aşım ya da taze sperma kullanılarak suni tohumlama Fertilite uygulamaları ortadan kalkmıştır. Ayrıca, donmuş sperma
Çağdaş hayvan yetiştiriciliğinde başlıca hedefler; yüksek kullanımı sonrası elde edilen gebelik oranlarının yüksek verimli genotipleri korumak ve yaygınlaştırmak, olması, kimi genetik ve veneral hastalıkların dölverimini en yüksek düzeyde tutmak ve var olan hayvan önlenebilmesi ve genetik ilerleme hızının yüksek oluşu varlığı ile verim olanaklarından en üst düzeyde nedeniyle doğal aşıma göre daha yüksek ekonomik yararlanmak şeklinde özetlenebilir. Ekonomik getirisinin olması, bu teknolojinin seçilmesinde etkili yetiştiricilik, birim hayvan başına daha çok sağlıklı yavru olmuştur. elde etmek, yaşam süresince daha çok yavru yetiştirmek, yavru kayıplarını azaltmak, daha çok süt ve et elde etmek Etçi ırklar ve diğer çiftlik hayvanlarında ise, suni ile olasıdır. tohumlama yanında, doğal aşım yoluyla da çiftleştirmeler gerçekleştirilmektedir. Etçi ırklarda donmuş sperma ile Fertilite, kısaca bir hayvanın yavru verme yeteneği olarak yapılan suni tohumlama uygulamaları sonrasında elde açıklanabilir. Erkek hayvan ele alındığında, sağlıklı bir edilen gebelik oranının düşük olması, geniş meralarda dişi ile doğru zamanda yapılan çiftleştirme sonrası dişiyi yayılmaları nedeniyle östrusu izlemenin güçlüğü, kimi etçi gebe bırakma yeteneği, dişi hayvanlarda ise, sağlıklı bir ırkların evcilleştirilme süreçlerini tamamlayamamaları erkekle doğru zamanda yapılan çiftleştirme sonrası gebe nedeniyle mevsime bağlı seksüel aktivite göstermeleri, kalıp canlı yavru doğurması olarak tanımlanır. suni tohumlama teknolojisinin kullanımını kısıtlayan İnfertilite, bireyin tür standardı olan ortalama değerden nedenler arasında sayılabilir.
daha düşük reprodüktif performansa sahip olması; bireyin Erkek hayvanda erişkinlik, sperm üretimi ve libidosundaki üreme yeteneğinin azalması veya geçici olarak kesilmesi sürekli artışla karakterize, aşamalı bir süreçtir. Kültür olarak da tanımlanabilir. Sterilite ise bireyin yavru verme ırkların erkek buzağılarının çoğu bir yaşından önce libido yeteneğinin tamamen ve kalıcı olarak ortadan kalkması gösterirler, ancak genellikle 14-16 aylık yaşa kadar demektir. İnfertilite ve sterilite, hem dişiye hem de erkeğe fertilite söz konusu değildir. Libido yaş, kilo, ortam ısısı, bağlı nedenlerden ileri gelen üreme sorunlarıdır. beslenme durumu, aşım sıklığı ve ortamda başka dişi veya Hayvancılık işletmelerinin ana gelir kaynaklarını yavru, erkek hayvan olup olmadığı gibi faktörlerden etkilenirken, süt, et ve gübre verimi oluşturur. Yavru verimi olmaksızın erişkinliğe ulaşma yaşı genotip, beslenme, günlük canlı hiçbir sütçü işletme varlığını sürdüremez. Sütçü ağırlık artışı ve daha birçok faktör tarafından etkilenir.
işletmelerde ineklerden yılda bir buzağı elde edilmesi Boğadan alınan bir ejakülat, suni tohumlama amacıyla hedeflenir. Bu sürenin yüksek süt verimi olan işletmelerde 400-500 inek için kullanılabilir. Bir boğa her yıl 12-16 ay (ortalama 14 ay) olması normal olarak kabul 50,000’den fazla ineğe yetecek kadar sperma üretebilir. edilir. Bunu gerçekleştirebilmek için, doğum yapan Doğal aşım yöntemlerinden biri olan elde sıfatta ise, bir ineklerin sağlıklı bir puerperium geçirmeleri gerekir. Bu boğa yılda ancak 150-200 dişiyi tohumlayabilir. Doğal amaçla tüm işletmeler, doğum hijyenine dikkat ederek, aşım veya suni tohumlama amacıyla kullanılan bir doğum yapan inekleri puerperal dönemde genital organ boğanın kısa bir dönem içinde çok sayıda dişiyi involüsyonu, olabilecek enfeksiyonlar ve ovaryum tohumlayabilmesinden dolayı, boğanın fertilite işlevleri yönünden ciddi bir şekilde, sürekli izlemelidir. yeteneğinde oluşan bir düşüklük, bireysel olarak bir Dölveriminin aksaması, diğer bir deyişle doğum inekteki fertilite düşüklüğünden çok daha fazla önemlidir. ile yeni bir gebeliğin şekillenmesi arasındaki sürenin Fertilite yeteneği düşük bir boğanın kullanılması, iki uzaması, zaman ve ekonomik kayıp anlamına gelir. buzağılama arasındaki süreyi uzatarak önemli ekonomik Yüksek oranda gebelik elde edebilmek için, ovulasyon kayıplara yol açar. Klasik olarak boğanın fertilitesi, anında, oviduktta yeterli sayıda fertilizasyon yeteneği olan tohumladığı kızgın ineklerden belirli bir zaman diliminde sperma hücresinin bulunması gerekir. Doğal aşım veya (genellikle 60-90 gün) tekrar kızgınlık göstermeyen sperması kullanılan boğanın yaşı, ırkı, kondisyonu, ineklerin oranı (Non Return Rate; NRR) ile beslenme durumu, mevsim ve kullanım sıklığı, verdiği anlatılmaktadır. Kimi işletmelerde rektal palpasyon, spermanın kalitesini etkiler. ultrason (yansılanım), hormon veya gebelik spesifik
Erkek hayvanın dişi hayvanı gebe bırakması olarak proteinlerine bakmak gibi değişik yöntemler kullanılarak, tanımlanan fertilite genetik, yaş, bakım-besleme, çevresel doğrulanmış gebelik oranı (Verified Conception Rate; faktörler ile uygulayıcı ve yetiştiriciye bağlı nedenlerden VCR) kullanılmaktadır. Boğanın fertilite yeteneği, etkilenmektedir. İşletmelerin, ekonomik olarak Estimated Relative Conception Rates (ERCR), Sire sürekliliğini sağlamaları için, fertiliteyi çok sıkı Conception Rates (SCR) ve Doughter Pregnancy Rates izlemeleri ve sürdürülebilir düzeyde tutmaları gerekir. (DPR) verilerine bakılarak değerlendirilmektedir. ERCR Suni tohumlama teknolojisinin gelişmesi, damızlık hayvan ve SCR erkek hayvanlarda doğrudan spermanın fertilite seçimi, projeni test gibi seleksiyon yöntemlerinin yeteneğine ilişkin parametrelerdir. Fertilite yeteneğini oturtulması ve dişilerde reprodüksiyonu kontrol eden sadece erkek hayvanın spermasına indirgemek doğru endokrinolojik mekanizmanın aydınlatılmasına bağlı değildir. Verim yönünden ıslah edilmiş hayvanlarda, bir olarak, modern süt sığırı işletmelerinde doğal yandan verim artarken diğer yandan fertilite yeteneği
düşmektedir. Bu sorun, yüksek süt verimi olan gerekir. Damızlıkta kullanılacak boğaların seçimi, işletmelerde veteriner hekimi ve yetiştirici için ciddi yetiştirilmesi ve aşım veya sperma vermeye alıştırılması, sıkıntılar doğurmaktadır. Bu bakımdan, dişinin gebe optimum fertilite elde edilmesi yönünden çok önemlidir. kalma yeteneği ile ilgili çalışmalar gerçekleştirilmiştir. Boğaların normal ve iyi gelişmiş reprodüktif organları Her ne kadar dişi fertilitesinin kalıtsallığının kat sayısı olmalı, çok iyi kalitede sperma üretmeli, libidosu iyi 0,04 gibi düşük olsa da, değerlendirilen kız sayısı arttıkça olmalı, dişileri etkin bir şekilde aşabilmeli ve elde edilen verinin değeri de artmaktadır. çiftleşebilmelidirler.
Gebelik ile ilişkili parametrelere bakarak boğanın fertilite Boğanın genotipik yapısı ile birlikte yaşadığı çevre, yeteneğinin belirlenmesi için, hayvanın fiziksel beslenme, ısı, hastalıklar gibi fenotipik özellikler, bireyin muayenesi, libidosunun ve aşım yeteneğinin muayenesi, iç nöroendokrin sitemini etkileyerek ereksiyon ve ve dış üreme organlarının muayenesi ve spermanın ejakülasyonun olmaması veya aşım yeteneğinin olmaması muayenesinin yapılması gerekir. Bu muayeneler, gibi nöroendokrin sisteme bağlı bozukluklar konusunda uzmanlaşmış veteriner hekimleri veya oluşturarak, nöroendokrinolojik yönden infertiliteye neden androloglar tarafından yapılmalıdır. olur. Bunun yanında, hormonal (LH ve testosteron hormonlarının salınım yetersizliği) olduğu gibi, testise Spermatozoonun fertilite gücünü tahmin etmek amacına (kriptorşidi, hipoplazi, dejenerasyon, enfeksiyon ve yönelik motilite, membran bütünlüğü, metabolik aktivite, travmalar) ve eklenti üreme bezlerine (doğmasal hücre içi maddelerin salınımı ve servikal mukus veya olarak olmayışı, enfeksiyon ve travma) veya spermaya ovum penetrasyon testi gibi sperma kalitesi hakkında bilgi (sperma üretiminin olmaması, morfolojik bozukluklar, veren çok sayıda farklı testler kullanılmaktadır. sperm antikorları) bağlı olarak da infertilite şekillenir. Bir dişinin sağlıklı bir erkekle doğru zamanda yapılan Boğalarda görülen infertilite, edinsel ve doğmasal kökenli çiftleştirme sonrası gebe kalıp canlı yavru doğurması olabilir. Edinsel infertilite çevre, beslenme, ısı ve olarak tanımlan fertilite, tıpkı boğalarda olduğu gibi hastalıklardan ileri gelir. Edinsel nedenlerin çoğu birtakım genetik, yaş, bakım beslenme, çevresel faktörler ile sağaltımlarla giderilebilmektedir. Doğmasal nedenler ise uygulayıcı ve yetiştiriciye bağlı nedenlerden kromozomal bozukluklar sonucu ortaya çıkar ve genellikle etkilenmektedir. Süt işletmelerinin karlılığını irreverzibldir. Doğmasal infertilite ile mücadele, başta sürdürebilmesinin önündeki en büyük sorun, fertilite damızlıkta kullanılacak bireylerin ayrıntılı genetik düşüklüğüdür. Bireysel süt verimi artarken, bir yandan da analizlerinin yapılarak söz konusu geni taşıyanların işletmelerin büyümesi gibi fertiliteyi olumsuz etkileyen ve yetiştirmeden çıkarılması ile yapılır. durağan olmayan birçok değişken nedeniyle, reprodüktif Suni tohumlama teknolojisinin gelişmesi, süt sığırı verimliliği sürekli istenen düzeyde tutmak oldukça zordur. işletmelerinde yapılan tohumlamaların çoğunun donmuş Ekonomik yönden tolere edilebilir buzağılama aralığı ve sperma kullanılarak yapılması sonucunu doğurmuştur. Et doğum sonrası kolaylıkla istenilen sürede ineğin gebe sığırı yetiştiriciliği yapan işletmelerde, az da olsa doğal kalması, yetiştiricinin en büyük hedefidir. İneklerde aşım kullanılmaktadır. Bir boğa için doğal aşım sonrası fertilite yeteneği genellikle iki buzağılama arasındaki süre kabul edilebilir fertilite oranının gerçekleşmesi için, ile ilişkilendirilir; bu sürenin 1 yıl olması istenir. yaptığı aşımlardan %75’ten daha fazla gebelik elde Buzağılama oranındaki düşüşlerin çoğu, olasılıkla gebelik edilmesi gerekir. Doğal aşım sonrası fertilite oranlarının kayıpları nedeniyledir. Tıpkı doğal aşımda olduğu gibi, yüksek olması, kızgınlığın saptanmasında boğanın insana doğru zamanda donmuş sperma ile yapılan tohumlamalar göre daha başarılı olması ile açıklanabilir. Ayrıca, taze sonucu %90-95 düzeyinde fertilizasyon oranına spermanın intraservikal olarak verilmesi ile yapılan ulaşılabilir. Ne yazık ki fertilize olmuş bu oositlerin %35- tohumlamalardan elde edilen gebelik oranları, donmuş 70’i erken embriyonik ölümle, %10’u ise daha sonraki sperma ile yapılan tohumlamalardan elde edilen gebelik dönemlerde şekillenen düşüklere bağlı olarak oranlarından daha yüksektir. Bu durum, taze spermanın kaybedilmekte dolayısıyla gebelikler >%50 oranında dişi genital kanalında donmuş spermaya göre daha uzun gerçek doğumla sonuçlanmaktadır. yaşaması ve fertilite yeteneğini koruması ile açıklanmaktadır. İnfertilite Yavru veriminin, o türe özgü sınırların altında olması Doğal çileşme ya da suni tohumlama yapmaksızın bir olarak tanımlanabilir. İnfertilite anneye bağlı, babaya boğanın fertilite gücü hakkında kesin bir sonuca bağlı, uygulayıcıya bağlı ve yetiştiriciye bağlı nedenlerden varılamaz. Bir boğa steril olabilir ya da çok düşükten kaynaklanabilmektedir. yükseğe doğru giden değişik fertilite gücü olabilir. Suni tohumlama uygulamalarından elde edilen fertilite, çeşitli Boğaların doğal çiftleşme için mi, yoksa suni tohumlama faktörler tarafından etkilenir. Bunların çoğu ineklerle uygulamaları için mi kullanılacağı da önemli bir konudur. ilgilidir. Spermanın üretildiği merkezlerin denetimi Çiftleştirmede kullanılacak boğalarının, yalnızca genetik altındaki faktörler boğanın fertilite düzeyi, kullanılan potansiyelleri açısından değil, aynı zamanda reprodüktif ejakülatın özgün özellikleri ile spermanın işlenmesi, özellikleri bakımından da çok iyi durumda olmaları paketlenmesi ve saklanması sırasında kullanılan işlemler
ile ilgili olan infertilite nedenleri, genellikle sağlık bağlı nedenlerden olmak üzere üç bölümde sorunları ve sanitasyon işlemlerinden kaynaklanmakta ve incelemektedir. spermanın denetimi ile önlenebilmektedir. Spermaya bağlı fertilite düşüklüğünün başlıca Fertilitenin büyük bir kısmı annenin sağlığı ile ilintilidir. nedenleri saklama, taşıma ve uygulama aşamalarındaki Oositin üretimi, fertilizasyonu, embriyonun implantasyonu hatalardan kaynaklanmaktadır. Süt verimi arttıkça ve fetüsün gelişerek canlı doğumu için gerekli organ ve ineklerin gebe kalma yeteneği azalmaktadır. Sperma dokuların işlevi, tamamıyla annenin sağlığı ile ilişkilidir. seçimi ise, sürünün ileriki yıllardaki fertilitesinin Dişinin yaşı, bakım-besleme, laktasyon sayısı, doğum durumunu belirler. Bu nedenle, kızlarının fertilite yeteneği sonrası geçen süre, vücut kondisyonu, üretilen yumurtanın yüksek boğaların seçilmesi ile bu hayvanların doğumu kalitesini ve implantasyon yeteneğini etkilemektedir. sonrasında yine kızgınlık gösterip gebe kalma şansları İnfertilite, tıpkı boğalarda olduğu gibi ineklerde de artırılmış olacaktır. doğmasal veya edinsel nedenlerden ileri gelmektedir. Donmuş sperma kullanımında ortaya çıkan fertilite İnfertilite, temelde nöroendokrin sistemin işlevini bozan sorunlarının çoğu, suni tohumlamayı yapan uygulayıcının fenotipik ve genotipik yapı kusurlarından kaynaklanır. saklama ve uygulama koşullarındaki teknik hatalarından Düvelerin ineklere göre reprodüktif performansları daha kaynaklanmaktadır. Sahada tohumlama yapan veteriner yüksektir. Diğer bir deyişle, düvelerden doğal aşım veya hekimleri ve teknisyenler saklama, taşıma, eritme ve suni suni tohumlama sonrası daha yüksek oranda gebelik elde tohumlama uygulaması aşamalarında, uyulması edilmektedir. Bu durum, bir düvenin genital kanal sağlığı gerekli kuralları göz ardı edebilmekte, buna bağlı olarak ve boyutlarının, doğum yapmış olan bir ineğe göre daha da gebelik oranları düşmektedir. iyi durumda olması ile açıklanmaktadır. Sütçü Başarılı bir üreme programı anne, yetiştirici ve işletmelerde düvelerin yaklaşık 24 aylık yaşta doğurmaları uygulayıcının görevini başarılı bir şekilde yerine getirmesi hedeflenir. Bunun için, uygun bakım ve besleme rejiminin ile olasıdır. Bu üç unsur birbiri ile ne kadar uyumlu yanında, düvelerin genetik yapılarının kusursuz olması da çalışırsa, gebelik oranı o kadar yüksek olur. istenir. Yavru gelişimi üzerine genotipin de rolü olduğu Yüksek oranda gebelik elde edebilmesi için yetiştirici; bir gerçektir. Bu nedenle, sperma seçimi yapılırken, yavru gelişimi ve kızlarının ilk doğum yaşı ile ilgili verileri • Düzgün kayıt ve izleme programı edinmeli, bulunan boğaların sperması kullanılacaksa, yavru gelişim • Doğru aşı ve hastalıklarla mücadele programı hızı yüksek ve kızları erken yaşta doğum yapan boğaların uygulamalı, spermasının seçilmesine özen gösterilmelidir. İneklerde • Uygun paraziter savaşım yapmalı, yaş ilerledikçe, doğum ve laktasyon stresine bağlı olarak • Dişi ve erkek hayvan seçiminde fertilite ile ilgili gebe kalma yeteneği zayıflar. Fertilite yeteneği ve genetik doğru ölçütleri belirlemeli, potansiyeli düşük olduğu için, sürü içindeki çok yaşlı • Doğal aşım yapılıyorsa, dişi sayısına uygun hayvanların ayıklanması, ekonomik işletmeciliğin sayıda erkek kullanmalı, benimsediği bir uygulamadır. • Çevrenin iklim koşullarına uygun hayvan
Doğmasal anomaliler genetik, fizyolojik veya ırklarını yetiştirmeli, endokrinolojik nedenlerden kaynaklanabilir. • Hayvanların yaşamlarını erinç içinde Freemartinismus, beyaz düve hastalığı, genital organ sürdürebilmeleri için barınakların yapısı aplazi ve hipoplazileri en sık görülen kalıtsal minimum standartları karşılamalı, bozukluklardır. Bir bireyde hem erkek hem dişi üreme • Sürüden ayrılacak hayvanları belirlerken doğru organlarının veya bunların karışık şekillerinin bir strateji uygulamalı, bulunmasına interseksüalite denir. En çok keçi ve • Sperma seçimi yaparken SCR, DPR, canlı doğum domuzlarda görülür. İnterseksüalite olgularının oranı, yavru yaşam gücü yüksek sağaltımları yoktur ve sterilite nedenidirler. Gerçek olan boğaları tercih etmelidir. interseksüalite olgularında hayvan tek veya her iki gonadı; ovaryum ve testis dokusunu taşıyabilir ya da bir erkek Ayrıca,
veya bir dişi gonad vardır. Yalancı interseksüalitede ise • Doğru dişiye doğru eşleştirme ile gebelik ve gonadlar tek cinsiyete ait olup dış genital organlar diğer doğuma bağlı, annenin sağlığı kadar cinsiyet görünümündedirler. İnterseksüalite olgularına yavrunun sağlığını da etkileyen, doğum ağırlığı genellikle akrabalar arası çiftleştirme (inbreeding) yüksek olan boğaların seçiminde uygulanan keçi yetiştiriciliğinde sıklıkla karşılaşılır. dikkatli davranmalı,
Edinsel infertilite, neonatal dönem ve sonrasında oluşan • Akraba eşleştirmelerinden kaçınmalı, hastalık ve travmalar sonucu şekillenir. Edinsel infertilite • Hayvanın gelişim ve üretim dönemine uygun çoğu zaman sağaltılabilir. Bazı durumlarda, tıpkı gerekli yaşam ve verim özeliklerine boğalarda olduğu gibi, anne portör olabilmekte ve göre gruplandırarak doğru besleme rejimi hastalığı yayabilmektedir. Edinsel infertilite, nedenlerine uygulamalı,
göre travmaya bağlı, enfeksiyona bağlı ve beslenmeye
• Kızgınlığın izlenmesi için uygun bir yöntem seçmeli, ilgili kişilerin gerekli eğitimi almalarını sağlamalı ve • Suni tohumlama hizmetini, konusunda uzman kişilerden almalıdır.