Savunma Sistemi gibi birçok madde Meme Sağlığı bulunmaktadır.
Hayvanlarda memeler karın duvarının alt kısmında Sağım Teknikleri yerleşmişlerdir. Sayıları, şekilleri ve hacimleri hayvan türüne göre değişiklik gösterir. Dişilerin çoğunda Sağım, kısaca açıklanacak olursa, süt veren hayvanların yaşamlarının büyük bir bölümünde işlevsel olmayıp küçük memelerindeki sütün belli aralıklarla meme dışına ve ancak görülebilecek durumdadırlar. Gebeliğin alınmasıdır. son zamanlarında gelişmelerini tamamlayarak süt verecek Memelerdeki süt, iki sağım arası sürede ve sağım sırasında duruma gelirler. Doğumdan sonra emzirme veya sağım oluşarak memenin boşluklu dokularında, sinüs laktiferusta yapıldığı sürece işlevlerini sürdürürler. Hayvanların ve süt kanallarında birikir. Meme başı sfinkteri, biriken sağılmadıkları bir dönem de bulunmaktadır. Bu döneme sütün dışarı akmasını engeller. Sağım sırasında meme “kuruya ayırma” denir. Hayvanlar sağılmadıkları; yani başına uygulanan basınçla sfinkter açılır ve süt dışarı kuruya ayrıldıkları dönemlerde memeler küçülürler. alınır. Süt inekleri, genellikle 12 saat ara ile günde iki kez sağılır. Fazla süt veren hayvanlar veya meme başı sfinkteri Meme bezleri salgı yapma özelliğinde olan bezlerdir. gevşek olup süt sızdıran inekler ise, günde üç kez Memenin salgısı olan süt, alveol adı verilen ve çevresi sağılırlar. Sağım, sütçü işletmelerde en fazla işgücü hücrelerle çevrili, küçük boşluklarda üretilir. Bu boşluklar, gerektiren işlemdir. İnek sayısı 10’dan fazla olan küçük süt kanalcıkları (duktus laktiferus) ile daha büyük işletmelerde, makine ile sağım zorunludur. Sağım sistemi kanallara açılırlar. Bu kanallar da meme başının üst ile meme sağlığı ve süt kalitesi arasında sıkı bir ilişki kısmında yer alan daha büyük boşluğa (sinüs laktiferus) vardır. açılırlar. Kısrak ve domuzlarda meme başında 2 veya 3, inek, koyun ve keçide bir meme başı kanalı bulunur. Elle Sağım: Hayvan sayısı az olan işletmelerde uygulanır. Meme başı kanalının çevresinde, sütün kendiliğinden Ayrıca makine ile sağım yapılan işletmelerde de memenin akmasını önleyen kaslar (sfinkter) bulunur. Meme başı muayenesi, mastitis denetimi, ilk ve son sütün alınması kanalının iç deliğinin çevresinde Fürstenberg Rozeti gerektiğinde ve meme yapısı bozuk olan ineklerde elle denilen mukoza dürümleri vardır. Bu oluşumlar, sinüs sağım yapılmaktadır. laktiferusta biriken sütün meme başı kanalını zorlamasını Elle sağım 3 farklı yöntem ile yapılabilir. engeller. Böylece meme başı kanalında yer alan sfinkterin yükü de azaltılmış olur. 1. İki Parmak Arasında Sağım Baş ve işaret parmağı arasında tutulan meme başı, Doğumdan sonra plasentanın atılması ile östrojenin yukarıdan aşağıya doğru sıvazlanır; bu hareket, memeden prolaktin üzerindeki baskılayıcı etkisi ortadan kalkar ve süt gelmeyene kadar sürdürülür (Resim 8.1). İki sütün salgılanması; yani laktasyon başlar. Sütün parmak arası sağım yorucudur. Aynı zamanda, meme iki indirilmesi oksitosin hormonu ile sağlanır. Oksitosin parmak arasında fazla sıkıştırıldığından, meme dokusuna hormonunun yapımı, yavrunun meme başlarını emmesi zarar verilebilir. Bu nedenle, iki parmak arası sağım veya sağma ile meme başlarına yapılan sinirsel uyarımla önerilmez. uyarılır. Oksitosin, alveollerde yapılan sütün sinüs laktiferusa iletilmesini sağlar ve buradaki süt sağımla 2. Başparmağı Bükerek Sağım dışarı alınır. Oksitosinin etki süresi 15-20 dakika Başparmak bükülerek meme başının meme ile birleştiği arasındadır. Bu nedenle, bu süre içinde sağımın yere yerleştirilir ve işaret parmağından başlamak üzere, tamamlanması gerekir. Adrenalin ise oksitosin diğer parmaklar kapatılarak meme avuç içine alınır. hormonunun etkisini ortadan kaldırıcı özelliktedir. Bu Başparmağın sıkıştırması ile geri kaçamayan süt, meme nedenle, sağım sırasında başı deliğinden dışarı alınır. Ancak, bükülen başparmak hayvanların ürkütülüp korkutulması, adrenalin meme başı dokusunu sıkıştırır, bu nedenle doğru bir salgılanmasına neden olacağından, sütün indirilmesini uygulama değildir. engeller. 3. Avuç İçinde Sağım Memede çeşitli savunma sistemleri mevcuttur. Bunlar; Elle sağım teknikleri içinde en uygun tekniktir. Meme başı 1. Mekanik savunma sistemi: Hastalık oluşturan avuç içine alınır. İşaret parmaktan başlayarak parmaklar mikroorganizmaların, meme başı kanalından yukarıdan aşağıya doğru sırayla kapatılır. Böylece meme memeye girişini engelleyen duktus papillaris başında biriken süt meme başı deliğinden dışarı alınır sfinkteri, Fürstenberg Rozeti ve laktosebum gibi (Resim 8.2). Avuç içi açılıp kapanarak memede süt anatomik yapılar bulunur. bitinceye kadar sağım sürdürülür. 2. Kimyasal savunma sistemi: Süt kanallarında veya Makine ile Sağım: Hangi sistemde olursa olsun, tüm hücre duvarında oluşabilecek sağım makinelerinin temel ilkesi, meme başına basınç mikroorganizmalara karşı Laktoferrin, (vakum) uygulayarak meme başında biriken sütü dışarı Transferrin, Lizozim, Laktoperoksidaz- almaktır. Sağım makineleri, buzağının emme davranışları tiyosiyonat-H2O2 Sistem (LPS), İmmünolojik taklit edilerek yapılmıştır. Meme başına uygulanan basınç,
meme başı kanalının açılmasını ve sütün dışarı alınmasını bacakları arasından, memeye güvenli ve kolay ulaşım sağlar. Meme başına basınç ritmik olarak (pulzasyon) sağlamak için, arkadan yapılır (Resim 8,7). uygulanır. Bu şekilde uygulama, memenin dinlenmesini, Tandem (Ardışık): Bu tür sağımhaneler yandan sağım için meme başının yine sütle dolmasını ve meme başının kan düzenlenmişlerdir. İnekler, onları tamamen dolaşımını sağlar. görebileceğiniz şekilde, çukur kenarı boyunca arka arkaya Sağım Sistemleri sıralanmış ayrı Günümüzün ekonomik koşulları, süt sığırcılığının şekil duraklarda dururlar (Resim 8,8). değiştirmesine neden olmuştur. Çok az sayıda, örneğin 3-5 Rotari: Sağımcı ortada durur ve inekler onun etrafında ineklik aile işletmeciliği yapılırken, artık 100, 200, 300 daire şeklinde dönen bir platform üstünde sıralanmışlardır. hatta 500 başlık modern işletmelerde profesyonelce üretim Bu sistemle 200-300 ineği bir sağımcı sağabilir (Resim yapılmaya yönelim olmuştur. Böylece yem ve işçilik 8,9). giderleri azaltılmış ve daha kaliteli ürün elde edilmeye başlanmıştır. Sağım sistemleri de bu gelişmeye ayak Sağım nasıl yapılırsa yapılsın, sağımla meme sağlığı uydurmuşlar ve elle sağım, yerini daha büyük arasında yakın bir ilişki vardır. Sağım sırasında meme sürüler için geliştirilmiş, ahırdan uzak, temiz bir ortamda, başının açılması nedeniyle, çevrede bulunan iş yükü ve işçiliği en aza indirgenmiş merkezi sistemlere mikroorganizmalar, meme başı kanalı yolu ile memeye bırakmıştır. girerek mastitise neden olabilirler. Çevresel ve bulaşıcı mastitis etkenlerinden korunma, sağım hijyenine gerekli Sağım sistemlerini Seyyar Sistemler ve Sabit Sistemler özenin gösterilmesi ile olasıdır. ana başlıkları altında toplayabiliriz. Sağıma başlamadan önce, olası meme hastalığının sürüye
Seyyar Sistemler yayılmasını önlemek için, sağılacak inekler hasta olma Seyyar sağım makineleri 8-10 hayvanı olan küçük olasılığı en azdan en çok olana göre sıralanmalı ve bu sıra işletmelerde kullanılan sistemlerdir (Resim 8.3). Hayvan ile sağıma alınmalıdırlar. Sıralama aşağıdaki gibidir.
sayısı arttıkça daha büyük kapasiteli sabit sistemlerin 1. Sırada, ilk doğumunu yapmış inekler, kullanılması zorunlu duruma gelir. 2. Sırada, yeni doğum yapmış sağlıklı inekler,
Sabit Sistemler 3. Sırada, sağlıklı inekler, • Vakum Hatlı Sağım Makineleri: Bu sistemde vakum 4. Sırada, mastitis geçirip iyileşen inekler, pompası ahır dışındadır, ancak vakum hattı ahır içine 5. Sırada, mastitis sağaltımı gören inekler.
döşenmiştir (Resim 8.4). Süt toplama güğümü ve sağım Eğer olanak var ise, sağaltımları süren ineklerin iyileşene başlıkları ise hareketli bir kasaya yerleştirilmiştir. kadar farklı bir sağım makinesiyle sağılmaları iyi olur. Orta büyüklükteki işletmeler için önerilecek bir sistemdir. Makineli sağımda süt, meme başından, memelik lastiği Boru Hatlı Sağım Sistemi: Burada süt, ahır içine vakum içinde oluşturulan basınç yardımı ile emilir. Sağım hattı gibi döşenmiş süt toplama hattı aracılığıyla alınır. sırasında makinenin basınç tulumbası tarafından meme Borulu sağım sistemleri, sütün doğrudan tanka başlarına uygulanan emme değerine “vakum değeri” denir akması ve ahır içindeki çevre şartları ile karşı karşıya ve mm Hg veya cm Hg olarak gelmemesi nedeniyle, süt kalitesini de artırır. Genellikle değerlendirilir. Genel olarak makineli sağımda 380 mm orta ve büyük işletmelerce kullanılır (Resim 8.5). Hg (= 38 cm Hg) basınç (vakum) değeri uygulaması
• Sağımhane Sağım Sistemleri: Daha çok büyük önerilir.
işletmelerde kullanılan bu sistem, işletme içerisinde Sağıma başlamadan önce meme başındaki süt sağımhane olarak adlandırılan ayrı bir yere kurulur. Sağım siyah zeminli bir kap üzerine sağılır. Sağılan zamanı inekler bu alana getirilir ve sağılır. sütte renk değişimi veya pıhtılaşma olup olmadığı Sağım sırasında ineklere yem verme olanağı da sağlayan denetlenir. Sütü bozuk hayvanlar zaman geçirilmeden bu sistemde, aynı anda çok sayıda (8-12-16 gibi) inek ayrılır. Sağım öncesi uygulanan daldırma ilaçlar, sağılabilir ve elde edilen süt, süt toplama hattı aracılığı ile meme başındaki kirleri yumuşatır ve mikropları durdurur süt tankına alınır. Sağımhane sağım sistemleri, (Resim 8.10). Daldırma sıvılarındaki ilaçların etkimesi sağımhanede hayvanların yerleşim yerlerine göre, Balık için, meme başları belli bir süre sıvı içerisinde bekletilir ve kılçığı, Paralel, Tandem (Ardışık) ve Rotari sistemleri daha sonra temiz bir kâğıt havluyla kurulanır. olarak ayrılırlar. Meme başlıkları, çevreye ve zemine değdirilmeden Balık kılçığı: Bu sistemde hayvanlar birbirleri ile 30 veya dikkatlice takılmalıdır. Başlıklar takıldıktan sonra, vakum 50 derecelik açı oluşturacak şekilde sıralanırlar (Resim kaçağı olup olmadığı yönünden dikkatlice denetlenmeleri 8,6). gerekir. Sağım başlığı pozisyonunun önden arkaya
Paralel: Sağılacak inekler sağımcı çukuruna 90 derece açı doğru olmasına ve hortumların kıvrılmamalarına özen oluşturacak şekilde sıralanırlar. Sağım, ineklerin arka gösterilir (Resim 8.11).
Sağım Sonrası Yapılması Gerekenler
Sağım sonrası meme başı deliği yaklaşık bir saat kadar açık kalır. Meme başı deliği kapanana kadar alınacak önlemlerle mikropların meme dokusuna girmesi engellenir.
• Son sütün boşaltılması Sağım sonrası memede kalan sütler, mastitis oluşumuna neden olmaktadır. Sağım işlemi bittikten sonra memedeki son sütün boşaltılması için hafif masaj uygulanması gerekir.
• Sağım başlıklarının uzaklaştırılması Memedeki sütün tamamen boşaldığından emin olduktan sonra, sağım başlıklarının basıncı kapatılıp meme başlarından uzaklaştırılır.
• Sağım sonrası daldırma sıvısının uygulanması Sağım işlemi bittikten sonra, meme başlarına hem dezenfektan etkisi hem de mekanik koruma etkisi olan daldırma sıvıları uygulanır (Resim 8.12). Sağım sonrası uygulanan daldırma sıvısı kısa sürede donarak meme başı kanalını tıkar. Böylece mikropların meme başı kanalından memeye girişini önler.
• Sağım sonrası ayakta tutma Sağımhaneden çıktıktan sonra ineklerin yaklaşık bir saat kadar ayakta kalmaları gerekir. Bunu sağlamak için en sık uygulanan yöntem, sağım sonrası ineklerin yemlenmesidir. Bu süre içinde meme başındaki daldırma sıvısı kurur. Böylece meme başı deliği kapanır ve mikropların memeye girişi engellenir.
• Sütü soğutma Sütteki mikroorganizmaların çoğalmasını önlemek için, ineği sağdıktan sonra en geç 30 dakika içinde, sağılan sütün soğutma tankına dökülmesi gerekir.
Sağım Odası ve Makinelerin Temizliği
Sağım makinelerinin ve sağımhanenin temizlik ve hijyeni, mastitis ve süt kalitesi açısından büyük önem taşır. Süt, mikropların üremesi için çok uygun bir besin maddesidir. Sağım sonrası iyi temizlenip dezenfekte edilmeyen sağım makineleri, ciddi bir mastitis kaynağı oluştururlar. Ayrıca sütün toplam bakteri sayısı yükselir ve dolayısıyla sütün kalitesi de düşer.
Sağımcıların da sağımdan önce ellerini kesinlikle dezenfekte etmeleri, tek kullanımlık eldiven kullanmaları ve su geçirmez, kolay temizlenebilen önlükler giymeleri gerekir (Resim 8.13).