Sermaye Piyasalarında Faaliyet Gösteren Kurumlar

Sermaye piyasalarında faaliyet göstermek için Sermaye Piyasası Kurulundan izin alınması gerek- mektedir.

Sermaye Piyasası Kurulu izni ile kurulan aracı kurumların faaliyetleri, 6362 sayılı Sermaye Piyasası Kanunu ile düzenlenmiştir.

Aracılık faaliyetleri, alım-satım işlemlerine aracılık, türev araçların alım satımına aracılık ve halka arza aracılık olmak üzere üç farklı şekilde sınıflandırılmaktadır.

Aracı kurumlar ilgili kanunun 37. maddesinde, aşağıda belirtilen faaliyet ve hizmetleri sunmaktadır:

a. Sermaye piyasası araçlarıyla ilgili emirlerin alınması ve iletilmesi

b. Sermaye piyasası araçlarıyla ilgili emirlerin müşteri adına ve hesabına veya kendi adına ve müşteri hesabına gerçekleştirilmesi

c. Sermaye piyasası araçlarının kendi hesabından alım ve satımı

ç. Portföy yöneticiliği

d. Yatırım danışmanlığı

e. Sermaye piyasası araçlarının halka arzında yüklenimde bulunularak satışa aracılık edilmesi

f. Sermaye piyasası araçlarının halka arzında yüklenimde bulunmaksızın satışa aracılık edilmesi

g. Çok taraflı alım satım sistemlerinin ve borsa dışı diğer teşkilatlanmış pazar yerlerinin işletilmesi

ğ. Sermaye piyasası araçlarının müşteri namına saklanması ve yönetimi ile portföy saklanması

h. Kurulca belirlenecek diğer hizmet ve faaliyetlerde bulunulması

Aracı kurumların Sermaye Piyasası Kurulundan faaliyet izni alabilmesi için, yatırım kuruluşları ile ilgili yayımlanan tebliğin 5. maddesinde aşağıda belirtilen şartları taşıması gerekir:

• Anonim Ortaklığa sahip olması,
• Pay senetlerinin tamamının nakit karşılığı çıkarılması ve nama yazılı olması,
• Kuruluş Sermayesinin Kurulun geniş yetkili aracı kurumlar için aranan asgari öz sermaye tutarının altında olmamak kaydıyla, Kurulca belirlenecek tutardan az olmaması,
• Esas sözleşmesinin ilgili Kanun ve düzenlemelere uygun olması,
• Kurucuların Kanunda ve düzenlemelerdeki şartlara uygun olması,
• Ortaklık yapısının şeffaf ve açık olması gerekir.

Aracı kurumlar, aksine bir hüküm olmadığı sürece kanunda belirtilen;

i. ortak, yönetici veya denetçi değişikliğini,

ii. merkez dışı örgüt dahil mekân, belge ve kayıt sistemi değişikliklerini,

iii. varlıklar üzerindeki ipotek gibi kısıtlamaları ve başkasının borcuna taahhüt edici işlemleri,

iv. aracı kurumların dahil olduğu davaları gibi bazı hususları Sermaye Piyasası Kuruluna veya Türkiye Sermaye Piyasası Aracı Kuruluşlar Birliğine bildirmesi gerekir.

Kanunda kolektif yatırım kuruluşu olarak ifade edilen yatırım ortaklıkları; gayrimenkul, sermaye piyasası araçları, girişim sermayesi yatırımları ile Sermaye Piyasası Kurulunca belirlenen diğer varlık ve haklardan oluşan portföylerini işletmek üzere kurulan sabit veya değişken sermayeli anonim ortaklıklarıdır.

Yatırım ortaklıklarının Sermaye Piyasası Kurulundan faaliyet izni alabilmesi için aşağıda belirtilen şartları taşıması gerekir:

• Kayıtlı Sermayeli bir anonim ortaklık olarak kurulması,
• Başlangıç sermayelerinin Sermaye Piyasası Kurulu tarafından belirlenen miktardan az olmaması,
• Pay senetlerinin nakit karşılığı çıkarılması ve pay bedellerinin nakit olarak ödenmesi,
• Ticaret unvanlarında “Yatırım Ortaklığı” ifadesinin yazılı olması,
• Hazırlanan ana sözleşmenin Sermaye Piyasası Kanunu’na uygun olarak hazırlanması,
• Kurucu ortakların müflis ve kanunda belirlenen bazı suçlardan hükümlü olmaması gerekir.

Yatırım ortaklıkları, faaliyet alanlarına göre Sermaye Piyasası Kuruluna tarafından üç farklı şekilde sınıflandırılmıştır. Bunlar;

• Menkul Kıymet Yatırım Ortaklıkları,
• Gayrimenkul Yatırım Ortaklıkları ve
• Girişim Sermayesi Yatırım Ortaklıklarıdır.

Yatırım ortaklıklarının kuruluş şartlarına ek olarak, menkul kıymet yatırım ortaklığında ortak kuruculardan en az birinin lider sermayedar olması gerekir.

Lider sermayedar: Bir yatırım ortaklığında, tek başına veya bir araya gelerek, ortaklığın asgari %25’ine sahip olan ve yönetim kontro- lünü sağlayan ortak ya da ortaklıklardır.

Gayrimenkul yatırım ortaklıklarının amaçları; getiri potansiyeli yüksek gayrimenkul portföyü oluşturmak, yönetmek ve gerektiğinde değişiklik yapmaktır.

Lider Girişimci: Bir Gayrimenkul Yatırım Ortaklığında tek başına veya bir araya gelerek sermayenin asgari %25’ine sahip olan gerçek veya tüzel kişiliklerdir.

Girişim Sermayesi Yatırım Ortaklığının kuruluş aşamasında, yatırım ortaklıklarından farklı olarak aşağıdaki şartları taşıması gerekir.

• Kayıtlı sermayeli anonim bir şirket olması veya kayıtlı sermaye sistemi içinde yer alması ya da sistem için başvurması yapması,
• Ticaret ünvanında “Girişim Sermayesi Yatırım Ortaklığı” ifadesinin yazılmış,
• Ortaklığın %10’undan fazla bir paya sahip tüzel kişi ortakların, yönetim kurulu üyelerinin ilgili kanun ve mevzuattaki şartları sağlaması,
• Mevcut ortaklardan en az birinin lider sermayedar olması gerekir.

Hazine ve Maliye Bakanlığının olumlu görüş bildirmesi durumunda, gerekli şartları taşıyan sigorta şirketleri, bankalar, emekli ve yardım sandıkları yatırım fonu kurabilirler.

“Koruma Amaçlı Şemsiye Fon” – Belli bir yatırım stratejisine dayanarak, en iyi gayret esası çerçevesinde amaçlanan fonları kapsayan şemsiye fonlar olarak adlandırılır.

Borsa yatırım fonlarını diğer fonlardan ayıran en temel özelliklerinden biri, bu fonların katılma payları, ortaklık payları gibi menkul kıymet niteliği taşımakta ve borsalarda işlem görmektedir.

Girişim Sermayesi Yatırım Fonu, nitelikli yatırımcılardan katılma payları karşılığında toplanan para ya da iştirak paylarıyla, pay sahipleri adına, inançlı mülkiyet esaslarına göre aşağıda yer alan varlık ve işlemlerden oluşan portföyü işletmek amacıyla, Sermaye Piyasası Kurulundan faaliyet izni alan girişim sermayesi portföy yönetim şirketleri ve portföy yönetim şirketleri tarafından süreli olarak kurulan ve tüzel kişiliği bulunmayan mal varlığıdır.

Yabancı fonların Türkiye’de faaliyet gösterebilmeleri için yerleşik bir temsilciliğinin olması ve fonla temsilci arasında ilgili mevzuat kapsamında yer alan şartları taşıyan bir sözleşme düzenlemesi gerekir.

Bireysel emeklilik sisteminde, tasarruf sahibinin katkı payının %30’una karşılık gelen tutar, bireylerin devlet katkısı olarak hesabına ödenir.

Portföy: Tüzel veya gerçek kişilerin bir kazanç elde etmek için ellerinde bulundurdukları tüm sermaye piyasası araçları olarak ifade edilir.

Gayrimenkul değerleme şirketlerinin kurulabilmesi için;

• Anonim şirket şeklinde kurulmuş,
• Asgari 1.000.000 T ödenmiş sermayeye sahip olması,
• Ortaklık paylarının tamamının nakit karşı- lığı çıkarılmış ve nama yazılı olması,
• Sorumlu değerleme uzmanının oy hakkının en az %51’ine sahip olması,
• Kadrosunda en az 2’si sorumlu değerleme uzmanı olmak üzere en az 10 kişilik tam zamanlı gayrimenkul değerleme uzmanından oluşması gerekmektedir.

6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu’na göre şirketlerin bağımsız denetime tabi olma şartları 2023 yılında tekrardan düzenlenmiştir:

• Halka açık, fakat Borsa İstanbul’da faaliyet göstermeyen firmalar için; aktif toplam 30 milyon, net hasılat 40 milyon ve çalışan sayısı 50 kişi,
• Borsa İstanbul’da faaliyet gösteren firmalar için; aktif toplam 60 milyon, net hasılat 80 milyon ve çalışan sayısı 100 kişi,
• Yukarıda belirtilen firmalar dışındaki diğer şirketler içinse; aktif toplam 75 milyon, net hasılat 150 milyon ve çalışan sayısı 150 kişi olarak belirlenmiştir.