polizomlar, sitosolde ilk protein sentezinin yapıldığı Hücrenin Tanımı ve Genel Özellikleri organellerdir.
Canlılardaki en küçük yaşam birimi hücredir. Hücre, organizmada yapısal ve işlevsel özellik gösterebilen en Endoplazmik Retikulum: Ribozom ve polizomlarda küçük canlı birimdir. Hücre, organizmadan izole sentezlenen proteinler endoplazmik retikulumdan geçerek edildiğinde bile kendi başına bir müddet çalışabilir. yüksek proteinlere dönüştürülürler.
Golgi Aygıtı: Golgi aygıtı da tıpkı endoplazmik retikulum Hücrenin Şekli ve Yapısı gibi sentez olaylarında görev alan organellerdendir. Canlıları oluşturan hücreler çeşitli büyüklüklerdedir. Sinir hücreleri ve yumurta hücreleri gibi istisnai hücreler Lizozomlar: Hücre içi sindirimden sorumludurlar.
dışında ortalama olarak büyüklükleri 15 ila 20 mikron Mikrocisimler: Hidrojen peroksitin yapımı ve yıkımından arasında değişmektedir. Hücre, sitoplazma ve çekirdek sorumlu peroksidaz grubu enzimler içerirler. (nükleus) olmak üzere iki bölümden oluşur. Mitokondriyonlar: Hücrelerde madde sentezlenmesi ve Proteinler, karbonhidratlar, lipidler, enzimler, vitaminler, yıkımlanması, madde alış verişi, hücre bölünmeleri ve hormonlar ve pigmentler gibi organik maddeler ile su, hareketleri gibi pek çok enerjiye gereksinim duyan olaylar sodyum, potasyum, kalsiyum, fosfor, demir gibi inorganik gerçekleşir. Mitokondriyonlar, bu ihtiyacı karşılamak maddeler hücrenin yapısına giren maddeler olarak üzere hücrelerde enerjiyi (ATP) üreten, çubuk şekilli sıralanabilir. membransel organellerdir.
Sitoplazma İpliksel Organeller
Hücrenin çekirdek (nükleus) dışında kalan bölümüne Sitosol içerisinde yer alarak hücreye desteklik sağlayan, sitoplazma adı verilir. Hücrenin yaşamını sürdürebilmesi hareket ve madde iletimi gibi görevler üstlenen ipliksel için çekirdek ve sitoplazmanın bir arada bulunması organeller hücreye şekil vererek iskeletini oluştururlar. gerekir. Sitoplazma ve çekirdeğin tek başına yaşama Bunlar sentrozom, mekik iplikleri ve mikrofibrillerdir. şansları yoktur. Çekirdek, madde sentezi için gerekli esas yapı taşlarını sitoplazmadan alır ve sentezlediği Sentrozom: Golgi aygıtı ile çekirdek arasında, yoğun, ufak ribonükleik asitleri (RNA) sitoplazmaya gönderir. bir cisimcik olarak görünmektedir. Sentrozomun ortasında Hücredeki sentez olayları böylelikle yönetilmiş olur. sentriyol adı verilen bir adet silindir görünümlü cisimcik Hücre metabolizması ve fonksiyonu da sitoplazma bulunur. Bölünmeye başlayan hücrede sentriyol sayısı içerisinde gerçekleşir. Sitoplazma, temel plazma (sitosol) ikiye çıkar.
ve organeller olmak üzere iki bölümden oluşur. Mekik İplikleri: Mekik iplikleri, ileride anlatılacak olan
Organeller mitoz ve mayoz bölünmeler sırasında kromozomların kutuplara çekilmelerini sağlayan mikrotubuluslardır. Hücrede aynı anda çok sayıda biyokimyasal reaksiyonlar gerçekleşir. Bu reaksiyonların birbirini etkilememesi için, Mikrofibriller: Mikrofibriller de mikrotubuluslar gibi hücre içinde membranlarla sarılı bölmeler oluşturulur. protein tabiatındadır, ancak onlar gibi borucuk yapısında Membranlarla sarılı bu sitoplazma bölmelerine değil de iplik kuruluşundadır. Hemen her hücre türünde membransel organeller denir. Membransel organeller bulunurlar. hücre zarı, ergastoplazma, golgi aygıtı, lizozomlar, mikrocisimler ve mitokondriyonlardır. Hücre içinde ona Çekirdek
şekil ve desteklik sağlayan, madde iletimi gibi hareketi Çekirdek, kalıtımsal özellikleri taşıyan genleri gerektiren olaylarda görev alan organeller de bulunur. taşıdığından ve sitoplazmadaki sentez olaylarını Bunlara da ipliksel organeller denir. İpliksel organeller yönettiğinden hücrenin yaşamında çok önemlidir. sentrozom, mekik iplikleri ve mikrofibrillerdir. Çekirdek büyüklüğü, hücrenin metabolizmasına bağlı olarak değişebilir. Sitoplazması bol olan hücrelerde de Membransel Organeller çekirdek iridir. Salgı yapan hücrelerde çekirdek, salgı
Hücre Zarı: Hücreyi saran ve dış ortamdan ayıran çok granüllerine yer açabilmek için geçici olarak yerini ince bir zardır. Proteinler, lipidler ve az miktarda da değiştirebilir, hücrenin bazaline itilebilir ya da salgı karbonhidratlardan yapılmıştır. Hücreler iç yapısını hücre granüllerinin üzerinde yarattığı baskı yüzünden çentikli zarının özel geçirgenliği sayesinde koruyabilir, madde ve görünebilir. Salgı, hücreden atılınca eski yerini ve şeklini iyon alış verişinde, uyarı iletiminde, hücreye hareket alır. kazandırmada, hücrelerin birbirine bağlanmasında ve Kromatin: Kromatini çekirdek asitlerinden DNA hücre metabolizmasında rol oynar. (deoksiribonükleik asit) molekülleri meydana getirir. İplik Ergastoplazma: Ribozomlar ve endoplazmik retikulum şeklinde olan bu moleküller kromatini oluşturdukları için olmak üzere iki farklı organelden meydana gelir. kromatin iplikleri olarak da anılırlar. Ancak DNA molekülleri yalnız başına olmayıp histon adı verilen Ribozomlar: Ribozomal RNA (rRNA) molekülleri ve protein moleküllerinden oluşurlar. Ribozom ve
proteinlere bağlıdır. DNA’nın histonlarla yaptıkları bileşiğe deoksiribonükleoprotein (DNP) denir.
Seks kromozomu: Her iki eşeyde de bulunan ve organizmanın cinsiyetinden sorumlu olan X ve Y kromozomlarıdır.
Çekirdekçik (Nükleolus): Etrafında kendisini saran bir zar yoktur. Çekirdek içinde bir veya birkaç adet bulunan yuvarlağımsı yapıda, RNA (ribonükleik asit) ve buna bağlı proteinlerden oluşan bir organeldir.
Çekirdek Sıvısı: (Karyolenf) Çekirdek membranı, kromatin ve çekirdekçik arasındaki alanları dolduran homojen görünümlü, jöle kıvamında bir sıvıdır.
Hücre Bölünmeleri
Yaşamın sürekliliği için hücreler kendilerini yenilerler. Bu işi bölünüp çoğalmak suretiyle g1erçekleştirirler. Soma hücreleri amitoz ve mitoz olmak üzere iki şekilde bölünürler. Eşey hücrelerini üreten organlar çalışmaya başlayınca mayoz bölünme adı verilen üçüncü bir bölünme şekli de görülmeye başlar.
Amitoz Bölünme: En basit bölünme türüdür. Genellikle sitoplazma değil, çekirdek bölündüğünden hücre, şeklini değiştirerek komşu hücrelerle olan bağlantılarını koparmaz. Bu bölünmede kromozomlar oluşmaz ve çekirdek zarı erimez.
Mitoz Bölünme: Hücre çekirdeğinin ve sitoplazmasının bölünmesi olayıdır. Kromozomlar, yeni şekillenecek hücrelerde eşit olarak dağılırlar. Hücre mitoz bölünmeye başlamadan önce DNA’sını iki katına çıkarır (tetraploidi) ve organellerinin sayısını artırır. Mitoz, zincirleme olarak birbirini takip eden dört evreye ayrılır. Bu evreler ortaya çıkış sırasına göre; profaz, metafaz, anafaz ve telofazdır.
Mayoz Bölünme: Eşey organlarındaki eşey hücrelerinde görülen bir bölünme şeklidir. Kromozom sayısının yarıya inmesiyle karakterizedir. Mayoz bölünmenin amacı, kromozom sayısının nesiller boyunca aynı kalmasını sağlamaktır.
Hücrenin Yaşlanması ve Ölümü
Hücreler belirli bir zaman sonunda yaşlanır ve ölürler. Ölenlerin yerini bölünerek çoğalan yenileri alır. Bu olaya rejenerasyon denir. Hücre yaşlandıkça rejenerasyon yeteneği azalır. Hücrelerde yaşlanma belirtileri sitoplazma ve çekirdekte ayrı ayrı izlenebilir. Sitoplazmadaki belirtiler, hacminin azalması, içinde yağ ve pigment gibi maddelerin aşırı birikmesidir. Çekirdekteki yaşlanma belirtileri ise küçülme, kenarlarının girintili çıkıntılı olması, kromatinin yoğunlaşması ve sonunda çekirdeğin parçalanmasıdır.