Küresel Finans Piyasalarının Mevcut Durumu

Finans sektörünün esas görevi, tüketim ve üretim harcamalarından daha fazla geliri olanlar (yatırımcı, borç veren, sermaye sağlayan) ile gelirinden daha fazla tüketim veya üretim yapmak isteyenler (borçlanan, ihraççı, sermayeyi kullanan) arasında “aracılık” yaparak sermayenin atıl kalmamasını ve optimal dağıtılmasını sağlamaktır.

Finansal aracılık çeşitli kurum ve piyasalar yolu ile hizmetler ve araçlar sunarak yapılır. En basit örnek, ticari bankalar aracılığı ile banka mevduatlarının kredi olarak kullanıma sunulmasıdır. Başka bir örnek, bir şirketin veya devletin ihraç ettiği tahvillerin yatırım bankaları ve aracı kurumlar vasıtası ile piyasada satılmasıdır. Şirketlerin pay senetlerinin halka arzı da yaygın bilinen bir aracılık hizmetidir. Emeklilik fonları ve yatırım fonları da aracılık görevi yaparlar. Şöyle ki, kişilerin bu fonlara katılımı ile toplanan paralar fon yönetimi tarafından sermaye piyasası araçlarına yatırılarak sermayeye ihtiyacı olan kurumlara aktarılır.

Sermayeyi sağlayanlar, sermayeyi kullananların risk derecelerine bağlı olarak, az veya çok riske girerler. Kâr etmek amacı ile sermayeyi kullananlar ise belirli veya belirsiz bir zaman boyunca “başkasının parasını” kullanıyor olacaklardır. İki tarafın bu farklı endişe ve beklentilerini dengeleyen, kullananın sağlayana ödediği kâr oranına sermayenin maliyeti denir. İfade netliği için sermayenin
maliyeti, kullanan için bir maliyet (kredi faizi gibi) ve sağlayan için ise bir gelirdir (mevduat faizi gibi).

Millî gelir hesaplamalarında aracılık maliyetine “finansal katma değer” denir.

Bir piyasanın büyüklüğünü ölçmek için en basit yöntem o piyasada ticareti yapılan ürünlerin
piyasa değerlerini toplamaktır. Bir finansal aracın (menkul kıymetin) belirli bir tarihteki toplam piyasa değeri, o tarihteki fiyatı ile miktarını çarparak bulunur. Araçların piyasa değerlerinin toplamı ise o piyasanın büyüklüğünü gösterir.

Finansal piyasaları üçe ayırabiliriz:

1. Borç piyasaları
2. Pay piyasaları
3. Türev piyasalar

Bir ülkedeki borç piyasalarının toplam büyüklüğü o ülkedeki borç miktarını gösterir. Ülkelerin toplamı ise küresel borcu gösterir. Borç rakamlarını toplayan ve yayımlayan çeşitli uluslararası kuruluşlar vardır. International Monetary Fund (www.imf.org), Dünya Bankası (www.worldbank.org), Institute of International Finance (www.iif.com) ve Bank for International Settlements (www.bis.org) bunların başında gelirler. 

Toplam borç miktarı, borçlanan tarafa göre 4 kısımdan oluşur:
1. Hanehalkının borcu (bireysel ev ve tüketici kredileri, kredi kartı borçları)
2. Şirketlerin borcu (finansal olmayan şirketlerin banka kredi borçları, ihraç etmiş oldukları tahviller)
3. Devletin borcu (Merkezî hükûmet ve kamu kuruluşların ihraç ettikleri tahviller ve kredi borçları)
4. Finans sektörünün borcu (finansal şirketlerin kredi borçları, ihraç etmiş oldukları tahviller)

Farklı hızlarda olsa bile her türlü borç miktarı dünyada artmaya devam etmiştir. Tablo 8.1’de özetlendiği gibi en hızlı büyüyen kesim devletlerin borcu (yıllık %6,4) ve göreli en yavaş büyüyen ise finans sektörü borçları (yıllık %4,7) olmuştur. Bu farklılıktaki en belirgin nedenler, 2008 krizi sonrası ve en son Covid19 salgını sürecinde devletlerin aşırı borçlanmaya dayalı ekonomik politikaları ile 2008 krizi sonra bankacılık sektörüne getirilen borçlanma (kaldıraç) sınırları olmuştur.

Türkiye’de en hızlı büyüyen borç hanehalkının borcu (yıllık %9,7) olmuştur. Yine de hane halkı borcunun toplamdaki payı hâlen %11 civarındadır ve bu oran dünya genelinde görülen %19’luk payın epeyce altındadır. Bu farkın altında yatan en belirgin neden Türkiye’de konut kredisi pazarının henüz yeteri kadar büyümemiş olmasıdır.

Borç piyasaları konusunu bitirmeden kısaca önemi gittikçe artan “sürdürülebilir borç” pazarından bahsetmek yerinde olacaktır. Çok net ve yaygın kabul gören bir tanım henüz olmamakla beraber belirli bir düzeyin üzerinde “Çevresel, Sosyal ve Yönetişim” (İngilizce olarak kısaca ESG denen Environmetal, Social and Governance) notu olan borçlanma araçları sürdürülebilir sayılmaktadır.

Borsalarda halka açık şirketlere ilgili piyasa bilgileri IMF ve Dünya Bankası gibi başka kaynakların yanı sıra en detaylı şekilde World Federation of Exchanges’in (WFE) (www.world-exchanges.org) web sayfasından temin edilebilir. Bu kaynakta, az sayıda üye olmayan (London Stock Exhange gibi) borsa dışında tüm dünya borsaları bulunabilir. Burada sunulan istatistikler, WFE bilgilerine, üye olmayan belli başlı borsalardan alınan bilgiler de eklenerek hesaplanmıştır.

Şirketler için finansman kaynağı ya borç ya da pay piyasalarıdır. İki alternatif arasında yapılan tercih
şirketin sermaye yapısını ve finansal risk seviyesini belirler. Pay ihracı (halka arz) yoluyla finansman tercihi ülkenin politika düzeyinde finans anlayışından ve yasal altyapısından bağımsız değildir. Halka açılan firma sayısında artış bunun bir göstergesidir ama tek göstergesi değildir. Şirket sayısı kadar, halka arz yoluyla sağlanan finansman kaynağının büyüklüğü de önemlidir.

Talep tarafında bakınca, pay piyasalarının büyümesi için en kritik ön koşul yeteri büyüklükte bir “kurumsal yatırımcı” pazarıdır (yatırım fonları, emeklilik fonları ve diğer fonlar).

Türev araç, belirli bir dayanak varlığın alımı, satımı veya takası için iki taraf arasında yapılan finansal bir sözleşmedir.

Üç türlü türev araç vardır:

1. Opsiyon kontratı

2. Vadeli kontrat

3. Swap kontratı

Türevlerin dayandığı varlıklar çok çeşitlidir. Her türlü menkul kıymet (pay senedi, borsa endeksleri,
tahvil ve benzeri borçlanma araçları gibi), emtialar (tarım ürünleri, kıymetli madenler, endüstriyel madenler, petrol ve elektrik gibi enerji ürünleri, karbon salımı gibi), sigorta ürünleri (“CDS” gibi temerrüt riski paketleri) ve diğer türevler (vadeli bir kontrata girme opsiyonu gibi) piyasalarda görülen dayanak varlıkların bir kısmıdır.

Bir ülkenin ekonomik büyüklüğünün en meşhur ölçütü üretilen tüm mal ve hizmetlerin toplam net
değeri veya tüm gelirlerin toplamıdır. Buna Gayrisafi Yurt İçi Hasıla (GSYİH) veya İngilizce olarak Gross Domestic Product (GDP) denir. Yukarıdaki paragraflarda “gelir” veya “millî gelir” ifadeleri bu anlamda kullanılmıştır. Ekonomik refah düzeyi ise kişi başına düşen millî gelir ile ölçülür ve basitçe millî gelir sayısını insan sayısına bölerek hesaplanır.

Dünyanın en büyük ekonomisi 26.9$ trilyon toplam gelir ve 80.412$ kişi başı gelir ile ABD’dir. İkinci
büyük ekonomi olan Çin’in millî geliri 17,7$ trilyon ve kişi başı geliri 12.541$’dir. Üçüncü sırada 4,4$
trilyon toplam ve 52.824$ kişi başı gelir ile Almanya gelmektedir

Millî gelir sıralamasında Türkiye dünyada 17’nci sıradadır. En büyük yirmi ekonominin oluşturduğu
gruba G20 denir ve Türkiye 1991’den beri bu grubun içindedir.

Finansal açıklık, ülkeler arası finansal akışların (borç alma ve ödeme, borsalara ve fonlara yapılan yatırımlar, ortaklığa yönelik transferler vb.) toplamının gelire oranıdır. 

Ticari açıklık, ülkeler arası ticari ödemelerin (ithalat, ihracat, sabit sermaye yatırımları vb.) gelire oranıdır.

Bugün, tüm insanlığı ilgilendiren iki temel sorun vardır:
• İklim değişikliği ve çevre tahribatı
• Gelir ve servet dağılımındaki derinleşen bozulma