Üretim sistemleri talebe, stoğa, siparişe üretim ve siparişe Giriş göre montaj üretim olarak sınıflandırılabilir.
İş planı işletmelerin sürdürülebilir olabilmeleri için yapılması gerekenlere ve bunların nasıl yapılacağına karar Stoka göre üretimde, ürünler stokta bulundurulacak verilen süreçtir. İşletmelerin sürdürülebilir olmaları biçimde üretilmekte ve müşteri talebi oluştuğunda stoktan müşterilerin ihtiyaçlarına hitap eden mal ve hizmet karşılanmaktadır. Üretim düzeyinin belirlenmesinde stok üretmelerine bağlı olması iş planı içerisinde üretim seviyesi ve işletme hizmet seviyesi dikkate alınır. Siparişe planının önemini ortaya koymaktadır. göre üretimde, müşterinin özel isteklerine göre, çok farklı tipte ürünler, sık olmayan aralıklarla ve az miktarlara Üretim Sistemi ve Üretim Planı üretilmektedir. Siparişe göre montaj üretimde siparişe Üretim, insan gereksinimlerinin doğal olarak tamamıyla göre üretimle stoğa göre üretimin karması karşılanamaması neticesinde ortaya oluşan beşeri gerçekleştirilmektedir. Ürün parçalara ayrılarak ve çeşitli faaliyettir. Ekonomistler fayda oluşturmayı, mühendisler parçalar üretilerek stokta tutulmakta. Sipariş olduğu ise somut bir varlık üzerinde değer artışı sağlamaya zaman gerekli parçalar bir araya getirilip montaj yönelik değişiklik veya ham madde ya da yarı mamulü gerçekleştirilir.
kullanılabilir ürüne dönüştürmeyi üretim olarak Üretim sistemleri üretim miktarı ve akışına göre kesikli, tanımlamışlardır. İşletme yönünden üretim, yeni bir ürün sürekli ve proje tipi üretim olarak gerçekleştirilebilir. veya hizmetin ortaya çıkmasıyla sonuçlanan bir fayda oluşturmak amacıyla gerçekleştirilen faaliyet olarak Kesikli üretim sisteminde, farklı ürünlerden miktarca az tanımlanmaktadır. üretilebilmekte ve ürüne göre işlem sırası değişebilmektedir. Bu üretim türünün, parti tipi üretim ve Sistem, aralarında etkileşim olan ve belli bir amacı atölye tipi üretim olmak üzere alt kategorileri gerçekleştirmek için bir araya getirilmiş elemanların bulunmaktadır. Parti tipi üretim bir ürünün özel siparişi ya oluşturduğu bütündür. Bir sistemi; girdi, süreç, çıktı ve da devamlı müşteri talebini karşılamak amacıyla belirli geri besleme meydana getirebilir. Her sisteminin çeşitli miktarlarda partiler biçiminde üretilmesini ifade eder. elemanlardan meydana gelmesi sistem kavramının Müşterinin istediği özelliklere sahip ürünün tercih edilen bütünlüğünü göstermektedir. zaman ve miktarda üretilmesine atölye tipi üretim denir.
Bir işletmenin üretim sistemi, mal veya hizmet üretimi Siparişe göre üretim; esnek özellikli, kullanılan işgücü yapan bölümdür. Girdileri mal veya hizmete dönüştüren nitelikli, üretim araçları geneldir.
sisteme üretim sistemi denir. Üretimde dikkat çeken Sürekli üretimde, belirli bir ürünün üretimi çok yüksek dönüşümün olmasıdır. Üretim sistemi hem yapay hem de miktarda gerçekleştirilmektedir. Ürünün üretimi dış çevre ile ilişkisinden dolayı açık sistemdir. otomasyona dayalı olarak gerçekleştirilmektedir. Sürekli
Üretim süreci, sisteme giren unsurların katma değer üretimin, kütle üretimi ve akış üretimi olmak üzere iki alt meydana getirecek biçimde mal veya hizmete grubu mevcuttur. Kütle üretimde, bir ürünün üretimi çok dönüştürülmesidir. büyük miktarda uzun zamanlı gerçekleştirilir ve bazı değişikliklerle farklı ürün üretimine geçilebilir. Akış Girdilerin çıktılara dönüştüren süreçler; fiziksel, yersel, üretiminde, üretim ekipmanları sadece bir tür ürünün fizyolojik, kimyasal, psikolojik ve bilgisel olabilirler. üretilmesi için kullanılır. Üretim süreçleri, malzeme ve Girdilerden çıktı elde edilmesiyle dört farklı değer ekipmanlar standart hale getirilmiştir. oluşturulabilmektedir. Bunlar; şekil, yer, zaman ve sahiplik değerleridir. Şekil değeri, girdilerin biçimlerinin Proje tipi üretimde benzersiz bir ürünün belirli bir zaman değiştirilerek müşteri için değer oluşturulmasıdır. Bu diliminde tamamlanması söz konusudur. Bir otoyol değişim fiziksel veya kimyasal olabilir. projesi veya gökdelen inşaatı bu türe örnektir.
Yer değeri, üretim sisteminin ürünü veya müşteriyi Bilgisayar ve ileri teknolojilerin üretimi sürecine dâhil istenilen yere getirmesiyle oluşturulur. Bu yer değişimi olmasıyla birlikte ileri üretim süreçleri ortaya çıkmıştır. ulaşım araçlarıyla sağlanmaktadır. Bunların önde gelenleri olarak; esnek üretim, tam zamanında üretim, yalın üretim, bilgisayarla bütünleşik Zaman değeri, ürünün müşteriye istenilen zamanda üretim, grup teknolojisi (hücresel üretim) sistemleri sağlanmasıyla oluşturulan değerdir. gösterilebilir.
Sahiplik değeri, müşterinin isteyebileceği bir ürünün Üretim planı, mevcut üretim durumunu, gereksinimleri ve varlığıyla ilgili müşteriye bilgi verilmesi veya müşterinin üretim biçiminin gelecekte sunacağı fırsatları ürüne sahip olabilmesi için dağıtım kanallarıyla gerekli belirtmelidir. Üretim planı güçlü ve zayıf yönler hesap araçlarını sağlanmasıyla oluşturulur. edilerek hazırlanmalı, fırsat ve tehditleri değerlendirmeye
Mallar somut varlıklardır. Hizmetin üretim ve tüketimi eş olanak tanımalıdır.
zamanlı gerçekleşir ve ölçülmesi zordur. Üretim planının hedefi, kesintisiz biçimde müşteri
taleplerinin karşılanması için üretim hız ve önceliklerinin tespit edilip uygulanmasıdır.
Üretim planında; üretim sürecinin aşamaları, tesisler, arttıkça duyarlılığı azalacaktır. Diğeri ise ürün çeşitliğinin kapasite, verimlilik, hammadde tedarik güvencesi, nitelikli arttıkça duyarlılığın azalmasıdır. Üretim planının uygun iş gücü durum, üretim avantajları, kalite kontrol zaman dilimini kapsaması ve ürün gruplarına dayalı yöntemleri gibi konular ele alınmalıdır (S: 65). gerçekleştirilmesi daha doğru olur.
Süreç Akış Şemaları Üretim planı hazırlanırken; planlama dönemi, ürün Süreç akışı, girdilerin hangi süreçlerden ve hangi sırayla gruplanırının belirlenmesi, kısıtların bilinmesi hususları geçtiğinin belirlenmesidir. Ürün tasarımında süreç önemlidir.
planlaması zorunludur. Sürecin ilk tasarımında veya Üretim planlaması yapılırken; planın kapsayacağı hâlihazırdaki durumun iyileştirilmesinde süreç akış dönemin belirlenmesi, stok seviyesinin tespiti, talep şemaları kullanılır. Süreç akış şemalarıyla sürecin genel tahminlerinin yapılması, kesin sipariş tespiti, dönem başı akışı, problemlerin meydana gelebileceği yerler ve ve sonu stok saptanması, üretim kapasite kontrolü, kaynak gerektiğinde düzeltmelerin yapılacağı yerler görülebilir. kontrolü ve üretilecek miktarın hesaplanması biçiminde
Süreç akış şemalarıyla birlikte montaj şemaları da bir yöntem takip edilir.
bulunmaktadır. Üretim planının hazırlanmasında farklı stratejiler
Süreç akış şeması, üretimin tüm aşamalarını kapsayarak kullanılmaktadır. Bunlardan ilki talebi izleme veya esnek ham maddeden nihai ürüne kadar tüm işlemlerle birlikte üretim stratejisidir. Bu strateji çalışanların işe alınmasına, depolama, taşıma ve gecikmeleri de gösterir. Bu işten çıkarılmasına, fazla mesai ve fason üretim şemalarla, üretim ile ilgili işletmelerin istenilen sırada yapılmasına olanak tanımaktadır. Bu stratejinin olumlu gerçekleşmesi sağlanıp verimliliği en üst seviyeye yönü stokun düşük seviyede tutulmasıyken olumsuz yönü çıkarılması amaçlanır. üretimin düzensiz olmasıdır.
Bu şema üç bölümden meydana gelir. Birinci bölüm İkinci strateji sabit üretim hızı stratejisidir. Bu stratejide analizin özetinden oluşur. planlama dönemi boyunca üretim hızı sabit tutulmakta ve stoklar kullanılmaktadır. Talep ve üretim arasındaki denge İkinci bölümde tanıtıcı bilgilere yer verilir. Şemanın stok bulundurma ile sağlanmaktadır. Ayrıca, fason üretim gövde kısmında ilk sütundaki her satıra sürecin bir ve yok satma diğer talep karşılama alternatifleridir. Bu aşaması ya da işlemle ilgili tanıtım bilgileri verilir. İkinci stratejinin en olumlu yönü rahat planlama yapılabilmesi ve sütunda her aşamanın ait olduğu faaliyet sınıfına ilişkin çok düşük hazırlık maliyeti gerektirmesidir. İş gücü semboller belirtilir. seviyesinin sabit olması nedeniyle, çalışanların işe Şemalarda basitlik ve anlaşılırlık için bütün faaliyetler alınması ve eğitilmesi maliyetleriyle fazla mesai veya iş standart sembollerle ifade edilen beş gruba ayrılmıştır (S: gücü düzeyinin boşta kalma maliyetleri de en düşük 67, Tablo 4.1). seviyede tutulabilmektedir.
Süreç akış şeması temel olarak, sistemin esas parçaları Son strateji karma stratejidir. Bu stratejide talebi izleme arasındaki ilişkiyi ifade eder. Şemalarda akış sembollerle stratejisinin üretimdeki dengesizliği ve çalışan sayısındaki gösterilmekte ve semboller de birbirine oklarlar değişkenliği ile sabit üretim hızının stok bulundurma bağlanmaktadır. olumsuzluğu dengelenmektedir. Bu strateji, dengeli olmayan talep seviyelerinde yöneticilere esneklik Üretim Planlaması tanımakla birlikte belirli bir stratejinin oluşturulamaması Üretimin temel amacı mal ve hizmet ortaya koymaktır. da yanlış yaklaşımların uygulanmasına ve çalışanlarda Üretimde kullanılan girdiler; hammadde, insan gücü ve karmaşaya sebep olabilmektedir.
sermayedir. Bunlara bilgi, teknoloji, enerji ve girişimcilik Üretim planları geniş kapsamlı ve üretim gruplarına gibi faktörler dâhil edilebilir. yönelik hazırlanabileceği gibi çok detaylı ve ürün tiplerine
Üretim, girdilerin bir araya getirilerek, birbirleriyle göre de gerçekleştirilebilmektedir. Üretim etkileşimleri sonucu dönüşüme uğraması ve çıktı elde programlamada; 1-5 yıl, 3-12 ay, 1-90 gün gibi süreler edilmesidir. olabilmektedir. Planlarda uzun dönemden kısa dönem doğru gidildikçe işletme faaliyetlerini ölçmekte kullanılan Üretimde planlama işlemleriyle, işletmelere sağlanacak birimler daha özgün hale almaktadır. faaliyetler en üst seviyeye çıkarılırken olumsuzlukların ise en düşük düzeye indirilmesi amaçlanır. Uzun süreli planlar işletmenin stratejilerini oluşturan niteliktedir. Bu planlar; talep tahminleri, mali kaynak Üretim planlaması, gelecekteki üretimin faaliyetlerinin temini, işletme analizleri ve kapasite analizlerine dayanır. veya miktarının düzeyini tespit eden bir fonksiyon olarak ifade edilebilir. Üretim planlaması ile müşterilere 3-12 aylık planlara çalışan sayısı, istenen stok düzeyi, istedikleri ürünü istedikleri miktar ve zamanda sağlamak üretim araçları düzenleme planları ve tedarik konuları mümkün olacaktır. Talep tahminini etkileyen iki faktör örnek olarak gösterilebilir.
vardır. Bunlardan ilki zamandır. Tahminin zaman aralığı
Üretim planlaması iki temel ve yedi alt gruptan oluşur. Malzeme Gereksinim Planlaması
Ön planlama; üretim geliştirme ve tasarımı, satış Malzeme gereksinim planlamasının (MGP) amacı; doğru tahminleri, işyeri düzeni, araç politikası ve üretimin ön malzemenin, doğru miktarda, istenilen kalitede ve planlaması çalışmalarından meydana gelir. istenilen zamanda üretim alanında bulunmalarının garantilenmesidir. Planlamada; planlama kaynakları ile işin hazırlanması ve iş verme faaliyetleri ele alınmaktadır. Bu faaliyetler; MGP; tamamlanmış ürün isteklerini zamana bağlı alt malzeme, yöntemler; iş gücü, makine ve araçlar, iş montaj, parça, hammadde gibi isteklere dönüştüren sırasının belirlenmesi, iş sürelerinin belirlenmesi, yükleme bilgisayar destekli bir sistemdir. MGP; ne, ne kadar ve ne ve çizelgelemedir. zaman gereklidir? Sorularına cevap vermek için oluşturulmuştur. İşletmenin önemli görevlerinden biri müşteri memnuniyeti kapsamında üretim planlamasını tam, zamanında ve Genel anlamda MGP’nin amacı; stok seviyesini en ekonomik gerçekleştirmektir. düşükte tutmayı, iş akışı düzenine katkı sunmayı, malzemenin olmaması kaynaklı üretim aksamasını en Ana Üretim Planlaması düşük seviyeye indirmeyi, teslimatlara yardımcı olmayı ve
Ana üretim planlaması ile üretim hususunda işletmelere müşteriye en iyi hizmeti sunmayı gerçekleştirmektir. destek sağlamak için, üretim, stok ve iş gücü seviyeleri MGP’nin üç temel girdisi; ana üretim çizelgesi, malzeme tespit edilmektedir. Ana üretim planlama sürecinin esas listesi ve stok durum dosyasıdır. girdileri; talep, mevcut kaynaklar, süreç planlama çıktıları ve diğer etkenlerdir(S: 71, Tablo 4.2). Üretim planının Ana üretim çizelgesi, üretim stoklarını güncellemek ya da önemli çıktısı ana üretim çizelgesidir. Ana üretim planında müşteri talebini gerçekleştirmek amacıyla hazırlanır. Ana tespit edilen dönem tabanındaki üretim oranları üretim üretim planlama son ürün miktarını ve üretim dönemini çizelgesinin temel girdilerini meydana getirir. belirlemektedir.
Ana üretim planlaması ürün grupları üzerinden Malzeme listesi, bir ürünün üretilmesi için ihtiyaç duyulan gerçekleştirilmektedir. parça, alt montaj ve hammaddenin listesidir. Malzeme listesinden planlamaya sağlanan temel bilgi ürün yapı Talep değişken değilse ana üretim planlaması gerekli ağacıdır. Ürün yapı ağacı bir ürünün montajında ihtiyaç değildir. İşletmenin amacı stratejik planı zedelemeden en duyulan alt montaj ve parçaların görsel açıklamasıdır. az maliyetle değişken talebi karşılayacak üretim, stok ve MGP sistemi, basit olarak ürün yapı ağacından başlayarak üş gücü planları gerçekleştirmektir. ana ürün talebine bağlı olarak bağımlı parçaların talebini Ana üretim planlamasının hazırlanmasında; talep tespit etmeye dayanır. Bir MGP sisteminin etkin tahmininin hazırlanması, toplam kapasitenin belirlenmesi, kullanılması için malzeme listesinin eksiksiz ve doğru üretim kapasitesi için alternatif kaynakların belirlenmesi hazırlanması gerekmektedir. ve talebi karşılayan ideal üretim kapasitesinin bulunması Stok durum dosyası ise her malzemenin stok durumu ile aşamaları yer almaktadır. ilgili bilgi veren bilgisayar dosyasıdır. Her malzeme Ana üretim planlamasının geliştirilmesinde kullanılan kaydında malzeme seviye kodu, mevcut stok, sipariş teknikler arasında; çizelge yönetimi, doğrusal miktarı ve müşteri siparişi yer alır. programlama, doğrusal karar kuralları, yönetim katsayısı Üretim çevresinde çeşitli nedenlerden kaynaklı sürekli ve benzetim gibi yaklaşımlar yer almaktadır. değişimin meydana gelmesi tabidir. Her durumda MGP Ana üretim planlamasından sonra üretim çizelgelemesi sistemi bu değişimlere uyum göstermelidir. hazırlanır. Ana üretim çizelgelemenin amaçları; stok MGP’nin geliştirilmiş türü olan üretim kaynak planlaması miktarını belirli düzeyde tutarak ve zamanında teslimatla (ÜKP); üretim, pazarlama, mühendislik ve finans müşteri memnuniyeti sağlama; malzeme işçilik ve bilgilerini organizasyonun toplam üretim planı içini bir ekipmanın verimli kullanımını sağlama; malzemeye araya getirerek, kaynakların verimli bir şekilde yatırımı istenilen düzeyde tutma olarak açıklanabilir. planlanmasına olanak sunan bir üretim yönetim sistemidir. Kapasite gereksinim planlaması her iş merkezinde işlerin ÜKP; üretilecek ürün türü, üretim için gerçekleştirilecek başlama zamanının ve gerçekleştirilme sürelerini gösterir. olanlar, işletmenin mevcut imkânları ve üretim için Son montaj çizelgelemesi ile ürünün nihai hali için gerekli olanları göstermektedir. işlemler gerçekleştirilir. Girdi çıktı planlaması ve kontrolü Üretim süresinin kısalması, stok düzeyinin düşürülmesi ile malzeme planlamasına göre talebin çizelgelenmesi ve ve müşteri teslim gecikmelerinin azaltılması başarılı ÜKP kapasite kısıtlaması ile ilgili rapor ve yöntemler tespit uygulamalarının işletmeye sağlayacağı olanaklar edilir. arasındadır.
MGP’nin en önemli olumlu yönü, karmaşık ve büyük olup olmadığını tespit eden kapasite gereksinim hacimli üretim ortamlarında çeşitli üretim faaliyetlerini planlamasının önemli girdilerinden birisi MGP’dir. koordine edebilme kabiliyetidir. Kapasite gereksinim planlamasıyla işletme iş merkezlerindeki aşırı yüklemeleri, düşük yüklemeleri ve MGP’nin doğru uygulanabilmesi varsayımların hayat dar boğazları fark edebilir. MGP den malzeme geçirilmesine bağlıdır. Bu MGP için en önemli kısıttır. ihtiyaçlarını alarak bunları ileri dönemler için çeşitli iş Doğru ve geçerli ana üretim planının olmaması halinde merkezlerinde işgücü saat birimine çevirir. MGP’nin sağlıklı çalışmasından bahsedilemez. Güvenilir ve doğru olmayan stok ve işlem verileri, iyi planlanmış bir Kapasite planlamada kullanılan maliyet analiz MGP sistemini bozabilir. MGP’ ye yönelik diğer eleştiri tekniklerinden biri başa baş noktası analizidir. Bu analiz, ise abartılı temin zamanıyla ilgilidir. sabit maliyetleri karşılamak için gereken üretim miktarını gösterir. Üretim kaynakları planlamasında kullanılan diğer Kapasite Planlaması yöntem olan doğrusal programlamadır. Kapasite
Kapasite planlaması, işletmenin üretim faaliyetleri için planlamasında simülasyondan da faydalanılmaktadır. gerekli insan, makine ve tüm fiziksel kaynakları belirleme sürecedir. Kapasite, bir sistemin bir işi Kuruluş Yeri Seçimi
gerçekleştirebileceği en uygun değer olurken kapasite Kuruluş yeri işletme ve sermaye maliyetlerini etkiler. planlama, kapasiteyi hesaplayarak üretim Kuruluş yeri kararının kapasite ve talep tahminiyle birlikte gereksinimleriyle uyum içinde olacak şekilde seviyelerini verilmesi seçimin doğruluğuna katkı sunar. İşletmenin ayarlar. Kapasite işletmede karşılaşılan ürün grubunun kapasitesi, üretim yöntemi ve kuruluş yeri yakından ortak bir birimi olarak ifade edilmelidir. ilişkilidir (S:77, Tablo 4.3). Kapasite genel anlamda bir üretim oranı veya belirli bir Kuruluş yeri bakımından işletmeler; hammadde kaynağına zaman dilimindeki üretim miktarı olarak dönük, pazara dönük ve kuruluş yeri farklı olan işletmeler tanımlanmaktadır. Kapasite ölçülmesi üretim plan ve olmak üzer üç nitelikli olabilirler. programlarının hazırlanması açısından önemlidir. İstenilen miktarda ürünün istenilen zamanda üretilmesi Tesisin kuruluş yerinin belirlenmesinde; gereksinimler olanağı verecek programların hassasiyeti kapasite saptanmalı, seçilecek yerin faaliyetlere etkileri olan değerlerinin gerçeğe uygun olmasıyla sağlanabilir. özellikleri belirlenmeli, yer seçimi aşamaları sırayla gerçekleştirilmeli, her aşama için uzman kişi ve kuruluşlar Kapasite tasarımında sadece ürünlerin yıllık satışlarını tespit edilerek faydalanma olanakları belirlenmeli. bilmek yeterli değildir. Satış rakamları mevsimsel etki, rakip politikaları, ekonomik durum ve yasalar gibi Tesis seçimi sırasıyla; tesisin kurulacağı genel bölgenin, unsurlardan etkilenmektedir. bölgenin belirli bir yerinin ve belirlenen yer içinde tesisin kurulacağı arazinin seçimi aşamalarından oluşur. İdeal şartlarda, belirli bir zamanda elde edilen azami üretim miktarına teorik kapasite denir. Teorik kapasiteden Bölge seçiminde, işletme devletin yatırım ve vergi kullanılamayan sürenin çıkarılmasıyla fiili kapasite tespit indirimleri gibi planlama ve güdüleme önlemlerinin etkisi edilir. İşletmeler fiili kapasiteye dikkat eder ve ulaşmaya altında bulunur. çalışır. Bölge analizinde; pazar uygunluğu, hammadde Kapasite planlaması, kaynak gereksinim, kaba kesim kaynaklarının durumu, yan sanayi kuruluşları, ulaşım kapasite ve kapasite gereksinim planlamalarından oluşur. olanakları, enerji kaynaklarının durumu, iklim koşulları Kaynak gereksinim planlamasının amacı, üretim planının işgücü kaynakları ve yasal faktörleri dikkate alınmalıdır. karşılayacak olan temel kaynakların bütünleşik olarak seviyelerini tespit etmektir. Bu plan, işgücü ve kapasite Yer seçiminde, gelecekle ilgili tahminlerde bulunulur, durumundan yararlanarak kaynak ihtiyacını ortaya koyar. işletmenin kuruluş yeriyle ilgili ölçütler tespit edilir ve ölçütlere göre karşılaştırma yapılıp yer seçim işlemi İşgücü ve kapasite, bir birim üretim için ihtiyaç duyulan tamamlanır. makine, teçhizat veya işçi saatin kapasitelerini göstermektedir. Yer seçiminin hatalı yapılmasının önemli sebeplerinden biri yeterli ve doğru olmayan bilginin değerlendirmede Ana üretim çizelgelemesi gereksinimlerine göre gerekli kullanılmasıdır. Kuruluş yeri seçiminde, karşılaştırmalı kaynakların belirlenmesi ile kaba kesim kapasite yöntemler, faktör karşılaştırma ve değerlendirme planlamasının amacı gerçekleştirilir. yöntemleri, ağırlık merkezi yöntemi ve doğrusal Kapasite gereksinim planlaması kısa dönemden orta programlama kullanılabilir. döneme kadar bir planlama aralığında malzeme planının uygulanabilmesi için gerekli işgücü ve makine donanım miktarını tespit eder. Gerekli kapasite ile mevcut kapasite karşılaştırılarak aşırı veya düşük yüklemeler tespit edilir. İş merkezlerindeki iş yükünü ölçen ve kapasitenin yeterli