vergiyi tarha yetkili vergi dairesine internet aracılığı ile e- Beyan veya defter-beyan sistemi üzerinden online olarak verilmektedir.
Vergi Tarifesi
Gelir vergisine tabi gelirlere uygulanan artan oranlı tarife GVK’nun 103. maddesinde yer almaktadır. 2021 yılı gelirlerinin vergilendirilmesinde esas alınan tarife şu şekildedir:
• 24.000 TL’ye kadar % 15 • 53.000 TL’nin 24.000 TL’si için 3.600 TL, fazlası % 20 • 130.000 TL’nin 53.000 TL’si için 9.400 TL (ücret gelirlerinde 190.000 TL’nin 53.000 TL’si için 9.400 TL), fazlası % 27
• 650.000 TL’nin 130.000 TL’si için 30.190 TL (ücret gelirlerinde 650.000 TL’nin 190.000 TL’si için 46.390 TL), fazlası % 35 650.000 TL’den fazlasının 650.000 TL’si için 212.190 TL (ücret gelirlerinde 650.000 TL’den fazlasının 650.000 TL’si için 207.390 TL), fazlası % 40
Mahsuplar
Beyannamede gösterilen gelire dâhil kazanç ve iratlardan GVK’na göre kesilmiş bulunan vergiler, beyanname üzerinden hesaplanan gelir vergisinden mahsup edilebilir, mahsubu yapılan miktar gelir vergisinden fazla olursa aradaki fark vergi dairesince mükellefe bildirilir ve mükellefin tebliğ tarihinden itibaren bir yıl içinde müracaatı üzerine kendisine red ve iade edilir.
Yıllık beyanname ile beyan edilen gelir üzerinden hesaplanan vergiden yıl içinde tevkif yoluyla kesilen vergiler de mahsup edilmektedir. Mahsup işleminin yapılabilmesi için, tevkif yoluyla kesilen verginin beyannameye dâhil edilen gelir veya kazanca ilişkin olması gerekmektedir.
Gelir Vergisinin Ödenmesi (Taksitler)
Yıllık beyanname ile bildirilen gelir üzerinden hesaplanacak vergiler, GVK’nun ilgili hükümleri gereği;
• Şubat ayının son günü akşamına kadar verilmesi gereken beyanname ile bildirilen gelir üzerinden tahakkuk ettirilen gelir vergisi, Şubat ve Haziran aylarında olmak üzere 2 eşit taksitte, • Mart ayının son günü akşamına kadar verilmesi gereken beyanname ile bildirilen gelir üzerinden tahakkuk ettirilen gelir vergisi ise Mart ve Temmuz aylarında
olmak üzere 2 eşit taksitte ödenmektedir. Yine GVK’nun 118. maddesi uyarınca vergi karnesi üzerinden ödeme yapan “diğer ücret” geliri sahipleri, yıllık vergilerinin;
• yarısını Şubat ayında, • diğer yarısını da Ağustos ayında
ödemektedir. Verginin ödenmesi, anlaşmalı olan banka şubelerine yapılmaktadır.
Geçici Vergi (Peşin Vergi)
Ticari kazanç ve serbest meslek kazanç sahipleri, cari vergilendirme döneminin gelir vergisine mahsup edilmek üzere, GVK’nun ticari veya mesleki kazancın tespitine ilişkin hükümlerine göre belirlenen ilgili hesap döneminin üçer aylık kazançları üzerinden, Kanunun 103. maddesinde yer alan tarifenin ilk gelir dilimine uygulanan oran olan % 15 oranında geçici vergi öderler.
Hesaplanan geçici vergi, üç aylık dönemi izleyen ikinci ayın 17. günü akşamına kadar bağlı olunan vergi dairesine beyan edilir ve aynı süre içerisinde ödenir. Aynı dönem içinde tevkif edilmiş bulunan gelir vergisi hesaplanan geçici vergiden mahsup edilir.
Ders kitabının 101. sayfasındaki Tablo 4.4’de, kazanç ve iratlara göre vergilendirme rejimleri ve uygulanacak vergi oranları toplu halde verilmiştir.
Muhtasar Beyanname Yoluyla Tarh
Gelir vergisinde temel ilke verginin mükellefin yıllık beyanı ile tarh edilmesidir.
GVK’nun 84. maddesinde “muhtasar beyanname, işverenler veya vergi tevkifatı yapan diğer kimseler tarafından kesilen verginin matrahı ile birlikte, toplu olarak vergi dairesine bildirilmesine yarayan beyannamedir” şeklinde ifade edilmiştir.
Vergi tevkifatı yapmak zorunda olanlar, GVK’nun 94. maddesinde şu şekilde ifade edilmiştir:
• Kamu idare ve müesseseleri, • İktisadi kamu müesseseleri, sair kurumlar, • Ticaret şirketleri, iş ortaklıkları, yatırım fonu yönetenler, • Dernekler, vakıflar, dernek ve vakıfların iktisadi işletmeleri, kooperatifler, • Gerçek gelirlerini beyan etmeye mecbur olan ticaret ve serbest meslek erbabı, • Zirai kazançlarını bilanço veya zirai işletme hesabı esasına göre tespit eden çiftçiler.
Vergi tevkifatı, ücretler dışında kalan ödemelerde gayrisafi tutarlar üzerinden yapılır.
Cumhurbaşkanı, 94. maddede % 0, % 5, % 10, % 20, % 30 gibi farklı oranlarda belirlenmiş olan tevkifat oranlarını her bir ödeme ve gelir için ayrı ayrı sıfıra kadar indirmeye ve bir katına kadar artırmak suretiyle yeniden tespit etmeye yetkili kılınmıştır.
GVK’nun 98. maddesinde ise 94. madde uyarınca vergi tevkifatı yapmaya mecbur olanların bir ay içinde yaptıkları ödemeler veya tahakkuk ettirdikleri karlar ve iratlar ile bunlardan tevkif ettikleri vergileri ertesi ayın 23. günü akşamına kadar, ödeme veya tahakkukun yapıldığı yerin bağlı olduğu vergi dairesine bildirmeye mecbur oldukları hüküm altına alınmıştır.
GVK’nun 100. maddesi gereği, genel bütçeye dâhil idare ve müesseseler bu zorunluluğun dışında tutulmuşlardır. Bu idareler, yaptıkları kesintileri ilgili bordrolara işlemekle yetinmekte; ayrıca muhtasar beyanname vermemektedirler.
6728 sayılı Kanunun ile 15.07.2016 tarihinde Gelir Vergisi Kanununa Muhtasar ve Prim Hizmet Beyannamesi başlıklı 98/A maddesi eklenmiştir. Buna göre muhtasar ve prim hizmet beyannamesi adı altında oluşturulan beyanname vergi kanunlarına göre verilmesi gereken muhtasar beyanname ile 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu uyarınca verilmesi gereken aylık prim ve hizmet belgesinin birleştirilerek, kesilen vergilerin matrahlarıyla birlikte sigortalının sigorta primleri ve kazançları toplamı ile prim ödeme gün sayılarının bildirilmesine mahsus olan bir beyannamedir.
Dar Mükellef Gerçek Kişilere Özgü Düzenlemeler
Münferit beyanname, dar mükellefiyete tabi olanların yıllık beyanname ile bildirmeye mecbur olmadıkları kazanç ve iratlardan, vergisi tevkif suretiyle alınmamış olanların bildirilmesine mahsus bir beyannamedir. Münferit beyanname sadece dar mükellef gerçek kişiler tarafından verilmektedir.
Tam mükellef gerçek kişilerde olduğu gibi Türkiye’de gelir elde eden dar mükellefler bir kısım gelirleri için yıllık beyanname verirken, muhtasar beyanname de verebilir ya da bunların dışında kalan gelirleri için de münferit beyanname verebilmektedirler.
GVK’nun “münferit beyanname verilmesini” düzenleyen 101. maddesine göre dar mükellefiyete tabi mükelleflerden yıllık beyanname vermeye mecbur olmayanların münferit beyanname ile bildirilecek bazı kazanç ve iratlar ile beyan edileceği yerler ders kitabının 104. sayfasında listelenmiştir. Bu kazanç ve iratlardan serbest meslek faaliyetlerine ilişkin olanların beyannamelerinin bu faaliyetlerin sona erdiği bu kazanç dışındaki diğer kazanç ve iratlarla ilgili beyannamelerin ise bu kazanç ve iratların iktisap olunduğu tarihten itibaren 15 gün içinde ilgili vergi dairesine verilmesi mecburidir.
Yıllık beyannamenin verileceği yer ise Türkiye’de vergi muhatabı mevcutsa, onun Türkiye’de oturduğu yerin, Türkiye’de vergi muhatabı yoksa iş yerinin (iş yeri birden fazla ise, bu işyerlerinden herhangi birisinin) bulunduğu yer vergi dairesidir.
Münferit beyannamede dar mükellefe ilişkin olarak aşağıda yazılı hususları bulunması gerekmektedir;
• Mükellefin adı ve soyadı, varsa unvanı ile adresi ve bağlı bulunduğu vergi dairesi ile mükellef hesap numarası, • Beyanname mükellef adına Türkiye’de başka bir kimse tarafından verilmişse, beyannameyi verenin adı ve soyadı, varsa unvanı ile adresi, • İşlemin yapıldığı tarih veya tarihler, • Elde edilen kazançların niteliği, • Elde edilen kazançların tutarı.
Dar Mükellefiyette Matrah Tespiti
Gelir Vergisi Kanununun 107. maddesinin 4. fıkrası gereği dar mükellefiyette verginin tarhı yapılırken, muhatap olarak; mükellefin daimi temsilcisi, daimi temsilci bulunmaması durumunda ise kazanç ve iratları yabancı kişiye sağlayanlar alınmaktadır.
Daimi temsilci, bir hizmet veya vekâlet akdi ile temsil edilene bağlı olup, onun nam ve hesabına, belli edilen veya edilmeyen bir süreyle ticari işlemler yapmaya yetkili olan kişidir.
Dar mükelleflerle ilgili bazı özel düzenlemeler bulunmaktadır. Bu özel düzenlemelerden bazıları ders kitabının 106. sayfasında sayılmıştır.