Bir hayvanın bu gereksinimlere karşılık verebilmesi doğru Reprodüksiyon genetik, uygun anatomik yapı ve fizyoloji, doğru bakım ve
Ebeveynleri tarafından yeni bir birey (yavru) üretimini beslenme gibi pek çok koşula bağlıdır. anlatan biyolojik bir süreç olan reprodüksiyon (üreme), tüm yaşam formlarının başlangıç noktasıdır. Tüm canlılar Erişkinliğe geçiş süreci, yalnızca hayvanın kronolojik yaşı reprodüksiyon adı verilen biyolojik bir sürecin ürünüdür. ile açıklanabilecek basit bir olgu değildir. Bireyin Memeli hayvanlarda üreme, iki farklı cinsiyetin üretmiş erişkinliğe geçişinde, genetik faktörler kadar çevresel olduğu gametlerin (spermatozoon ve oosit) üretimi ve faktörler de önemli etkiye sahiptir. Bedenin yapısı ve birleşmesi ile başlayan, yavrunun canlı doğumu ile yağ/protein oranı, diyet, stres, mevsimsel fotoperiyot, sonuçlanan biyolojik bir süreçtir. enerji alımı, lokomotor aktivite, enlem ve boylam, iklim koşulları, gonadal steroid düzeyi ve olfaktorik uyarımlar Reprodüktif Olgular gibi çok sayıda faktörün püberteye geçiş üzerine, Hiçbir işletme, ekonomik yönden işletmeyi ayakta tutan dolayısıyla GnRH salgılanması ve hipotalamo-hipofizeal yeterli düzeyde dölverimi olmaksızın varlığını aksisin aktivasyonu üzerine etkisi vardır.
sürdüremez. Et, süt ve yapağı gibi hayvansal verimlerin Pratik açıdan ele alındığında, erkek ya da dişi bireyler tümü yavru verimi ile ilişkilidir. Reprodüktif performans, gametlerini üretme yeteneğini kazanıp seksüel davranış işletme tipine bağlı olarak süt verimindeki düşüklük, gelişimini tamamladığında püberteye ulaşmış olarak kabul üreyememe, genetik yeteneğini yavrusuna aktaramama ve edilmektedir. Büyüme hızı ve beden ağırlığı, pübertenin hastalıklar başta olmak üzere, değişik nedenlerle sürüden belirlenmesinde yaştan daha önemli bir belirteçtir. Birçok çıkarılan hayvanların yerine yenilerini koyabilmek için hayvan türünde, beden ağırlığı ile erişkin yaş arasında sıkı gerekli damızlık materyalin karşılanabilmesi yönünden bir ilişki olduğu belirlenmiştir. Beslenmenin de püberteye gereksinim duyulan kaynakların temelini oluşturur. erişme yaşı üzerine etkisi büyüktür. Tüm türlerde
Üreme performansının yüksek düzeyde tutulabilmesi, pübertenin başlangıcı, ırk ve nesil farklılıkları gibi genetik reprodüktif ve ekonomik yönden ömrünü tamamlamış ve doğum zamanı, mevsim, beslenme rejimi ve sağlık gibi hayvanların sürüden etkin bir şekilde çıkarılması ile çevresel faktörlerden etkilenmektedir.
olasıdır. Büyümeyi hedefleyen işletmeler, elden çıkarılan Özellikle etçi ırk besi sığırları için günlük canlı ağırlık bu hayvanların yerine koyacağı yeni damızlıkları uygun artışı ve püberteye ulaşım yaşı ile ilgili verileri sunan bedele yetiştirebilmeli veya dışarıdan sağlayabilmelidir. merkezlerden sperma seçerken, erken gelişim özelliğine Ancak profesyonel işletmeler hastalık bulaşması riskini sahip bireylerin seçilmesine özen gösterilmelidir. göze alamadığından, bu gereksinimlerini kendi Böylelikle gelecekte elde edilecek nesillerin daha erken işletmelerinden karşılamaya çalışmaktadırlar. erişkinliğe ulaşmaları ve buna bağlı olarak da daha erken
Reprodüktif verimlilik, hayvanların üretim potansiyellerini yavru vermeleri sağlanacak; buzağı ve süt verimi de daha tamamen ortaya koymalarını sağlayacak uygun bakım ve erken başlamış olacaktır.
besleme stratejileri ile optimum düzeyde tutularak Sütçü inek işletmelerinde, ilk doğumların yaklaşık 24 sürdürülmesi ve hayvanların genotiplerinden maksimum aylık yaşta gerçekleşmesi istenir. Bu süre, 20-36 ay ölçüde yararlanılması olarak tanımlanabilir. arasında farlılık gösterir. Doğumdan ilk yavru verimine Reprodüksiyon açısından ekonomik kayba neden olan ana kadar olan sürenin 30-36 aydan 24 aya düşürülmesi, faktörler, gecikmiş püberte, uzun buzağılama aralığı, infertilite veya steriliteye bağlı fertil yaşamın kısa sürmesi • Yatırımın geri dönme hızını artırır, ve yüksek buzağı ölümleri olarak sıralanabilir. • İşçilik giderini düşürür, • İşletme büyüklüğü için gerekli düve sayısını azaltır, Bir işletmenin ekonomik olarak karlı duruma gelebilmesi • Verimli yaşam süresini uzatır, için işletmede bulunan sütçü ineklerin aşağıdaki işlevleri yerine getirmesi gerekir: • Sürünün genetik ilerleme hızını artırır ve • İlk buzağılamaya kadar olan yem, veteriner hekimi • Doğumdan püberteye kadar hızlı bir şekilde vb giderleri düşürür. büyümek, Yavru alma yaşını 24 aydan 20 ay kadar daha erkene • Erken yaşta püberteye erişmek, almada ise, daha yüksek kalitede kuru ot ve konsantre • Fertil bir çiftleşme ile gebe kalmaya hazır olmak, yeme gereksinim duyulur, işletme yönetimi konusunda • Postpartum dönemde kızgınlığa erken dönmek ve daha fazla deneyim gerekir. Ayrıca, gelişim hızının iyi yine gebe kalmak, ayarlanamaması sonucu, daha yüksek oranda güç doğum • Canlı kalabilecek buzağı doğurmak, riski ve beslenme rejiminin süt verimi üzerindeki olumsuz • Buzağı ve pazarda satılması için fazladan yeterli etkisi gibi risk ve zorluklar söz konusudur. miktarda kaliteli süt üretmek, • Reprodüktif yaşamı sona erene kadar, düzenli Ekonomik tolere edilebilir buzağılama aralığı ve doğum aralıklarla buzağı ve süt üretmeyi sonrası kolaylıkla istenilen sürede gebe kalınması, sürdürmek. yetiştiricinin en büyük hedeflerinden biridir. İneklerde fertilite yeteneği genellikle iki buzağılama arasındaki süre
ile ilişkilendirilir. Genellikle iki buzağılama arasının 1 yıl geçirmesi, işletmenin temel amacını oluşturmalıdır. olması istenir. İneklerin verim özelliklerinin yükselmesine Düvelerde kullanılacak spermanın seçiminde, kolay bağlı olarak, gebe kalabilme yetenekleri düşüş gösterir. doğum oranı bakımından, ırk ortalamasına yakın değeri Yüksek verimli işletmelerde, iki buzağılama arası sürenin olan boğalar seçilmelidir. Elde edilen her gebeliğin 14 aydan daha az olması istenir. fizyolojik doğum ile sonuçlanarak, sağlıklı ve canlılığını sürdürebilen bir buzağı elde edilmesi, işletmelerin temel Sütçü sığırlarda, günlük alınan besin miktarı, yüksek süt hedeflerindendir. Bu hedeflere ulaşabilmek için, gebe verimi için gerekli olan besin miktarını karşılayamadığı hayvanların yavru atmasına neden olabilecek donmuş ve için, erken laktasyon dönemi özellikle streslidir. Bu bozulmuş yemler yedirilmemeli, başta hormonal ilaçlar nedenle, laktasyonlarının ikinci veya üçüncü ayı olmak üzere, buzağıya zarar verebilecek ilaç dolaylarında, metabolizma dengeye ulaşana kadar, uygulamalarından kaçınılmalıdır. depolanmış olan besin rezervleri (yağ depoları) kullanılır. Böylece beden kondisyonları zayıf iken buzağılayan Buzağıların bakım ve beslenmesi, annenin gebeliğinden inekler, iyi kondisyonda buzağılayanlardan daha fazla kilo başlayıp buzağı sütten kesilinceye kadar süren olaylar kaybederler ve bu kiloları geri kazanmaları daha uzun süre zinciridir. Gebeliğin 6. ayından itibaren buzağının hızla alır. gelişmeye başlaması nedeniyle, annenin yemine gebelik payı da eklenir. Buzağının sağlıklı bir ortamda dünyaya Buzağılama günü ve doğum sonrası ilk günlerin yönetimi, gelmesi istenir. Doğum sırasında herhangi bir güçlük söz bir ineğin zamanında kızgınlık gösterip gebe kalmasını konusu değilse, hayvanın kendi kendine doğurması için etkileyen unsurlardandır. Kuru dönemin süresi, ayrı beklenir. barınma, doğum stresi ve hijyeni, doğum sırasında annenin kondisyonu ile kuru dönem ve doğum sonrası Süt işletmeciliğinin ekonomik sürdürülebilirliği için, beslenme rejimi gibi etkenler, ilk kızgınlığın ineklerin yeterli düzeyde üreme performansı göstermesi gerçekleşmesi, dolayısıyla ilk ovulasyon sırasında sağlıklı gerekir. Üreme, süt üretimi ve sürüden ayrılacak bir uterus ortamının oluşup oluşmamasını belirler. Servis hayvanların yerine yenilerinin konabilmesi için ana periyodu, genel olarak dinlenme zamanı ve gecikme kaynak oluşturması bakımından da önemlidir. Diğer bir zamanı olarak iki başlık altında değerlendirilir. Doğum deyişle, üretim çeşidine göre et, süt, damızlık ve koşum yapan bir ineğin, yine gebe kalmasına kadar geçen süre hayvanı, gübre üretimi gibi ekonomik değeri olan olarak açıklanan servis periyodu, yaklaşık 90-120 gündür. ürünlerin üretimini doğrudan veya dolaylı olarak Postpartum dinlenme zamanı, fertilitenin devamlılığı destekler. bakımından önemlidir. Doğumdan önceki kuru dönem, Memeliler, sütü başta doğan yavrularını beslemek için doğum, doğum sonrası hızlı şekilde değişen hormonal üretir. Yavrusundan artan bölümü ise insanlar tarafından durum ve oluşan stres, fizyolojiyi olumsuz etkiler. tüketilmektedir. Yabani ve bazı yerli inek ırklarının süt Dinlenme zamanı, doğum sonrası genital organların verimi ancak yavrularına yetecek miktarda olduğu için, bu fizyolojik, anatomik ve işlev bakımından gebelik öncesi hayvanlar sağılmamaktadır. Bu durum, bazı etçi ırklar için durumuna dönmesi ile ilk tohumlama yapılana kadar de geçerlidir. Bu hayvanların süt miktarı, sağım maliyetini geçen süredir. Dinlenme zamanı, maksimum 75 gün karşılayamadığı için, genellikle yalnızca yavruların olarak hedeflenir. Ancak, normal şartlarda 60 günü tüketimi için kullanılmaktadır. Yüksek süt verimli ırklarda geçmemesi istenir. Bu dönemin sorunsuz bir şekilde ise, ekonomik değeri yüksek olan süt denetimli bir şekilde atlatılması, bir ineğin fertilitesinin normal olarak devam yavrulara verilmektedir. Annenin meme sağlığını korumak ettirebilmesinde birinci derecede önemlidir. Bu süre amacıyla süt, ağız sütü dâhil, sağım kuralları çerçevesinde içerisinde genital organlar eski gebelik öncesi durumlarına modern ekipmanlarla sağılmakta ve buzağılara dönerler. biberonlarla verilmektedir. İneklerde gebelik süresi ortalama 280 gündür. Bu süre, su Ülkemiz koşullarında sütün fiyatı ile içeriği arasında mandaları için ortalama 310 gün, bataklık mandaları için hiçbir ilişki bulunmamaktadır. Fiyatlandırma doğrudan süt ortalama 316 gün koyun ve keçiler için ise ortalama 150 miktarı üzerinden yapılmaktadır. Bu politikanın, ileride gündür. Irk, yavru büyüklüğü ve sayısı, doğum zamanı ve süt sağlığı ve süt içeriği bakımından, inek popülasyonun mevsim bu süre üzerinde etkilidir. Düvelerin gebelik genetiğinin zayıflamasına yol açma tehlikesi süresi, ineklere göre birkaç gün daha kısadır. Gebelik üç bulunmaktadır. Yakın zamana kadar süt sığırı yetiştiren dönemde incelenir. İlk üçte birlik dönem, embriyo ve kimi ülkeler, sağlık ve formasyon özelliklerine organların oluşum evresidir. İkinci ve üçüncü dönemler bakmaksızın, yalnızca süt verim miktarını iyileştirmeye fetüsün büyüme evreleridir. Asıl hızlı gelişim son üçte yönelik genetik seleksiyon yapmışlardır. Zamanla bu birlik dönemde olur. Yavru, gelişiminin %50’sini bu ülkelerde hayvanların sağlık ve üretim ömürleri ile ilgili dönemde tamamlar. Gebelik süresince ineğin sorunlar görülmeye başlayınca, tip ve sağlığın da genetik beslenmesine, barınak koşullarına, aşılamalarına ve seleksiyonda göz önünde bulundurulması gerektiği, bu bunların yanında biyogüvenliğe dikkat edilmelidir. parametrelerin popülasyon genetiğinin sağlıklı şekilde İlk doğumların sorunsuz ve canlı bir buzağı elde edilmesi sürdürülmesinde önemli role sahip olduğu ortaya ve annenin uzun ve sağlıklı bir laktasyon dönemi çıkmıştır.
Yaşları ilerledikçe ineklerin süt verimlerinde artış görülür. sonuçların daha güvenilir olduğu kabul edilir. NRR oranı, İneğin verim ömrünün uzaması, sürüye katılacak düve doğrulanmış gebelik oranına göre daha yüksektir. Tüm gereksinimini azaltır. Modern sığır işletmelerinde yetiştiriciler, reprodüksiyonu ekonomik sınırlarda ineklerden 4-5 buzağı alınması hedefler arasındadır. Bu tutabilmek için, gebeliği erken dönemde doğrulamak durumda, ilk buzağılama yaşı da eklenirse, yaklaşık zorundadır. Bunun için ultrason ve rektal muayene gibi olarak bir ineğin işletme içinde 6-7 yıl kalabilmesi gerekir. yöntemler kullanılır. Kimi işletmeler, 7 yaşındaki bir ineğin reprodüktif Gün boyunca yapılan kızgınlık saptamalarının sayısı, bakımdan pik düzeyde olduğunu, işletmede kalma kızgınlık saptamasının zamanı ve süresi, kızgınlık süresinin 9-10 yıl kadar olması gerektiği savunmaktadır. saptamasında kullanılan alan, kızgınlık saptamasında Reprodüktif Etkinlik kullanılan yardımcı ekipmanlar ve senkronizasyon Fertilitenin tam olarak anlaşılabilmesi için, önce dölverimi işlemlerinin kullanılması gibi, tohumlama oranında ile ilişkili fizyolojik parametrelerin izlenmesi, bu variyasyonlara neden olan çok fazla etken bulunmaktadır. parametrelere göre de sürünün pozisyonunun belirlenmesi Fizyolojik koşullar, bakım-besleme, hayvanın yaşı, iklim, gerekir. Fertilite gebelik, kızgınlık, doğum, doğum sonrası kızgınlık belirleme yöntemi ve sıklığı gibi faktörler canlı kalabilme yeteneği gibi birçok ölçüt ve değişkenleri tohumlama oranını etkiler.
içine alan geniş bir anlatım iken, yavru verimi bu Tohumlama oranı çok farklı yollarla iyileştirilebilir. ölçülerden yalnızca biridir. Oysa çoğu kez fertilite ile Bunların ilki, kızgınlığın saptanmasına daha fazla zaman yavru verimi birbiri ile karıştırılır ve yanlışlıkla aynı ayrılması ve denetimlerin çok iyi yapılmasıdır. Gün anlamda kullanılır. boyunca çok sayıda, kısa, ancak yoğun bir şekilde yapılan
İşletmeciler, işletmelerinin ekonomik durumunu kızgınlık taraması, günde bir veya iki kez uzun süre öngörmek amacıyla aylık, mevsimlik, kimi zaman da yapılmasından çok daha iyidir. Sadece kızgınlık yıllık değerlendirmeler yapma gereksinimi duyarlar. Bu taramasıyla tohumlama oranını %90’a ulaştırmak olasıdır. öngörüler çerçevesinde, yeni yatırımlar veya yeni Bunu, gün içerisinde, eşit aralıklarla, dört kez 15-20 önlemler planlanabilir. Reprodüksiyonun etkinliği, dakikalık kızgınlık taramasıyla gerçekleştirmek olasıdır. reprodüksiyonla ilgili çok sayıda değişkenden Küçük çaplı yetiştiricilik sistemlerinin çoğunda görülen yararlanarak değerlendirilir. iki temel aksaklık, kızgınlığın tam saptanamaması ve ineğin yanlış zamanda tohumlanmasıdır. Kızgınlığın Düvelerdeki en önemli ölçütler, püberteye ulaşma yaşı ve doğru saptanamadığı işletmelerde, tohumlama oranından ilk gebelik yaşıdır. Ovaryumların aktivitesi erişkinlik veya başka bir reprodüktif ölçütten söz edilemez. öncesi ve boş dönemde zamana bağlı iken, ilk buzağılama yaşını, gebe kalma zamanı belirler. Heteroseksüel barınma Düvelerde ilk tohumlamada elde edilen gebelik oranında, koşullarında düveler erişkinliğe geçer geçmez erken yaşta postpartum ilk tohumlama ya da aşımda gebe kalma oranı, gebe kalırken, denetimli sürülerde en az 3-4 siklus sonra çiftliğin döl verimliliği konusunda bilgi veren önemli bir tohumlamalar yapılmaktadır. Bu bakımdan, düvelerin ayrı ölçüttür. Gebeliği doğrulanmış hayvan sayısının, barındırıldığı sistemlerde, kızgınlıkların izlenmesi, tohumlanan hayvan sayısına oranıdır. Gebelik oranı, tohumlama zamanı ve diğer etmenler, ilk buzağılama bakım-besleme yetersizlikleri ile ilgili olan sağlığın yaşını etkileyen önemli reprodüktif değişkenlerdendir. bozulması ve immün sistem işlev bozuklukları, zayıf östrus belirtileri ve/veya östrusu saptamadaki Reprodüktif Parametreler başarısızlıklar, oogenezis ve ovulasyon mekanizmasının Suni tohumlama kullanan sütçü işletmelerde, reprodüktif bozulması, yüksek oranda erken veya geç embriyonik etkinlik, kızgınlığın doğru saptanmasına, tohumlamanın ölümler gibi olumsuzluklardan etkilenir.
çok iyi yapılmasına ve her tohumlamadan elde edilen İneğin kondisyonu, yemdeki enerji düzeyi, genel sağlığı fertilite düzeyine, diğer bir deyişle, suni tohumlama başına ve üreme organlarının durumu gibi ineğe bağlı nedenler, düşen gebelik oranına bağlıdır. Yüksek verimli ineklerin kızgınlığın ortaya çıkmasında önemli etkilere sahiptir. bulunduğu sütçü işletmelerde, bakım-besleme ve İneğe bağlı olmayan nedenler ise, çevre kaynaklı ve fizyolojik faktörlerin, bu verimlerin üzerine ciddi etkileri yetiştiriciye bağlı olmak üzere, kendi içinde bulunur. iki ana başlık altında değerlendirilebilir. Mevsim, ısı,
Geri dönmeme oranı (Non Return Rate; NRR), suni havalandırma, ahır zemini, hayvanların gruplandırma tohumlama başarısını değerlendirmek için sıklıkla stratejileri, yetiştirme çeşidi gibi faktörler, kızgınlığın kullanılan bir ölçüttür. Kızgınlık döneminde tohumlanan, açığa çıkmasında etkili olan çevresel faktörlerdir. ancak belirli bir süre içerisinde kızgınlık göstermeyip Yetiştiriciye bağlı nedenler olarak da, kızgınlık belirtileri tekrar tohumlanmayan ve gebe olarak kabul edilen konusundaki bilgi düzeyi, kayıtların tutulması, gözlem hayvanların yüzde olarak anlatımıdır. Doğum sonuçlarını sıklığı ve zamanı sayılabilir.
beklemeksizin gebelik oranı hakkında bilgi edinmede çok önemli bir ölçüttür. Kızgınlık kontrolleri 60-90. günlere kadar (60-90 günde %NRR) veya 90-120 günlere kadar (90-120. günde %NRR) yapılabilir. Süre uzadıkça