taşımışlardır. Bu hayvan ve bitkileri daha sonraları Zootekni kendileri yetiştirip üretmek suretiyle kendi amaçları
Zootekni; et, süt, yumurta, yapağı, tiftik, gibi hayvansal doğrultusunda kullanması sonucunda evciltme başlamıştır. ürünler elde etmek ya da hayvan yetiştirme, ıslah, bakım Hayvanların evciltilmesi oldukça erken dönemde ve besleme gibi konularda çeşitli üretim araçlarını bir başlarken (M.Ö. 14.000) bitkilerin çoğaltılması çok daha arada kullanarak hayvansal ürün yada sanayi hammaddesi geç olmuştur. Hatta şeker kamışının üretilmesi geçtiğimiz üretimi için çeşitli bilim, teknoloji ve benzeri yüzyılda gerçekleşmiştir. uygulamaların bütünüdür. “bilime uygun hayvan yetiştirme ve ıslahı bilgisi” ya da “hayvan yetiştirme bilim Bilimsel çalışmalarda elde edilen bilgiler ışığında ilk ve teknolojisi” şeklinde de özetlenebilir. Zootekni bilimi evciltilen tür köpektir. Köpekler doğu Asya ve Afrika’da evrensel, ulusal, bölgesel ve hatta yöresel olarak farklılık evciltilmiştir. Köpekten sonra diğer türlerin evciltilmesi arz edebilen bir bilimdir. Bu zootekninin temelinde yer ise çok sonraları gerçekleşmiştir (M.Ö. 14.000). Bunun alan genotip ve çevrenin etkileşimi sonucu ortaya çıkan temel sebeplerinden birisi olarak köpeklerin o dönemde bir durumdur. Zootekni genel ve özel olmak üzere iki insan artıklarıyla beslenmeleri ve bu sebepten dolayı şekilde bölümlendirilir. insanların yaşam alanlarına yakın yerlerde bulunmalarından ileri geldiği düşünülür. Köpeğin • Genel zootekni; Yetiştirme, besleme ve evciltilmesinden sonra, arı yetiştiriciliğinin yapıldığına barındırma konusudur. dair çeşitli kaynaklar mevcuttur (M.Ö. 13.000). • Özel zootekni; hayvan yetiştirme ve yönetimi Koyunların ilk evciltildiği tarih M.Ö. 9 – 13 bin yılları teknikleri bu bölümün içeriğidir. arasında olmuştur. Koyunların ilk defa Asyanın güneyinde evciltildiği düşünülmektedir. Domuzlar M.Ö. 9 bin Evciltme, Evciltme Alanları, Evciltme Yöntemleri yıllarında Çin’de evciltilmiştir. Keçinin evciltilmesi ilk Ve Etkileri defa İran’da M.Ö. 8 bin yıllarında olmuştur.
Evciltme, temel olarak yabani hayvan ve bitkilerin Sığırın evciltilmesinin yine M.Ö. 8 bin yıllarında insanların kendi amaçları doğrultusunda ve kontrolünde Hindistan, Ortadoğu ülkeleri ile Kuzey Afrika’da olduğu kullanılması olarak ifade edilir. düşünülmektedir. Kedinin Kıbrıs ve yakın doğuda M.Ö. Hayvanların evciltilmesi ile ilişkili olarak farklı teoriler 7.500 yıllarında evciltildiği bilinmektedir. Tavuk ilk mevcuttur. Evciltmenin zaman içinde oluşan doğal olarak Hindistan ve Güneydoğu Asya’da M.Ö. 6 b_n değişimler sonucunda hayvanların insanlara daha yıllarında evciltilmiştir. At ise M.Ö. 4 bin yıllarına doğru yakınlaşması ve insanların da bu hayvanları kendi Avrupa’da evciltilmiştir. Kaz M.Ö. 3 bin yıllarında amaçları doğrultusunda kontrolleri altına alması şeklinde Mısırda evciltilmiştir. Tavşanın evciltilmesi ise M.S. 1600 veya insan eliyle yapılan seçim yoluyla evciltmenin yıllarında Avrupa’da olmuştur. olduğudur. Bu görüşe örnek olarak ise buğday Doğal ortamlarında yabani formda yaşayan hayvanlar verilmektedir. evciltildiklerinde bazı değişikliklere maruz kalmıştır. Bu Hayvanların evciltilebilmesi için bazı özellikleri sahip değişiklikler özellikle vücut yapılarının değişmesi şeklinde olması gerektiği düşünülmektedir. olabildiği gibi vücut fonksiyonlarının işleyişinin değişmesi şeklinde de gerçekleşmiştir. Bu şekildeki değişiklikler her • Evciltilecek olan hayvanın insanlarla aynı şeyleri türde farklı şekillenmiş olup, evciltmenin amacı tüketmemesi gerekir. doğrultusunda farklılıklar göstermektedir. İlk evciltilen tür • Hızlı büyüme ve gelişme yeteneği olmalıdır. olan köpeklerdeki değişiklikler oldukça farklılık • Bakımı ve üretimi kolay olması gerekir. göstermektedir. İlk değişim köpeklerin kafatası yapısında • Evciltilen bir hayvan türü insanlara karşı iyi şekillenmiştir. Yabani formlarına göre evcil köpeklerin olmalıdır. kafaları ve dişleri daha küçüktür. Burunları daha kısa,
Tarihte insanlar avlanarak karınlarını doyururlarken bitki gözleri ise daha yuvarlaktır. Köpeklerde evciltmenin ve yaralı hayvan yavrularını bulundukları ortamlara etkileri genelde kurtlarla karşılaştırmak suretiyle taşımışlardır. Bu hayvan ve bitkileri daha sonraları yapılmaktadır. Bu sebeple köpeğin atası olarak bilinen kendileri yetiştirip üretmek suretiyle kendi amaçları kurt ile karşılaştırıldığında bazı davranış değişiklikleri de doğrultusunda kullanması sonucunda evciltme başlamıştır. şekillenmiştir. Kurtlarda sadece yavrular havlarken, ergin Bitkilerin evciltilmesi çoğaltılması çok daha geç olmuştur. kurtlar kesinlikle ses çıkarmazlar. Avlanma amacıyla kullanılan köpekler farklı durumlar karsısında havlarlar. Hayvanların evciltilmesi insanlık tarihinde oldukça uzun Bu özellikleri evciltmenin bir etkisidir. zaman almıştır. İnsanlara alıştırılan hayvanların yavrularının da insan eliyle yetiştirilmesi, üretilmesi ve İlk evciltilen hayvan köpekte olduğu gibi diğer türlerde de amaçlar doğrultusunda özelliklere sahip hayvanların elde bazı morfolojik ve fizyolojik değişiklikler şekillenmiştir. edilmesi çok uzun yıllar almıştır. Genel kanı evciltmenin (Morfoloji: Hayvanların dış görünüş özelliklerine verilen başlangıcının taş devrinde olduğu yönündedir. İnsanlar bu ad).
dönemde avlanarak karınlarını doyururlarken bitki ve yaralı hayvan yavrularını bulundukları ortamlara
Genel olarak evciltmenin türler üzerindeki etkilerini şu Hibridasyon şekilde sıralamak mümkündür. Öncelikle türlerin vücut İki tür arasında yapılan birleştirmelere hibritasyon, sonuç büyüklükleri azalmıştır. Daha küçük yapılı hale da elde edilen döllere de hibrit denir. Erkek hibritler, sahip gelmişlerdir. Diş yapıları daha küçülmüş ve sayısal olarak oldukları spermatozoitlerin yaşama yeteneği olmaması da azalmıştır. Yabani formlarında daha güçlü boynuzlara sebebiyle sterildirler (üreme yetenekleri yoktur). Dişi sahiplerken, evciltildiklerinde daha ince ve narin bir hibritler ise kendilerini meydana getiren türlerin erkekleri boynuz yapısına sahip oldukları görülmektedir. ile birleştirildiklerinde genelde döllenme meydana gelir. Hayvanların yabani formlarının daha büyük ve kalın boynuzlara sahip olmaları kendilerini koruma amaçlı Equidae Türlerinin Hibritleri: At ve eşek türlerinin kullanmalarından ileri gelmektedir. Evciltme ile birlikte birleştirilmeleri sonucunda elde edilen hibritlerdir. Erkek kendilerini diğer yırtıcılardan korumalarına eskisi kadar eşek ile dişi atın birleştirilmesiyle katır, Erkek at ile dişi gerek kalmamıştır. Evciltilen hayvanların davranışları da eşeğin birleştirilmesiyle bardo denilen hibritler elde daha sakin bir yapıya dönüşmüştür. Yabani formları çok edilmektedir. Zebranın at ve eşekle çiftleştirilmesinden saldırgan olabilen türler evciltilmenin etkisiyle oldukça elde edilen zebroid isimli hibritler, katırlar gibi dayanıklı uysal olabilmektedir (Köpek). Evciltme sonucunda hayvanlardır. hayvanların verim özellikleri de değişmiştir. Özellikle; Bovinae Türlerinin Hibritleri : Sığır ile zebu türleri süt, et, yapağı ve yumurta verimleri çok yükselmiştir. morfolojik, fizyolojik ve genetik özellikler bakımından İnsanların beslenmesinde de oldukça önemli yer tutan bu birbirlerine çok benzer olmaları nedeniyle ikisi arasında verim özelliklerinin artırılması amacıyla hayvanlar yapılan birleştirmelerden elde edilen hem erkek hem de özellikle seçilmiş ve en yüksek verimli olanlarının dişi yavruların normal döl verme kabiliyetleri üretilmesine devam edilmesi sonucunda bugünkü verim bulunmaktadır. düzeylerine çıkılmıştır. Evciltme sonucunda hayvanlar Ovinae Türlerinin Hibritler: Her ne kadar koyun ve keçi üzerinde bu şekilde yapısal ve fonksiyonel değişimler türleri birbirlerine çok yakın türler olarak görünseler de gözlemlenebildiği gibi zararlı etkilerde ortaya çıkmıştır. genetik olarak aralarında farklılıklar bulunmaktadır. Bu Zararlı etkilerin en başında hayvanlardan insanlara türlerin birleştirilmelerinde kromozom sayılarından ileri bulaşan hastalıklar gelmektedir. Evciltme ile birlikte gelen genetik farklılık nedeniyle döllenme meydana gelse hayvanlarla daha fazla temas halinde olan insanlara çeşitli de embriyonun gelişmez ve yavru alınamaz. hastalıklar da bulaşmıştır. Irk ve Irkların Oluşumu Tür Ortak karakterleri olan ve bu karakterleri kalıtım yolu ile
Ortak özellikler taşıyan ve kendi aralarında döllenerek yavrularına geçiren hayvan gruplarına ırk denir(Sığır türü üreyebilen canlıları içeren biyolojik gruba denir. Bir için Jersey, Boz ırk, Doğu Anadolu Kırmızısı; koyun türü hayvan grubunun tür olarak tanımlanabilmesi için, içinde, Merinos, Morkaraman, Sakız, keçi türü içinde öncelikle grubu oluşturan bireylerin kendilerini başka Ankara ve Kilis keçileri; at türü içinde İngiliz, Arap vb.).
gruplardan ayıran özelliklere sahip olması ve kendi Hayvanların evciltilmesi, yen_ ırkların meydana içlerinde üreyerek meydana getirdikleri döllerin de getirilmesinde önemli bir noktadır. Bu türlerin hayvan üreyebilir olmaları gerekmektedir. yetiştiricileri tarafından farklı coğrafi bölgelerde
Türler birbirlerinden morfolojik ve fizyolojik karakterler evciltilmeleri ve sonrasında kendileri ile beraber farklı ile ayrılabilirler. yerlere göç etmeleri sonucunda çevresel etkenlere bağlı olarak hayvanlardaki adaptasyon sonucunda görülen bir • Morfolojik karakterler çevresel faktörlerden takım morfolojik ve fizyolojik farklılıklar, yeni ırkların neredeyse hiç etkilenmeyen özelliklerdir ve oluşmasındaki diğer etkenlerdendir. Farklı bölgelerde gözlem ile ayırt edilebilirler(vücut örtüsü deseni gelişen bu ırklarda belirli karakterlerinin geliştirilmesi ve rengi, boynuz olup olmaması). amacıyla daha sonra yine insanlar tarafından çeşitli ıslah • Fizyolojik karakterler; ölçülerek saptanabilen metotları uygulanmış, seçilmiş bireylerin damızlıkta verim değerleri ile anatomik özellikler gibi kullanılması ile amaca uymayanların yetiştirme dışında çevresel faktörlerin etkisiyle farklı derecelerde bırakılması neticesinde hem morfolojik hem de verimler değişiklik gösterebilen karakterlerdir. yönünden kendi içinde birbirine çok benzeyen ırklar
Hayvanlar aleminde zootekni yönünden sınıflandırma, geliştirilmiştir. Yeni ırkların meydana gelmesindeki diğer omurgalılar, memeliler(yumurtlayan memeliler, keseli bir faktör, oluşturulan bu saf hayvan gruplarının sahip memeliler ve plasentalı memeliler), kuşlar(evcilleştirilmiş oldukları özelliklerin bir araya getirilmesi amacıyla iki tavuk, hindi, kaz, ördek, bıldırcın, keklik, sülün ve tavus veya daha fazla ırkın birleştirmeler_ (melezleme) kuşu vb.) ve balıklar sınıflarını içeren toplam 9 sınıfa yapılmıştır. Bu birleştirmeler neticesinde bir çok melez ırk ayrılmaktadır (Başlıca çiftlik hayvanı türlerinin zoolojik oluşturulmuştur. Melezleme ile meydana getirilen sistemdeki yerleri için bakınız. Tablo 2.1., S. 28). popülasyonlarda oluşan genetik çesitliliğin fazla olması, ortaya farklı tiplerde bireylerin çıkmasını sağlayarak istenen karakterlere sahip hayvanların seleksiyonuna imkan yaratmaktadır. Belirli karakterler için düzenli
olarak üstün bireylerin seçilmesi ve damızlıkta • Kombine Verimli Irklar: Bazı ırklar iki ya da kullanılması, bu karakterlere ait pozitif etkili genlerin daha çok verim özellikleri yönünden oranının artırılmasını ve homozigot bir yapıya sahip yetiştirilirler. Örneğin Rambouillet, Columbia ve olmalarını sağlamakta oldukça etkili bir yöntemdir. Targhee koyun ırkları hem kaliteli yapağıları hem de et verimleri yönüyle yetiştirilirler. Irk Özellikleri, Irkların Sınıflandırılması, Türkiye Hayvan Irklarının Bölgesel Dağılımı Türkiye’deki Hayvan Irklarının Dağılımı: Bir ırkı karakterize eden ve onu diğer ırklardan farklı Küçükbaş Hayvanların Irk Dağılımı; yapan özelliklere Irk Özellikleri denir. Morfolojik ve Koyun yetiştiriciliğinde, kültür ırklarının saf yetiştirilmesi fizyolojik ırk özellikleri olarak incelenmektedir. yerine bunların melezlerinin ya da yerli ırkların yetiştirilmesi daha çok tercih edilir. Türkiye koyun Morfolojik Irk Özellikleri: varlığının %5’ini kültür ırkı melezleri oluştururken, • Dışarıdan bakıldığında kolayca fark edilebilen, %95’ini yerli ırklar oluşturur. Ancak sığır yetiştiriciliğinde tüy veya deri rengi, vücut yapısı gibi özellikleri yerli ırklardan daha çok kültür ırklarının saf olarak ya da içerir. melezleri yetiştirilmektedir. • Ölçüm ya da tartımla tespit edilemez. Büyükbaş Hayvanların Irk Dağılımı; • Çevresel faktörlerden ya hiç etkilenmez ya da Türkiye sığır varlığının %24’ünü yerli ırklar, %41’ini yerli çok az etkilenir. ırk-kültür ırkı melezleri ve %35’ini de kültür ırkları • Az sayıda gen tarafından kontrol edilir. oluşturur. Örneğin; Türkiye’de Holstein ırkı daha çok
Fizyolojik Irk Özellikleri: Marmara, Ege ve Akdeniz bölgelerinde yetiştirilirken; • Hayvanların direkt et, süt, yapağı, yemden İsviçre Esmeri daha çok iç, doğu ve güneydoğu Anadolu yararlanma erken gelişme gibi verimle ilgili bölgelerinde; Jersey ırkı ise daha çok Karadeniz özellikleri içerir. bölgesinde yetiştirilmektedir.
• Ölçüm ya da tartımla tespit edilebilir. • Çevresel faktörlerden az ya da çok mutlaka etkilenir. • Çok sayıda gen tarafından kontrol edilir.
Irkların Sınıflandırılması : Hayvanları gelişmişlik düzeylerine ve verim yönlerine göre sınıflandırılır. Gelişmişlik Düzeylerine Göre Irkların Sınıflandırılması: • Yerli(ilkel) Irklar: Büyük oranda doğal seleksiyon sonucu şekillenmiş ırklardır. Doğa şartlara dayanabilen bireyler hayatta kalır. Verim yetenekleri düşük, gelişmeleri yavaştır. • Islah Edilmiş(onarılmış) Yerli Irklar: Yerli ırkların bakım ve besleme koşullarının iyileştirilerek, yapılan seleksiyon sonucu verimlerinin yükseltilmesi ve beden yapılarının geliştirilmesi sonucu elde dilen ırklardır. Yerli ırkların verimleri yükseltilirken beden yapılarının bozulmasına izin verilmez. • Kültür Irkları: Yerli ırklardan, saf yetiştirme ve seleksiyon metotlarıyla elde edilmiş ırklardır. Kültür ırkları yerli ırklara ya da ıslah edilmiş yerli ırklara göre daha yüksek verimlidirler. Ancak hastalıklara, çevresel koşullara karşı daha hassastırlar.
Verim Yönlerine Göre Irkların Sınıflandırılması: • Tek Verim Yönlü Irklar: Bazı ırklar tek bir verim özellikleri yönünden yetiştirilirlerken, sahip oldukları diğer verimleri, düşüklüğü ya da orta düzeyde olması nedeniyle dikkate alınmaz. Ankara keçisinin tiftiği için yetiştirilirken et ve süt üretimi daha geri planda kalması buna örnektir.