• Problemin çözümü için uzlaşma kabul edilebilir Çok Kriterli Karar Problemlerinde olmalıdır. Ölçeklendirme • Karar verici, ideal çözüme en yakın çözümü
Çok kriterli karar vermede nihai karar, kriterler arası ve kabul etmeye istekli olmalıdır. kriterler içi karşılaştırmalara dayanır. Kriterler arası • Karar verici için, fayda ile her bir kriter karşılaştırmada, kriterler birbiriyle kıyaslanır. Bu fonksiyonu arasında doğrusal bir ilişki olmalıdır. kıyaslamadan amaç, kriterleri bir öncelik sırasına sokmak, • Kriterler birbirleriyle çelişen nitelikte ve başka bir ifadeyle kriterlerin karar verici için önem karşılaştırılamayan birimlerle ölçülüyor derecelerini belirlemektir. Kriterler içi kıyaslama ise, olmalıdır. belirli bir kriter esas alındığında, hangi alternatifin o • Alternatifler, belirtilen tüm kriterler için kriterde daha cazip olduğunu belirlemek için yapılır. Son değerlendirilmelidir. karar, bu iki kıyaslamanın sentezi sonucunda verilir. • Karar vericinin tercihleri kriterlere verilen
Çok kriterli karar problemlerinde kriterlerin bir kısmı nitel ağırlıklar ile ifade edilebilir olmalıdır. ifadeler kullanılarak, bir kısmı ise nicel değerlerle ancak • VIKOR tekniği, karar vericinin etkileşimli farklı ölçüm birimleri kullanılarak ifade edilebilir. Diğer katılımı olmadan başlar, fakat nihai çözümü karar taraftan kriterlerin yönü de birbirinden farklı olabilir. verici onaylayacağından, bu nihai çözüme kendi Kriterin yönü, o kriter için küçük değerlerin mi, yoksa tercihlerini de dahil edebilir (Opricovic ve Tzeng büyük değerlerin mi tercih edildiğini gösterir. Eğer kriter 2007, s.517). bir maliyeti temsil ediyorsa, küçük değerler tercih VIKOR Tekniğinin Adımları edileceği için kriterin yönü minimizasyon, kriter bir faydayı temsil ediyorsa, büyük değerler tercih VIKOR tekniğinde karar verme süreci, karar probleminin edileceğinden kriterin yönü maksimizasyon olur. Kriter tanımlanması ile başlar. Karar probleminin olarak nitel ifadelerin kullanılması, nicel değerlerle ifade tanımlanmasıyla birlikte problemin amacı da ortaya konur. edilen kriterlerde farklı ölçüm birimlerinin kullanılması ve Daha sonra alternatifler ve alternatiflerin son olarak kriterlerin farklı yönlerde olabilmesi, karşılaştırılmasında, sıralanmasında ve seçilmesinde etkili alternatiflerin birbirleriyle kıyaslanmasını olanaksız hale olacak kriterler belirlenir. Kriterler karar vericinin getirir. Bu nedenle, öncelikle karar matrisindeki orijinal alternatiflerden beklentisini yansıtacak biçimde sezgisel değerler ortak bir ölçeğe dönüştürülmelidir. Bu amaçla olarak belirlenebileceği gibi konunun uzmanlarının geliştirilecek ölçeğin, aşağıdaki özelliklere sahip olması görüşleri alınarak da belirlenebilir. Teknikte her bir istenir. alternatifin her bir kritere göre aldığı değerler skor ya da performans olarak ifade edilmektedir. Karar problemine • Ölçek nicel (sayısal) olmalıdır. ilişkin kriterlerle birlikte kriterlerin yönü de • Ölçek, kriterler arasındaki birim farkını ortadan belirlenmelidir. Kriterlerin yönünü belirlemede, kriterin kaldırmalıdır. maliyet ya da fayda özelliklerinden hangisini taşıdığı • Ölçeklendirme sonucunda kriterlerin yönü aynı önem kazanmaktadır. Çözüm algoritmasının adımları olmalıdır. uygulanırken, kriterin özelliği maliyet olduğunda tüm Alternatifler arasında anlamlı bir kıyaslama yapabilmek değerler içinden en küçük değer tercih edileceğinden, için, karar matrisinin yukarıda açıklanan özelliklere sahip çözüm için oluşturulan tablolarda kriterin yönü (min) bir ölçekle dönüştürülmesi gerekmektedir. Bu nedenle biçiminde temsil edilir. Benzer biçimde kriterin faydayı nitel değerler içeren orijinal karar matrisini yansıtması durumunda ise tüm değerler içinden en büyük ölçeklendirilmiş karar matrisine dönüştürmek için iki değer tercih edileceğinden kriterin yönü de (max) aşamalı bir yol izlenir. Birinci aşamada, nitel değerler biçiminde ifade edilecektir. Daha somut bir şekilde ele nicel değerlerle ifade edilir. İkinci aşamada ise farklı alınacak olunursa VIKOR tekniğinin adımları aşağıda birimlerle ifade edilen tüm nicel değerler ortak bir ölçeğe belirtildiği gibidir:
çevrilir. • Karar Matrisinin (X) Oluşturulması
VIKOR Tekniği • Her Kriter İçin En İyi ( fj * ) ve En Kötü ( fj −) Değerlerin Belirlenmesi VIKOR (Vise Kriterijumska Optimizacija I Kompromisno • Normalize Karar Matrisinin (R) Oluşturulması Resenje – Çok Kriterli Optimizasyon ve Uzlaşma) tekniği • Ağırlıklı Normalize Karar Matrisinin (V) Opricovic ve Tzeng (2004) tarafından çok kriterli karar Oluşturulması verme problemlerinde uygulanabilir bir teknik olarak • Ortalama Grup Faydası (Si ) ve En Büyük önerilmiştir. VIKOR tekniği, birbiri ile çelişen kriterlerin Pişmanlık (Ri ) Değerlerinin Hesaplanması göz önüne alınması gereken problemlerde, alternatiflerin sıralanmasına ve en uygununun seçimine odaklanmıştır. • Qi Değerlerinin Hesaplanması VIKOR tekniğinin uygulandığı problemlerde aşağıda • Alternatiflerin Sıralanması ve Koşulların sıralanan özellikler bulunur: Denetlenmesi
VIKOR Tekniğinin İşletme Uygulamaları
VIKOR tekniği, personel seçimi, performans değerlemesi, kuruluş yeri seçimi, müşteri memnuniyetinin ölçülmesi, bilgisayar seçimi, yazılım seçimi, proje tekliflerinin değerlendirilmesi, tedarikçi seçimi, vb. alanlarda uygulanmaktadır.
VIKOR Tekniğinin Diğer Çok Kriterli Karar Verme Teknikleri ile Karşılaştırılması
ÇKKV tekniklerinin hepsinde alternatiflerin karşılaştırılmasında değerlendirme ölçütü olarak nitel ve nicel kriterler birarada kullanılabilmektedir. Bu teknikler, nitel kriterlerle karar vericilerin yargılarını dikkate aldığı için sübjektif, çözüm için matematiksel algoritmalara dayandığı içinse objektif analiz teknikleri olarak değerlendirilirler. Bununla beraber çok kriterli karar problemlerinde çözüm için en uygun tekniğin hangisi olduğu sorusunun net bir cevabı yoktur. Hangi tekniğin seçilmesi gerektiği konusu karar vericinin tercihine kalmıştır. AHP, ANP ve ELECTRE tekniklerinde hesaplamalar ikili karşılaştırmalar temeline dayandıkları için alternatif ve kriter sayısı arttıkça karşılaştırma ve hesaplama işlemleri daha karmaşık ve zaman alıcı olmaktadır. Bu anlamda TOPSIS ve VIKOR teknikleri hesaplama kolaylığı açısından söz konusu diğer tekniklere üstünlük göstermektedir. Bunun sonucu olarak TOPSIS ve VIKOR teknikleri hesaplamalar için özel programlar gerektirmeyip MS Excel yazılımı, gerekli hesaplamaların gerçekleştirilebilmesi için yeterli olmaktadır.