2.Vertikal bulaşma: Ebeveyn jenerasyondaki virüslerin Virusların Bulaşma Yolları yeni jenerasyona geçmesiyle gerçekleşir. Bu şekilde Virusların yaşamlarını devam ettirmesi yeni konakçıları bulaşan virüslere sığırların viral diyare virüsü (BVD) ve enfekte etmesine bağlıdır. Hayvan popülasyonlarında viral atların herpes virusları örnek verilebilir. Virusların hastalıkların bulaşması iki yolla gerçekleşir. Bunlar; anneden yavruya plazenta aracılığıyla geçmesine horizontal ve vertikal bulaşmadır. transplazental bulaşma, bu şekilde bulaşan hastalıklara
1. Horizontal bulaşma: Aynı popülasyonda bulunan ve ise transplazental enfeksiyon denir. Vertikal yolla bulaşmaya neden olabilecek aktif temaslar içinde olan bulaşan hastalıklar anne karnındaki fötüste erken hastalığa yatkın bireyler arasında olan bulaşma şeklidir. embriyonel ölüm (mumifikasyon), fötüste meydana gelen Horizontal bulaşma direkt temasla, indirekt temasla, morfolojik gelişim bozuklukları (anomalili doğum), kontamine gıdalar aracılığıyla, aerojen yolla, artropod doğumdan sonra virüsün beklenenden uzun sürede vektörler aracılığıyla ve iatrojenik yolla olabilir. atılması ya da hiç atılamaması (persiste enfeksiyon) ve yavru atma gibi etkiler meydana getirebilir. Tablo 4.1 de a. Direkt temasla bulaşma: Virusların direkt temasla farklı konakçı türlerine ait virusların bulaşma yolları bulaşması için enfekte birey ile duyarlı birey arasında özetlenmiştir. (S:55). cinsel aktivite gibi bir fiziksel temas olması gerekir. Örneğin kuduz virusunun bulaşması için hasta hayvanın Virusların Organizmaya Girişi
duyarlı bir konakçıyı ısırması direkt temasla bulaşmaya Virusların konakçı organizmaya girişi doğum öncesi örnek olarak verilebilir. (prenatal), doğum sırası (perinatal) veya doğum sonrası (postnatal) dönemlerde olabilir. Doğum sonrası ilk birkaç b. İndirekt temasla bulaşma: Yemlik, suluk, taşıt haftada oluşan enfeksiyonlara neonatal enfeksiyon denir. araçları gibi cansız vektörler ve virusla enfekte olmuş Bu dönemde en önemli viral hastalıklara yavru köpeklerin barınaklar aracılığıyla bulaşma anlamına gelir. Çevre herpesvirus enfeksiyonları örnek verilebilir. koşullarına dayanıklı viruslar bu yolla bulaşırken, dayanıksız olan virusların bulaşma ihtimali düşüktür. Virusların organizmaya girişi temel olarak solunum veya sindirim kanalı yoluyla, bunun dışında deri ve genital c. Kontamine gıdalar: Fekal-oral bulaşma adı verilen kanal yoluyla gerçekleşir. bulaşma yolunda dışkı ile etrafa yayılan viruslar yeni konakçılar tarafından kontamine yem ve su vasıtasıyla 1. Solunum kanalı yolu ile giriş: Solunum kanalı ağız yoluyla alınır. Bu tür bulaşma en çok bağırsak mukozasında mukus salgısı ve mukozodaki hücrelerin enfeksiyonu oluşturan viruslarda (rotavirus, coronavirus siliumlar aracılığılıyla solunum sistemindeki içeriği dışarı vb.) görülür. Virusla kontamine yem katkı maddeleriyle atması sayesinde büyüklüğü 5-10μm’den büyük olan bulaşan sığırların süngerimsi beyin hastalığı (BSE) bu partiküller dışarı atılır. Virüsler 5μm’den küçük yolla bulaşmanın bir örneğidir. olduğundan direkt olarak alveollere kadar ulaşabilir. d. Aerosollerle bulaşma (damlacık enfeksiyonu): Alveollere ulaşan viruslar burada enfeksiyon başlatırken, Aerosol kavramı öksürme-hapşırma vb. nedenlerle bazı viruslar ise solunum yollarına inmeden burun ve solunum sisteminden çıkan ve havada uzun süre asılı yutak mukozasına yerleşip enfeksiyon oluştururlar. kalabilen damlacıkları ifade eder. Virusla enfekte Solunum yoluyla vücuda giren viruslar bulundukları yerde damlacıklar veya toz partikülleri ile hastalıklar bulaşabilir. enfeksiyon oluşturabilir ya da viremi oluşturarak vücuda Çoğunlukla solunum sistemi hastalıklarında görülür. yayılabilir ve sistemik enfeksiyonlara neden olabilirler. Özellikle kapalı ortamlarda virusları taşıyan bu Şap hastalığı, sığır vebası ve köpek gençlik hastalığı damlacıklar solunum yoluyla hastalıkların bireyden bireye virusları vücuda solunum yoluyla girip bir süre üredikten geçmesine yol açar. sonra viremi oluşturarak vücuda yayılırlar.
e. Artropodlarla bulaşma: Kan emici sinekler ve 2. Sindirim kanalı yolu ile giriş: Sindirim kanalındaki keneler gibi biyolojik ve mekanik vektörler virusların proteolitik enzimler, safra salgısı, asidite, mukus salgısı ve bulaşmasında rol oynar. Mavidil ve at vebası virusları salgısal IgA’lar virus enfeksiyonlarını önlemede büyük sokucu sinekler ile bulaştırılan viruslara örnektir. role sahiptir. Yine de besinlerin bağırsaktan geçişinin Kenelerle bulaşan hastalıklara ise Kırım-Kongo kanamalı yavaş olması enfektif virionların hücrelere tutunmasına ateşi virusu örnek verilebilir. Ayrıca kan emen sinekler yol açar. Ağız yoluyla alınan virüsler direkt sindirim birçok hastalığın (veziküler stomatitis, sığırların mamillitis kanalına geçebilir ya da önce ağız-yutak bölgesinde ön (BHV-2) vb.) taşınmasında mekanik vektördür. çoğalma denilen primer çoğalma evresini yaşayabilirler. Bağısak enfeksiyonlarına neden olan viruslar, primer f. İatrojenik bulaşma: Hekimlik uygulamalarındaki çoğalma evresinden sonra besinlerle birlikte sindirim istem dışı hatalar sonucu enfeksiyonların bulaşmasına kanalı vasıtasıyla bağırsaklara ulaşır. iatrojenik bulaşma denir. Ameliyat, aşılama veya kulak numaralama gibi işlemler sırasında uygun sterilize 3. Deri yolu ile giriş: Keratinize hücrelerden oluşan edilmemiş ekipmanların kullanılması sonucu viruslar deri, vücut için koruyucu bir yapıdır. Papillomaviruslar bulaşabilir. Kan, doku veya organ nakli sonucu da viral üremek için özellikle deri hücrelerini seçer ve siğiller enfeksiyonlar bulaşabilir. oluşturarak enfeksiyona neden olur. Virusların deriye
geçişi ve hastalık oluşturması genellikle çatlaklar ya da b. Doku hasarı olmadan şekillenen fizyolojik travmaya uğramış bölgeler aracılığıyla meydana gelir. bozukluklar Sistemik enfeksiyonlara neden olan virusların deri yoluyla c. Doku hasarı sonucu sekonder enfeksiyonları (ikincil bulaşması yaralanmalarla, kan emici artropodların enfeksiyon) teşvik ısırmasıyla ya da iatrojenik yolla meydana gelebilir. Artropod vektörler, virusların yayılmasında önemlidir. a. Direkt doku hasarı: Viruslar dokularda yıkıcı etkiler Artropod vektörler aracılığıyla bulaşan viruslara oluşturarak direkt doku hasarına neden olurlar. Bu etkiler arboviruslar denir. Artropodlarla taşınan virusların çoğu sonucu doku bütünlüğü bozulur ve fonksiyonel hücreler zoonoz niteliktedir. Zoonoz terimi ise genellikle ortadan kalkar. Bu durumun en önemli örnekleri solunum hayvandan insana daha az sıklıkla ise insandan hayvana ve sindirim sistemi epitel dokularında görülür.
geçen hastalıklar için kullanılır. b. Doku Hasarı Olmadan Şekillenen Fizyolojik
4. Genital kanal yolu ile giriş: Genital yolla virusların Bozukluklar: Direkt doku hasarının meydana gelmediği girişi erkek ve dişi genital mukozasının teması, suni viral enfeksiyonlarda enfekte bölgedeki hücrelerin tohumlama veya embriyo nakli aracılığıla gerçekleşebilir. fonksiyonlarında azalma ve yetersizlik ortaya çıkar. Bu Bu yolla bulaşan viruslara sığır herpesvirus-1 örnek olarak duruma örnek olarak bazı viral enfeksiyonlarda büyüme verilebilir. hormonu ve tiroid hormonları seviyesindeki azalma verilebilir. 5. Konjuktiva yolu ile giriş: Göz yaşı salgısı ve göz kapağı hareketleri bu yolla virusların girmesine engel c. Doku Hasarı Sonucu Sekonder Enfeksiyonları olmasına rağmen keratin tabakasının olmaması ve dış Teşvik: Solunum ve sindirim sistemindeki bazı ortama açık olması sebebiyle virusların girişi söz enfeksiyonlar normal florada bulunan virusların konusudur. Alfaherpesviruslar bu yolla bulaşan viruslara enfeksiyon oluşturmasına neden olabilir. Örneğin örnek verilebilir. Tablo 4.2’de bazı virusların organizmaya rotavirus enfeksiyonlarında E. coli enfeksiyonlarına giriş yolları özetlenmiştir (S:57). yatkınlık artar ve hastalık şiddetlenir.
Virusların Organizma İçinde Yayılması Virusların Vücut Dışına Saçılımı
Viral enfeksiyonların yayılması yeni konakçıların enfekte Viruslar vücudun sınırlı bölgelerine yerleşip enfeksiyon edilmesi ve virus partiküllerinin konakçıdan dışarı oluştubilir veya daha geniş organ ya da sistemlere yahut saçılması ile sağlanır. Bu doğrultuda enterik viruslar vücudun tamamına yayılabilirler. Vücutta belirli bir büyük ölçeklerde birikerek dışkıyla atılarak aktarılır. bölgede oluşan enfeksiyonlara lokal enfeksiyon, bir Solunum sistemi virusları çoğunlukla öksürük sırasında bölgede sınırlı kalmayıp vücuda yayılan enfeksiyonlara meydana gelen aerosollerle, az bir kısmı ise salya, gözyaşı sistemik enfeksiyon denir. ve burun akması ile yayılır. Genital enfeksiyon oluşturan a. Kan yoluyla yayılım: Sistemik enfeksiyonlarda virusların aktarılması genital akıntılar aracılığıyla olur. virus, deriden direk ya da epitelyum hücrelerine geçip bir İdrar sistemik enfekiyonların saçılmasında aracılık eder. süre lokal üredikten sonra lenf sistemi aracılığıyla Kan nakli ile yayılım virusların kullandığı doğal bir yol öncelikle bölgesel lenf yumrularına oradan da kana değildir. Kan ile virus bulaşması doku nakli, enfekte geçebilir. gıdaların gıda olarak tüketilmesi veya bu dokularla direkt temas etme ile gerçekleşir. b. Sinirler yoluyla yayılım: Kuduz virusu sinirler aracılığıyla vücuda girer ve merkezi sinir sistemine iletilir. Virusların Organizmadan Elimine Edilmesi Burada çoğaldıktan sonra tekrar sinirler aracılığıyla Virusların enfekte ettiği konakçıdan uzaklaştırılması için tükürük bezlerine iletilir. virusla enfekte olan hücrelerin ortadan kaldırılması
Hedef Dokulara Lokalizasyon gerekir. Bu amaçla hücresel ve salgısal immun yanıt aktiviteleri önemlidir. İmmun sistem hücreleri arasında Virusların vücuda giriş yapıp yayıldıktan sonra bir dokuda bulunan doğal katil hücreler ve sitotoksik T lenfositleri ya da organda enfeksiyon oluşturmasına tropizm (doku virusla enfekte hücrelerin yok edilmesinde rol alır. Ayrıca tropizmi) denir. Tropizmi etkileyen temel faktör virusun salgısal immun yanıt ürünleri olan antikorlar virus tutunmasını sağlayan proteinin hücre yüzeyindeki partiküllerini nötralize eder ve enfeksiyonu önler. Bu reseptörlerle uyum sağlamasıdır. aktivitelerinden dolayı antikorlar viral hastalıklardan
Hastalık Belirtilerinin Oluşması korunmada önemli görevler üstlenirler. Aşılama yoluyla kazanılan antikorlar hem organizmayı viral enfeksiyonlara Virusların in vitro ortamda hücreler üzerinde gösterdiği karşı dirençli hale getirirken hem de maternal bağışıklık etkiler ile konakçı üzerinde oluşturduğu etkiler her zaman yoluyla yavruya aktarılarak yeni doğan yavruların da aynı değildir. Virus enfeksiyonlarında dokularda meydana hastalıklara karşı korunmasını sağlar. gelen değişiklikleri başlıca üçe ayırabiliriz:
a. Direkt doku hasarı