Hiyerarşik seviyelerin fazla, denetim alanının dar olduğu Örgüt ve Örgütleme örgüt yapılar merkezi; hiyerarşik seviyelerin az, denetim
İş bölümü ve uzmanlaşma bir işten üstün performans alanının geniş olduğu yapılar, merkezkaç (âdem-i almanın başlıca etkenidir. İki veya daha fazla bireyin ortak merkezi) yapılar olarak nitelendirilir. Çevresel bir amaca ulaşmak için aralarında oluşturdukları, sınırları belirsizliğin ve değişimin fazla olduğu zamanlarda ve yapısı belli bağlar örgüt kavramının en temel halidir. merkezkaç yapılar daha etkilidir. Kriz dönemlerinde Örgütleme ortak faydalara ulaşabilme amacıyla iş bölümü merkezi yapıların daha etkili olduğu belirtilmektedir. yapılıp maddi ve beşeri kaynakların yayılımının sağlandığı süreçtir. Bu süreç sonucunda örgüt ortaya çıkar. Örgütler: Yöneticiler astlarına yetki devrederken yapılması gereken faaliyetlerin sorumluluğunu devretmemektedirler. Astın • Amaca yönelik rasyonel kurumlardır. yapacağı hatadan yönetici de aynı şekilde sorumludur. • Örgüt kendine un uygun yapıyı bulamaya çalışır. Örgütleme Süreci • Uzmanlaşma ve iş bölümü kalite ve miktarı artırır. Örgütleme üç aşamalı bir süreçtir. İlk aşamada yapılacak • Yaşanan sorunlar örgüt yapısı değişiklikleriyle işler belirlenip gruplanır, ikinci aşamada bu işleri yapacak çözümlenebilir. uygun kişiler bulunur, son aşamada ise işlerin nerede ve nasıl yapılacağına karar verilir. Örgüt Türleri Mevki yapılacak işi, kullanılacak yetkiyi, işe ilişkin Biçimsel olmayan örgüt, bireylerin sosyalleşme sorumluluğu ve ücreti bütünleştiren kavramdır. ihtiyaçlarının dışavurumudur; herhangi bir resmi dayanağı yoktur. Biçimsel örgütler ise kişilerin bazı kurallar Örgüt Şeması çerçevesinde bir araya gelmeleriyle ortaya çıkmakta ve Örgüt şemaları örgüt içindeki iş bölümü ve uzmanlaşma süreklilik göstermeleri beklenmektedir. Biçimsel örgütler yapısını gösteren, yönetenle yönetileni ayırt eden, biçimsel sosyolojik olarak üçe ayrılırlar: iletişim kanallarını gösteren, yetki ve sorumluluk
• Birincil örgütler: Kamu kuruluşları ilişkilerinin algılanmasını kolaylaştıran bir yönetim • İkincil örgütler: Özel sektör örgütleri aracıdır.
• Üçüncül örgütler: Sivil toplum örgütleri Örgüt şemaları basit, açık, dengeli ve simetrik olmalı, şemaların başlık ve tarihi olmalı, şemalarda benzer yetki Yetki ve Sorumluluk sahipleri aynı hizada olmalı, birimlerin yetki türleri Yetki bireyin örgüt içindeki konumundan kaynaklanan bir belirtilmeli, dikdörtgenler birbirine uygun bağlanmalı, üst haktır. Hiyerarşiktik ve astlar tarafından kabul edilmelidir. birimler daha büyük çizilmeli, alt ve üst seviyeler Yetki türleri üçe ayrılır: gösterilmeli, yeni kurulabilecek birimlerin de göz önünde
Komuta yetkisi: Üsten asta doğru emir verme yetkisidir. bulundurulmalıdır.
Hiyerarşiktir, örgüt şemalarında kesintisiz çizgilerle Örgütleme İlkeleri gösterilmektedir. Örgüt yapısı maliyetleri düşüren ve verimliliği artıran bir Kurmay yetki: Örgütteki bireylerin uzmanlık alanlarında şekilde tasarlanmalıdır. Örgütsel yapı bir amaçlar danışmanlık hizmeti vermeleridir, yaptırım gücü yoktur. hiyerarşisidir. Bu hiyerarşik düzende üst düzey stratejik Örgüt şemalarında noktalı çizgilerle gösterilmektedir. amaçlarla daha alt seviyelerdeki taktiksel amaçların uyumlu olması önemlidir. Bu amaçlara en az maliyetle en Fonksiyonel Yetki: İşlevsel bölümlerde görevli bireylerin verimli şekilde erişmek gerekmektedir. Ancak, bazı kendilerine bağlı olmayan bireylere uzmanlık konularıyla çevresel gelişmeler verimlilik yerine etkili olmak daha ön ilgili emir verme yetkisidir. Örgüt şemalarında nokta-tire plana geçebilir. Örgüt verimlilik ve etkililik arasında en şeklinde gösterilmektedir. uygun tercihi yapmalıdır. Örgütlerde yetki üç aşamalı bir süreç sonucunda astlara Yönetim alanı bir üstün etkili olarak yönetebileceği ast devredilmektedir: sayısıdır. Geleneksel olarak yönetim alanında yedi ast • Bir işin yapılaması için gerekli görevin verilmesi olması öngörülür. Fakat günümüzde bu alan 30-40 • Bu görevin yerine getirilmesi için gerekli civarında asttan oluşmaktadır. Yapılan iş yakın denetim yetkinin verilmesi gerektiriyorsa yönetim alanı daralacak, aksi durumda • Astlara göreve ilişkin sorumluluğun yüklenmesi genişleyecektir. Yakın denetim gerektirmeyen durumlar şunlardır: Yetki devriyle yöneticiler aşırı iş yükünden kurtulmakta, astlar kendilerini gelecekteki görevlere hazırlamakta, • Yapılan işin rutin ve tekrar dayalı olması, astların öz güvenleri ve kapasiteleri artmakta ve sorunların • Tüm astların bir merkezde toplanmış olması, bizzat sorunu yaşayanlar tarafından çözülmesini • Astların yüksek eğitimli ve donanımlı olması, sağlamaktadır. • Prosedürlerin hazır bulunması,
• Destek sistemlerin ve personelin hazır olması,
• Yöneticilerin planlama ve koordinasyona daha az farklılaşmış müşteri talepleri tam olarak yerine zaman ayırabilmeleri, getirilememekte, bölümlerin sayısal artışı örgütsel • Geniş yönetim alanına uygun çalışanların olması. iletişimde sorunlara yol açmakta ve fonksiyonlar arası koordinasyon zorlaşmaktadır. Geniş yönetim alanına sahip örgütler basık, dar yönetim alanına sahipler sivri bir örgütsel yapıya sahiptir. Ürün temeline göre bölümlendirme: Çıktılar üzerine odaklanılarak gerçekleştirilir, her ürün grubu kendi Örgütlerde yetki ve sorumluluk üst yönetimden alt kendine yetebilen birimlerin sorumluluğuna girer. Büyük yönetime kesintisiz şekilde aktarılmalıdır. örgütler farklı ihtiyaçlara cevap verebilmek adına
Komuta zinciri kimin kime karşı sorumlu olduğu çıktılarını yüksek düzeyde çeşitlendirmiştir. Örgütsel konusunda belirleyicidir. Fakat fonksiyonel yetki ve yapının otonom hareket etmesi etkililik ve verimlik matriks yapı komuta birliği ilkesiyle çelişmektedir. açısından önemlidir. Bu yapılar karar verme sürecini hızlandırır, merkezileşme eğilimlerini zayıflatır. Üst Örgüt bünyesinde birçok farklı iş eş zamanlı yürütülür. Bu yönetim daha stratejik konulara vakit ayırma fırsatı bulur. işleri uzmanlaşmış bireylerin yapmasıyla verimliliğim Ancak, bu örgütlerde belli işlerin bölüm bazında tekrarı artacağı düşünülür. Bu tip çalışanlar yapılan işin genellikle örgütün ölçek ekonomilerinden yararlanma potansiyelini küçük bir bölümünü yapmakta ancak işi oldukça verimli zayıflatmakta, verimliliği düşürmekte, uzmanlaşma şekilde yerine getirmektedirler. ABD’li sanayici Henry düzeyini olumsuz etkilemekte ve iç koordinasyon Ford’dan ismini alan Fordizm, kitlesel üretime dayalı dışındaki koordinasyonları zayıflatmaktadır. ekonomik ve sosyal sistemi ifade eder. Günümüzde örgütler çalışanlarını rotasyona tabi tutup ekip temelli bir Bölge temeline göre bölümlendirme: Coğrafi açıdan bölümlendirmeyi mümkün kılıyor ve aynı işi yapmaktan oldukça geniş bir alanda faaliyet gösteren örgütler kaynaklanan tatminsizliğe engel oluyorlar. bölgelere ayrılmakta ve her bölgenin başına bir sorumlu yönetici atanmaktadır. Bilgi ve işlem teknolojilerinin daha Örgütsel faaliyetler belirlendikten sonra bunlar kümelere az geliştiği, çağdaş tedarik zinciri uygulamalarının var ayrılır, bu kümeler belli bölümlere yüklenir. Örgüt el olmadığı geçmiş dönemlerde önemli olan örgütsel kitaplarında kimin neyi hangi yetkiyle yapacağı açıkça bölümlendirme günümüzde satış ve üretim açısından belirtilmelidir. tercih edilmektedir. Ucuz hammadde temini, yerel iş gücü
Bölümlendirme kullanımı, düşük depolama maliyetleri ve bölgesel teşviklerden yararlanılabilmesi bu bölümlendirmenin Örgütsel amaçlara ulaşmak için yapılacak görevler faydalarındandır. Ayrıca, yöresel bağlılık ve hemşehricilik gruplandırılıp belli bölümlerin sorumluluğuna verilirken sayesinde coğrafi temele göre bölümlendirilmiş örgüt ortaya çıkan yapının verimli ve etkili olması için bazı merkezi anlayışa göre daha olumlu bir konuma ilkeler vardır. Bu ilkeler: gelmektedir. Ancak, bu bölümlendirme türü kavramsal • Faaliyet benzerliği yeteneği gelişmiş yönetici bulma ve ürün çeşitliliği fazla • Uzmanlaşmadan yararlanma olan işletmeler için de lojistik sorununu ortaya çıkarmakta, • Denetimi kolaylaştırma koordinasyon ve denetim işlevini zorlaştırmaktadır.
• İşe gereken önemi verme zorunluluğu Müşteri temeline göre bölümlendirme: Bu • İşletmedeki koşulları dikkate alma zorunluluğu bölümlendirmede pazarlama ve müşteri ilişkileri ön plana • Harcamaların azaltılmasıdır. çıkar. Bu örgütler her müşteri kesimine yönelik özelleşmiş bir mal veya hizmet sunumu gerçekleştirmeye çalışır. Beş farklı bölümlendirme anlayışı yaklaşımı vardır: Tüketici taleplerinin etkili bir şekilde karşılanmasını Fonksiyonel, çıktı ve süreç odaklı, matriks, ekip temelli ve hedefleyen bu tür yapılar, denetimi zorlaştırmakta, kıt şebeke. Çıktı ve süreç odaklı bölümlendirme biçimlerinin kaynakların kullanılmasına engel olabilmektedir. Bu tür ürün, müşteri, coğrafya, makine ve zaman temeline göre örgüt yapılarında çalışanlar aşırı stres yaşayabilmekte ve farklı uygulamaları vardır. psikolojik olarak tükenebilmektedirler. Fonksiyonel bölümlendirme: Bir bireyin uzun süreli olarak Ürün, bölge ve müşteri temeline göre bölümlendirme belli bir iş üzerine görevlendirilmesi işlevsel biçimlerinin yaygınlaşması, çevresel faktörlerin örgütsel bölümlendirilmiş örgüt yapısını ortaya çıkarır. Pazarlama yapılar üzerindeki dönüştürücü etkisine örnek olarak işleviyle ilgili alanlarda çalışan bireylerin pazarlama gösterilebilir. bölümü içinde faaliyet göstermeye başlaması bu tür bir yapılanmadır. Üniversiteler de fonksiyonel yerinden Süreç veya makine temeline göre bölümlendirme: Daha yönetimlere bir örnektir. Fonksiyonel bölümlendirme çok mal üreten işletmelerin görece daha alta seviyelerinde sayesinde bilgi aktarımı ve deneyim paylaşımı görülen bir bölümlendirme uygulamasıdır. Üretim kolaylaşmakta, örgüt içinde denetim mekanizması sürecinin her alt süreci için bir ustabaşı veya yönetici kurulmakta ve ortak bir kültür oluşmaktadır. Ancak atanmakta ve sorumluluk bu idareciye verilmektedir. Bu fonksiyonel bölümlerde bazı durumlarda, genişleyen ürün uzmanlaşma verimlilik artışını getirmektedir. Ancak, yelpazesinde her ürüne aynı ilgi gösterilememekte,
süreçte meydana gelen gecikmenin ya da bozulan bir alanlarından bireylerin bir araya geldikleri kalıcı makinenin diğer süreçleri de etkilemesi muhtemeldir. ekiplerdir. Ekip temelli yapılar komuta birliği ilkesini zedelemektedir. Ekip üyeleri rol çatışmaları Zaman temeline göre bölümlendirme: Birçok işletme 24- yaşayabilmektedirler. Zamanın büyük kısmı koordinasyon saat esasına göre faaliyet sürdürmektedir. Büyük sanayi amaçlı toplantılarla tüketilmektedir. işletmeleri veya hastane, otel gibi işletmeler zaman temeline göre bölümlendirilmektedirler. Vardiya tipi Şebeke örgüt yapısı: Bu örgüt yapısında her iş alanında örgütlenme, zaman temeline göre bölümlendirme uzman başka bir örgütün bünyesinde yürütülmektedir. Bu uygulamasının en yaygın örneğidir. Artan talebin sayede maliyet avantajı ve koşullara uyum yeteneği karşılanması, hizmetin sürekliliğin sağlanması, sağlanmaktadır. Hem işbirliği hem de rekabet ortamı yatırımların geri dönüşünün daha hızlı gerçekleşmesi bu oluşturularak verimlilik artırılmaktadır. Şebeke örgüt bölümlendirmenin avantajlarıdır. Ancak, insanların gece yapısı üç şekilde uygulanmaktadır: vardiyalarında sürekli çalışmaları performanslarının düşmesine neden olmaktadır. • Dahili şebeke • Dengeli şebeke Sayı temeline göre bölümlendirme: Burada “sayı” • Dinamik şebeke kavramıyla kastedilen insan gücü miktarıdır. Endüstri devriminden önce ve devrimi izleyen ilk dönemler için Dahili şebeke, bünyesinde tüm şebekeyi denetim altında geçerli olduğu düşünülebilir. Bu bölümlendirmenin en tutan ana bir örgütü barındırmaktadır. Holding tipi örgüt yaygın olarak görüldüğü askeri örgütlerde bile daha ekip yapısı buna bir örnektir. Dengeli şebeke yapısında ise lider temelli uygulamalar tercih edilmeye başlamaktadır. örgüt, kaynak kullanımı ve süreçleri organize etmektedir. Lider örgüt memnun kalmazsa şebekenin yapısını Matriks örgüt yapısı: Yeni yapıların en çok kabul göreni değiştirebilir. Dinamik şebeke, tüm şebeke bünyesinde matriks örgüt yapılarıdır. Örgütsel kaynakların ve lider örgüt olmaması nedeniyle diğer şebeke örgütlerinden görevlerin eş zamanlı olarak hem fonksiyonel hem de farklılaşmaktadır. Bu şebekedeki herhangi bir örgüt proje temelli olarak bölümlendirildiği yapıdır. şebeke dahilinde girdi-çıktı süreçlerini sadece koordine Fonksiyonel yetkinin dikey, projeye ilişkin yetkinin de etmektedir. Bu örgüte “broker” örgüt denilmektedir. Bu yatay yayılımı söz konusudur. Matriks yapının genel örgütler belli bir işin yapılması amacıyla olarak basık, yetkinin büyük oranda ekiplere devredilip oluşturulmaktadır. İnşaat sektöründeki “ortak girişimler” hiyerarşik kademelerin olabildiğince seyreltildiği bir yapı bu örgüt yapısının en bilinen örnekleridir. Şebeke tipi olduğu belirtilebilir. Bireyler ikili bir yetki örgütsel yapılanmaların denetimi zordur, sınırları mekanizmasının etkisi altında hem fonksiyonel bölüm bulanıktır dolayısıyla örgüt kültürü zayıftır, ortak amaç yöneticisine hem de görev aldıkları projenin yöneticisine etrafında birleştirmek zor görünmektedir. karşı sorumludurlar. Proje yöneticisi hangi işin, ne zaman, neden ne kadar para harcayarak, hangi kalitede ve ne Örgüt Yapısını Etkileyen Faktörler
hızda yapılması gerektiği konusunda sorumluluk sahibidir. Örgütsel yapıya ilişkin tercihler strateji, çevre ve teknoloji Fonksiyonel yönetici ise işlerin nasıl gerçekleştirileceği, olmak üzere üç temel değişkene bağlı olarak hangi yöntem ve usullerle, kimin, nerede yapacağından farklılaşmaktadır. sorumludur. Strateji: Bir çok örgüt maliyet liderliği ya da farklılaşma İnsan kaynağından en yüksek fayda matriks yapılar stratejilerinden birini tercih etmektedir. Maliyet stratejisini sayesinde elde edilebilmektedir. Ancak, bu yapıların benimseyen örgütler yapısal olarak fonksiyonel olumsuz tarafı ikili bir emir-komuta ilişkisin varlığıdır. bölümlendirme yaklaşımını; farklılaşma stratejisini
Bazı örgütler proje birimlerini fonksiyonel birimlerle aynı uygulayanlar ise ürün, müşteri veya bölge temeline göre seviyede örgütlemekte ve örgütün diğer fonksiyonlarından örgütlenmektedirler.
bağımsız projeler yürüten bölümlerin oluşmasını Çevre: Örgütlerin girdi-çıktı ilişkisi içinde bulundukları sağlamaktadır. Bu yapılara “saf proje örgütleri” ortamdır. Çevresel belirsizlik karar verme sürecini denilmektedir. Bu yapılar matriks yapı değillerdir. zorlaştırmaktadır. Bu durumda bölümler arası farklılıklar
Ekip temelli örgüt yapısı: Yönetsel yetkinin ve ve koordinasyon ihtiyacı artmaktadır. Örgüt çevresel sorumluluğun daha alt seviyedeki ekiplere aktarılmasıyla değişikliklere uyum sağlayacak esneklikte olmalıdır.
oluşur. Tüm örgüt yatay olarak konumlandırılmıştır, Teknoloji: Hizmet üreten örgütlerde, müşteriyle doğrudan dolayısıyla ekip çalışması desteklenmektedir. ilişki kurulması ve üretim süreci çıktılarını soyut olması
Ekipler, çapraz fonksiyonel ekipler ve kendi kendini daha yatay, müşteri temelinde bölümlendirilmiş örgüt yöneten ekipler olarak iki başlıkta incelenmektedir. yapılarının tercih edilmesini gerekli kılmaktadır. Çapraz fonksiyonel ekipler farklı uzmanlık alanlarından Günümüzün dijital işletmeleri yatay iletişimi belli bir örgütsel sorunun çözümü için bir araya gelmiş kolaylaştıran, sanal şebeke tipi örgüt yapılarını tercih ekiplerdir. Kendi kendini yöneten ekipler ise süreklilik arz etmektedirler.
eden örgütsel sorunların çözümü için farklı uzmanlık