LOJ331U-ULUSLARARASI İKTİSAT
Ünite 7: Dış Ödemeler Bilançosu
Giriş
Uluslararası parasal iktisadın temel konularından birisi dış ödemeler dengesi ya da dış ödemeler bilançosudur. Bir ülkenin uluslararası ekonomik ve mali işlemlerinin gruplandırılarak incelenmesi, dış ödeme açık ve fazlaları, dış dengesizliklerin giderilmesi, iç ve dış dengenin birlikte sağlanması bu bölümde ele alınacak başlıca konuları oluşturmaktadır.
Dış Ödemeler Bilançosu Kavramı
Ülkenin döviz gelir ve giderleri arasında sürdürülebilir bir denge ilişkisinin varlığı, o ülkenin ekonomik ve mali itibarının önemli bir göstergesidir.
Dış Ödemeler Bilançosu Tanımı
Dış Ödemeler bilançosu, bir ülkedeki yerleşik sakinlerin, yabancı ülkelerdeki yerleşik sakinlerle belirli bir dönem içerisinde (genellikle bir yıl) gerçekleştirdikleri her türlü ekonomik işlemlerin sistematik bir şekilde kaydedilmesidir. ABD ve bazı ülkeler bu kaydı 3 aylık ya da çeyrek yıl için tutmaktadırlar.
Otonom ve Denkleştirici İşlemler
Ödemeler bilançosundaki işlemler yapılış amacına bağlı olarak “otonom işlemler” ve “denkleştirici işlemler” olarak ifade edilmektedir. Cari işlemler ve sermaye hesabına kaydedilen işlemler günlük ekonomik hayatın işleyişi içindeki doğal akışta gerçekleşen otonom işlemlerdir. Bunların yapılış nedeni ödemeler dengesini sağlamakla ilgili değildir. Otonom işlemler olarak tanımlanan bu işlemler, ödemeler bilançosunda ekonomik anlamda açık ya da fazla doğuran işlemlerdir.
Resmî rezerv işlemleri ise, otonom işlemlerin aksine denkleştirici işlemleri içerirler. Bazı kaynaklarda otonom işlemlere “çizgi üstü işlemler”, denkleştirici işlemlere ise “çizgi altı işlemler” de denilmektedir. Ayrıca denkleştirme amacıyla ödemeler bilançosunun “istatistiki farklar ya da net hata ve unutmalar” hesabı da kullanılmaktadır.
Ödemeler Bilançosunun Yapısı ve Ana Hesap Grupları
Ödemeler bilançosu bir dönem boyunca dış dünya ile gerçekleşen tüm işlemleri içermesine rağmen, borçlu ve alacaklı işlemlerin ortak özelliklerine uygun belirli hesap gruplarına ayrılmış olması, kolay takip edilebilir olmasını sağlamaktadır. Ödemeler bilançosunun ana hesap grupları; cari işlemler hesabı, sermaye hesabı, resmî rezervler hesabı ve istatistik farkları gösteren net hata ve noksan hesabı olmak üzere dört ana gruptan oluşmaktadır.
Cari İşlemler Hesabı
Ödemeler bilançosunun en önemli hesap grubu, “Cari İşlemler Hesabı”dır. Ülkenin gerçekleştirdiği tüm mal ve hizmetlerin ihracatı ve ithalatının parasal karşılıkları bu hesapta yer almaktadır. Cari işlemler hesabı, aynı zamanda bir ülkenin dış dünyaya karşı rekabet gücünün de bir göstergesidir.
Cari işlemler bilançosunun alt hesap gruplarını, uluslararası mal ticareti, uluslararası hizmetler, uluslararası faktör gelir ve giderleri ile tek yanlı transferler başlıkları altında inceleyebiliriz.
Uluslararası Mal Ticareti: Uluslararası mal ticareti, ekonomik nitelik taşıyan malların ihracatı ve ithalatını ifade eder. Mal ticareti yerine “görünür ticaret” de denilmektedir.
Uluslararası Hizmetler: Bir ülkenin dış aleme yaptığı tüm hizmet satışları ve dış alemden yaptığı tüm hizmet satın alımlarının kaydedildiği hesaptır. Hizmet ticaretinin bir diğer adı da “görünmez ticaret”tir.
Uluslararası hizmetler hesabı içerisinde yer alan başlıca hizmet türleri aşağıda verilmiştir:
Dış turizm: Türkiye’nin de içinde yer aldığı birçok ülkenin ödemeler bilançosunda dış turizm, döviz gelirlerini artırıcı bir işlem olarak önemli yer tutmaktadır.
1. Uluslararası taşımacılık 2. Uluslararası bankacılık ve sigortacılık 3. Uluslararası inşaat hizmetleri 4. Lisans bedelleri, kiralar, komisyonlar 5. Yurt dışı resmî hizmetler
Yukarıda sayılan hizmetler dışında daha birçok uluslararası hizmet işlemi bulunmaktadır.
Uluslararası Faktör Gelir ve Giderleri: Ülkede yerleşik kişilerin yurt dışında yaptıkları doğrudan yatırımlardan sağladıkları kârlar veya dış mali yatırımlardan elde ettikleri faiz ve temettü kazançları ile açılan dış kredilerin faiz gelirleri bu grupta yer alır ve alacaklı işlemler olarak dış alem faktör gelirleri arasına kaydedilir.
Tek-Yanlı Transferler: Ülkeler arasında bağış ve hibe şeklinde yapılan işlemler bu grupta yer almaktadır. Karşılığında hiçbir ödeme gerekmediği için, bu tür işlemlere tek yanlı veya karşılıksız transfer denilmektedir. Tek yanlı transfer, bağış yapanın kişiliğine göre resmî ya da özel nitelikte olabilmektedir
Cari İşlemler Dengesi
Cari işlemler hesaplarının alacaklı ve borçlu kısımları toplamı arasındaki farka, “cari işlemler bilançosu” veya “cari işlemler dengesi” adı verilir. Cari işlemlerin alacaklı kısmının borçlu kısımdan büyük olması durumunda bir cari işlem fazlası oluşurken tersi durumda, bir cari açık söz konusu olur. Bilançolar açısından ele aldığımızda, cari işlemler bilançosu; dış ticaret bilançosu, hizmetler bilançosu, uluslararası faktör gelirleri bilançosu ve tek- yanlı transferler bilançosu olarak dört alt bilançodan oluşmaktadır.
Sermaye Hesabı
Uluslararası ekonomik işlemlerin diğer bir grubunu da sermaye ithali ve ihracı oluşturmaktadır. Sermaye işlemleri, genelde bir ülkede yerleşik kişi ve kuruluşların başka bir ülkede yaptıkları üretim tesisleri, bina, arazi vb.
fiziki yatırımlarla, sınır ötesinde yapılan yabancı tahvil, hisse senedi, hazine bonosu alım-satımı, yabancı bankalarda açtırılan mevduat hesapları şeklinde mali fonlardan oluşmaktadır.
Bir ülkenin dış dünya ile yaptığı sermaye işlemleri daha önceleri geleneksel olarak ödemeler bilançosunun sermaye hesabı olarak tanımlanan kısmına işlenmekte iken, yakın zamanlarda IMF’nin yayımladığı Ödemeler Bilançosu Kılavuzundaki tanımlara göre bu hesabın başlığı “Sermaye Hesabı” ve “Finans Hesapları” şeklinde değiştirilmiştir. Uluslararası sermaye hareketlerin işlendiği finans hesabı, uzun süreli sermaye ve kısa süreli sermaye şeklinde ikiye ayrılabilir.
Uzun süreli sermaye: Ülkenin, vadesi bir yıldan daha uzun olan sınır ötesi sermaye işlemlerini ifade eder. Bunlar arasında, örneğin üretimde bulunmak amacıyla yabancıların ülkede yaptıkları ya da ulusal firmaların yurt dışında gerçekleştirdikleri ve “dolaysız yabancı sermaye” olarak adlandırılan yatırımlar önemli bir yer tutar.
Resmî Rezervler Hesabı
Otonom nitelikteki cari işlemler ve sermaye işlemleri sonucunda ülkenin resmî rezervlerinde ortaya çıkan değişmeleri göstermektedir. Bir anlamda bu işlemlerin ülkenin döviz ve döviz benzeri finansal varlıkları üzerindeki sonuçlarını yansıtmaktadır.
Ödemeler Dengesinde Dış Açık ve Dış Fazla
Ödemeler bilançosu dengesi, ait olduğu yıl içindeki otonom işlemlerin toplam alacak ve toplam borçlarının birbirine eşit olması durumunu ifade eder. Buna göre toplam borçlu işlemlerin toplam alacaklı işlemlerden büyük olması durumunda bir ödemeler bilançosu açığı, tersi durumda da bir ödemeler bilançosu fazlası vardır.
Dış Ödeme Açıklarının Nedenleri
Dış ödemeler dengesi açıkları, bir ülkenin ihtiyacı olan döviz giderlerine karşılık elde ettiği döviz gelirlerinin yeterli düzeyde olmaması ve ihtiyacı olan döviz giderlerini karşılayabilmek için de ülkenin mevcut döviz rezervlerini kullanmak durumunda kalması veya döviz ihtiyaçlarını karşılayabilmek için yurt dışından gelecek sürekli bir şekilde sermayeye bağımlı olması durumunu ifade etmektedir.
Dış ödeme dengesizliklerinin nedenlerini dört ana başlık altında inceleyebiliriz: Bunlar;
• Yapısal nedenler, • İktisadi dalgalanmalar, • Geçici faktörler, • Yabancı sermaye giriş ve çıkışlarıdır.
Dış Açıklar Karşısında İzlenecek Politikalar
Ödemeler bilançosunda yapılan tüm işlemlerin ülkenin döviz piyasasına yansıdığı bilinmektedir. Uluslararası ekonomik ilişkilerin sağlıklı biçimde yürütülmesinin yalnızca dış denge hedefini sağlamak için değil, aynı
zamanda iç denge hedefleri için de büyük önem taşımaktadır. O nedenle bir ülkenin ekonomi yönetiminden sorumlu olanlar, dış dengesizlikler karşısında kayıtsız kalamazlar. Dolayısıyla dış dengesizlikleri kısa, orta ve uzun vadeli önlemlerle gidermeye veya en azından hafifletmeye çalışırlar.
Ödemeler Bilançosunun İçerdiği Sınırlamalar
Ödemeler dengesi, bir ülkenin uluslararası ekonomik ilişkilerinin yararlı bir göstergesi olmasına rağmen, bazı sorularda boşluklar içermekte ve bazı konular hakkında yeterli bilgi sağlamamaktadır. ödemeler dengesi aşağıdakilerle ilgili sınırlamalar içerebilir:
• Ödemeler dengesi bir akım kavramıdır, kümülatif değerler vermez. Örneğin, ülkenin dış borcunu veya varlıklarını göstermez. • Ödemeler dengesindeki açık ve fazlalar, ülkenin dış ekonomik ilişkilerindeki “gerçek” dengesizlikleri göstermez. Çünkü uygulanan dış ticaret ve kur politikaları dış ticarette gerçek dengesizliklerin ortaya çıkmasını engeller. Bu dış açıkları, olması gerekenden daha düşük gösterebilir. Gerçek dengesizliği görmek için uygulanan bu politikaların etkileri de incelenmelidir. • Ödemeler dengesi dış ticaretin yapısını ve ulusal dağılımını anlatamaz. Örneğin, dış ticaretin sektörel kompozisyonunu ve bu kompozisyondaki değişiklikleri içeren bilgi sağlayamaz.
Çift Kayıtlı Muhasebe Sistemi: Örnek Uygulamalar
Herhangi bir uluslararası alışverişte, ülkelerden birine mal ve hizmetlerin transferi gerçekleşirken, bu mal ve hizmetler karşılığında diğerine ödeme hakkı doğar. Varlıkların el değiştirdiği her uluslararası işlem bu tanımlar doğrultusunda ödemeler bilançosuna kaydedilir. İkili muhasebe sistemi altında, ödemeler dengesi her hesapta bir borç ve başka bir hesapta kredi olarak ifade edilir. Ödemeler bilançosu Çift Kayıtlı Muhasebe Sistemine göre her işlem ilgili hesapta borç ve bir başka hesapta alacak olarak ifade edilir. Çift kayıtlı muhasebe tekniğine göre ödemeler dengesi bilançosunun borç ve alacak kısımları birbirine eşit olmalıdır.
Türkiye’nin Dış Ödemeler Bilançosu
Türkiye ekonomisi, uzun yıllardan beri ekonomi için ihtiyaç duyduğu dövizleri ekonomisinin doğal işleyişiyle, yani bir anlamda cari işlem gelirleriyle karşılamakta güçlük çeken bir ülke görünümündedir. Mal ve hizmet ticaretinin ve faktör gelirlerinin toplamını oluşturan cari hesap genellikle açıklar vermekte ve bazen bu açıkların finansmanında sorunlar yaşanmaktadır. Cari açığın en yüksek seviyelere ulaştığı yıllar genellikle ulusal para biriminin aşırı değerlendiği dönemlerdir. Bu dönemlerde ülkede uygulanan harcama genişletici politikalar, cari işlemler açığının temel nedeni gibi görünmektedir.