Para Piyasaları ve Kurumları

Finansal piyasalar, kısaca fon arz edenler ile fon talep edenlerin bir araya geldiği ve fon transferinin gerçekleştiği piyasalar olarak adlandırılmaktadır.
Finansal piyasaların fon arz edenler ile fon talep edenleri bir araya getirmek dışında çok farklı işlevleri de bulunmaktadır. Para piyasaları ise genellikle bir geceden bir yıla kadar değişen süreler için borçlanma ve borç verme işlemlerinin gerçekleştirildiği piyasalardır.

Finansal piyasaların üç temel ekonomik fonksiyonu bulunmaktadır:
• Piyasa fiyatının belirlenmesi
• Likidite artışının sağlanması
• İşlem maliyetlerinin azaltılması

Bu işlevler aşağıdaki gibi
sıralanabilir:
• Kısa vadeli finansman sağlamak: Kurumların kısa vadeli nakit ihtiyaçlarını karşılamalarını sağlar.
• Para politikasını kolaylaştırmak: Merkez bankaları para politikasını uygulamak ve
kontrol etmek için para piyasalarını kullanır.
• Yatırım olanakları sunmak: Fon fazlası
için nispeten güvenli ve likit yatırım seçenekleri sunar.
• İstikrar ve likidite sağlamak: Para piyasaları, çeşitli katılımcılar için istikrar, likidite
ve kısa vadeli fonlama seçenekleri sağlayarak finansal sistemde önemli bir rol oynar ve
sermayenin etkin dağılımına önemli ölçüde katkıda bulunur. Para piyasaları, kısa vadeli
borçlanma, borç verme, likiditesi yüksek varlıkların alım ve satımının gerçekleştiği
finansal sistemin önemli bir parçasıdır. Bu piyasalar hükûmetler, finansal kurumlar ve
şirketler de dahil olmak üzere çeşitli kuruluşların fon ihtiyaçlarını kolaylaştırır.
• Faiz oranlarını belirlemek: Para piyasalarında güncel faiz oranları fon arz ve talebine
göre belirlenir.

• Bankalar: Günlük nakit rezervlerini yönetmek için birbirlerine borç verir ve birbirlerinden borç alırlar. Bankalar özellikle para piyasaları için oldukça önemli bir rol
üstlenmektedir. Ticari bankalar para piyasalarının en önemli aktörleridir, topladıkları
fonları işletmelere kredi adı altında aktarırken, hükûmetlere de kısa vadeli borçlanma
araçlarını satın alarak fon aktarırlar.
• Şirketler: Operasyonel ihtiyaçlar kısa vadeli finansman veya geçici nakit fazlalıkları
için yatırım fırsatı ararlar.
• Hükûmet: Kısa vadeli finansman ihtiyaçlarını yönetmek için para piyasalarına katılır.
• Yatırımcılar: Kısa vadeli yatırım seçenekleri arayan bireyler ve kurumlar.
• Merkez bankaları: Para piyasasındaki temel fonksiyonu, para politikasının uygulanmasına yöneliktir.

Para piyasasında işlem gören enstrümanlar aşağıdaki gibi sıralanabilir:
• Hazine bonoları
• Mevduat sertifikaları
• Finansman bonoları
• Repo anlaşmaları
• Para piyasası fonları (Likidite ve istikrar sunan düşük riskli, kısa vadeli enstrümanlara
yatırım yapan yatırım fonları)

Para piyasasının özellikleri aşağıdaki gibidir:
• Yüksek likidite: Para piyasalarındaki enstrümanlar oldukça likittir, yani minimum
fiyat etkisiyle kolayca alınıp satılabilirler.
• Düşük risk: Kısa vadeli olmaları ve yüksek kredi kaliteleri nedeniyle genellikle düşük
riskli yatırımlar olarak kabul edilirler.
• Piyasa tarafından belirlenen oranlar: Para piyasalarındaki faiz oranları fon arz ve talebine göre belirlenir.
• Kısa vadeli enstrümanlar: Para piyasaları kısa vadeli borçlanma senetleri ve bir yıldan
kısa sürede, genellikle 12 aydan kısa sürelerde vadesi dolan araçlarla ilgilenir. Bu araçlar yüksek likiditeye sahiptir ve kısa vade süreleri nedeniyle düşük riskli olarak kabul edilir.
• Faiz oranları: Para piyasası araçları genellikle kısa vadeli faiz oranları için gösterge
görevi görür. Bu oranlardaki değişiklikler işletmeler ve bireyler için borçlanma maliyetlerini etkileyerek harcamaları, yatırımları ve ekonomik büyümeyi etkileyebilir.
• Düzenleme ve gözetim: Para piyasaları şeffaflık, istikrar ve adaleti sağlamak için düzenleyici gözetime tabidir. Merkez bankaları veya finansal düzenleyici kurumlar gibi
düzenleyici kurumlar, riskleri önlemek ve finansal istikrarı korumak için bu piyasaları
izler.
• Merkez bankaları için önemi: Merkez bankaları para piyasalarını para politikasını
uygulamak için bir araç olarak kullanırlar. Merkez bankaları para piyasalarında menkul
kıymet alıp satarak faiz oranlarını etkileyebilir

Finansal aracılar, borç alanlar ve borç verenler arasında aracı görevi görerek aralarındaki fon akışını kolaylaştıran kurumlardır. Finansal aracılar fon
akışını kolaylaştırarak ülke ekonomisi için oldukça önemli bir görevi de yerine getirmiş olmaktadırlar. Hemen her modern ekonomide bireyler, haneler, küçük, orta ve büyük ticari işletmeler ve devletler için önemli finansal işlevleri yerine getiren finansal
aracılar bulunmaktadır.
Finansal aracılara örnek olarak bankalar, kredi birlikleri, yatırım fonları, emeklilik fonları, sigorta şirketleri ve hedge fonlar verilebilir. Her bir aracı türü farklı finansal hizmetlerde uzmanlaşmıştır ve piyasadaki hem bireyler hem de kurumlar için oldukça önemli ihtiyaçları karşılarlar.

Bankalar; mevduat kabul eden ve fon toplayan, ardından toplanan bu kaynakları fon ihtiyacı olan kişilere, şirketlere ve devlete kısa ve uzun vadeli kredi olarak aktaran kurumlardır. Bankalar, fon fazlası olanlardan toplanan kaynakların fon talebi olanlara kredi olarak verilmesine aracılık eden finansal kuruluşlardır. Böylece bankalar yatırımlar ve tasarruf arasında bir köprü kurarak tasarrufların fona ihtiyacı olanlara aktarılmasına aracılık etmektedir. Bankaların bu aracılık görevi, bankaların finansal piyasalar içerisinde oldukça önemli bir konuma sahip olmasını sağlamıştır.

Ticari bankalar tarihte ilk görülen bankalar olarak kabul edilmektedir. Ticari bankalar, cari hesaplara  yatırılan fonları ve vadeli mevduatları kabul ederek, banknotlar ve tahviller gibi borç senetleri ihraç ederek borç para alırlar. Diğer taraftan bankalar, taksitli krediler vererek, cari hesaplar üzerinden müşterilere avans kullandırarak, pazarlanabilir borç senetlerine yatırım yaparak ve diğer borç verme şekillerini kullanarak borç para verirler. Ayrıca bankalar sürdürülebilir büyüme ve kalkınma için oldukça önemli roller ve görevler üstlenir.

• Mevduat bankası: Kendi nam ve hesabına mevduat kabul etmek ve kredi kullandırmak esas olmak üzere faaliyet gösteren kuruluşlar ile yurt dışında kurulu bu nitelikteki kuruluşların Türkiye’deki şubelerini,
• Katılım bankası: Özel cari ve katılma hesapları yoluyla fon toplamak ve kredi kullandırmak esas olmak üzere faaliyet gösteren kuruluşlar ile yurt dışında kurulu bu nitelikteki kuruluşların Türkiye’deki şubelerini,
• Kalkınma ve yatırım bankası: Mevduat veya katılım fonu kabul etme dışında; kredi kullandırmak esas olmak üzere faaliyet gösteren ve/veya özel kanunlarla kendilerine verilen görevleri yerine getiren kuruluşlar ile yurt dışında kurulu bu nitelikteki kuruluşların Türkiye’deki şubelerini ifade etmektedir.

Merkez bankaları, kamu yararına çalışan ve kâr amacı gütmeyen bankalardır. Ekonomik değişiklikler, merkez bankalarının fonksiyonlarının önemli ölçüde artmasına ve
bankaların hükûmetle olan ilişkilerinin ön plana çıkmasına neden olmuştur. Merkez bankalarının günümüzdeki işlevleri degerlendirildiginde, merkez bankaları artık “bankaların bankası” şeklinde formüle edilen görünümünden ziyade, tüm finansal sistemi etkileyen ve devletin bankası olarak adlandırılan finansal kurumlar olmuştur. Merkez bankaları günümüzdeki bu çok yönlü işlevleri ve rolleri sayesinde finansal
piyasalarda kredi sisteminin düzenli ve etkili bir şekilde yürütülmesini, kredi kaynaklarının düzenli ve dengeli bir şekilde dağıtılmasını sağlamıştır. Merkez bankaları özellikle para politikası araçlarını devreye sokarak ekonomik yaşama pozitif yönde etki edebilmektedir.

Türk bankacılık sisteminde üç kademeli denetleme mekanizması yer almaktadır:

-İç denetim

-Bağımsız dış denetim

-Resmî denetim

Türk bankacılık sisteminde denetleme ve gözetim düzenleme ve denetleme işlevi olan birden fazla kurum ile gerçekleşmektedir. Devletin denetim yetkisi Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankasının yanı sıra T.C. Hazine ve Maliye Bakanlığı, Hazine ve Dış Ticaret Müsteşarlığındadır.

Türk Bankacılık Sisteminde, BDDK esas denetim kurumu olmakla beraber TMSF (Türkiye Mevduat Sigorta Fonu), TCMB, TBB (Türkiye Bankalar Birliği), SPK (Sermaye Piyasası Kurulu) ve Dış Ticaret Müsteşarlığının da görev, yetki ve sorumlulukları bulunmaktadır.

İlk bankaların Antik Çağ’da, Roma tapınakları içinde yer aldığına dair birçok bilgi bulunmaktadır (Bromberg, 1940). Bankacılığın, Mezopotamya’da ve Sümerler Dönemi’nde milattan önce 3. ve 4. yüzyıllarda başladığına dair kanıtlar bulunsa da bu ilk bankacılık örneklerinin günümüz bankacılığından oldukça farklı olduğunu kabul etmek gerekmektedir. Araştırmalar, borç alma ve hatta kredi dahi her tür para alışverişi için tapınakların ve sarayların kullanıldığını göstermektedir. Mezopotamya’da Uruk kenti yakınlarında bulunan Kızıl Tapınak en eski bankacılık yapısı olarak kabul edilmektedir. Tapınakların birçok işlevinin yanı sıra bağış kabul etmesi ve bu bağışları ihtiyacı olanlara ödünç vermesi ile bankacılık işlevlerini de üstlendiği kabul edilmektedir. Milattan önce 3. yüzyılda, Asur, Sümer ve Hint medeniyetlerinin olduğu bölgede, şehirler arasında
mal taşıyan çiftçilere ve aracılara tahıl kredisi veren tacirlerle bankacılığın geliştiği kabul edilmektedir. Bu işlem için yine tapınakların kullanıldığı bilinmektedir.

Türkiye’de bankacılık sektörünü yedi ana dönemde incelemek mümkündür. Türk bankacılığının altı dönemi aşağıda yer almaktadır:
• Osmanlı İmparatorluğu Dönemi
• Ulusal Bankalar Dönemi
• Kamu Bankaları Dönemi
• Özel Bankalar Dönemi
• Planlı Dönem
• Serbestleşme ve Dışa Açılma Dönemi
• 1994 ve Sonrası

Türk bankacılığında 1960-1980 yılları arasındaki dönem planlı ekonomi ve kalkınma bankacılığı dönemi olarak da adlandırılabilir. 27 mayıs 1960‘tan sonra ülke kalkınmasının beş yıllık planlar ve yıllık uygulama programları çerçevesinde yürütülmesine karar verilmiştir. Bu yaklaşım çerçevesinde kalkınma ve yatırım bankalarına yönelinmiştir.
Bu dönemde bankacılık sektörü, önemli ölçüde devlet kontrolü ve etkisi altında kalmıştır. Ayrıca bu dönemde yeni banka kurulmasına sınırlandırma getirilmiştir. Ancak bu dönem şube bankacılığının gelişmeye başladığı ve özel ticaret bankalarının çoğunun
holding bankası hâline geldiği bir dönem olmuştur. Bu dönemde beş kalkınma bankası, iki ticaret bankası olmak üzere yedi banka kurulmuştur.
Planlı dönemde kurulan bankalar aşağıdaki gibidir:
• T.C. Turizm Bankası (1962)
• Sınai Yatırım ve Kredi Bankası (1963),
• Amerikan-Türk Dış Ticaret Bankası (1964)
• Devlet Yatırım Bankası (1964)
• Türkiye Maden Bankası (1968)
• Devlet Sanayi ve İşçi Yatırım Bankası (1976)
• Arap-Türk Bankası (1977)

Günümüzdeki çeşitli bankacılık kanalları aşağıdaki gibidir:
• Çevrim içi bankacılık
• Mobil ya da telefon bankacılığı
• ATM makineleri
• Şubeler
• Sohbet botları
• Yapay zekâ destekli yatırım danışmanları ya da robot danışmanlar

Geldiği seviye itibarıyla sektör olarak ele alınabilen finansal teknolojiler, iki kelime kısaltılarak, ‘fintek’ olarak adlandırılmaktadır. Fintek, TDK Türkçe Sözlük’te “finansal hizmetleri yenilikçi, tamamlayıcı ve hızlandırıcı iş modelleri ile sayısal teknolojiler kullanarak sunan kuruluş veya ürün” olarak açıklanmaktadır (TDK, t.y.). Fintek, yararlanılan teknolojiler ve yeni iş modelleri açısından değerlendirildiğinde kripto varlıklardan blokzincire, yapay zekâdan bulut bilişime, nesnelerin internetinden siber güvenliğe kadar çok geniş bir yelpazeyi kapsamaktadır. Bu teknolojiler; ödeme  hizmetleri, dijital cüzdan, kitle fonlaması ve açık bankacılık gibi daha kapsayıcı ve yenilikçi iş modellerini de desteklemektedir (Cumhurbaşkanlığı Finans Ofisi, t.y). Fintekler ve finansal teknoloji şirketleri, çok farklı alanlarda hizmet vermektedirler. Öte yandan dünyada ve Türkiye’de birçok ürün ve hizmet fintekler tarafından daha az maliyetli olarak müşterilere sunulmaktadır. Fintekler; ödemeler, merkeziyetsiz finans, bankacılık teknolojileri, borsa ve yatırım alanlarında faaliyet göstermektedirler.

• Ödeme Sistemi
• Elektronik Para Kuruluşu
• Ödeme Kuruluşu
• Ödeme Kuruluşu / Para Havalesi
• Ödeme Kuruluşu / Mobil Ödeme
• Ödeme Kuruluşu / Fatura Ödeme
• Ödeme Kuruluşu / Hesap Bilgisi Hizmeti
Sağlayıcısı
• Ödeme Kuruluşu / Ödeme Emri Başlatma
Hizmeti Sağlayıcısı
• Dijital Bankacılık
• Servis Modeli Bankacılığı
• Finansman Şirketi
• Aracı Kurum (Menkul Değerler)
• Paya Dayalı Kitle Fonlaması
• Borçlanmaya Dayalı Kitle Fonlaması
• Sigorta ve Reasürans Brokerliği
• Mesafeli Satış Yapan Sigorta Acentesi
• Yemek Kartı Kuruluşu
• Yeni Nesil Ödeme Kaydedici Cihaz Yetkili
Firması
• İşletici Kuruluş
• Destek Hizmet Kuruluşu
• Katılım Finans Uyumlu Fintek

Yapay zekâ bankacılıkta oldukça önemli alanlarda kullanılmaktadır. Günümüzde bankacılık çok daha açık farklı kurumları da kapsayan bir alan hâline gelmiştir. Yapay zekâ, risk yönetimi, kredi değerlendirmesi, müşteri değerlendirmesi, fiyatlandırma operasyonel süreçler ya da müşteri operasyonlarında kullanıldığı gibi varlık yönetimi,
kurumsal bankacılık yatırım yönetimi ve yatırım danışmanlığı alanlarında aktif olarak kullanılmaya başlanmıştır. Başka bir deyişle yapay zekâ sadece operasyonel süreçler için değil yatırım danışmanlığı ve müşteri hizmetleri gibi alanlarda da aktiftir ve müşteriler ile birebir iletişime geçmektedir. Yapay zekâ finansal hizmetlerin hemen her alanında hız, üretkenlik ve yenilik sağlamaktadır.

Yapay zekâ bankacılıkta öncelikli olarak operasyonel süreçleri, veri yönetimini ve müşteri ilişkilerini değiştirmekte ve dönüştürmektedir. Teknik alanların yanı sıra pazarlama ve satış üretici yapay zekânın bankacılığı dönüştürdüğü bir diğer önemli alandır. Yapay zekâ müşterilerle olan sesli ve yazılı iletişimin önemli bir bölümünü gerçekleştirme ve böylece müşteri ilişkilerini yönetme potansiyeline de sahiptir.

Cumhurbaşkanlığı Finans Ofisinden alınan verilere göre Türkiye’de son 6 yılda toplam 409 fintek girişimi kurulmuştur. Bir yıl içerisinde en fazla fintek kurulan yıl, 90 fintek girişimi ile 2018 yılı olmuştur. 2022 yılında ise 24 fintek girişimi kurulmuştur. 2022 yılı itibarıyla Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası (TCMB), Sermaye Piyasası Kurulu (SPK), Bankacılık Düzenleme ve Denetleme Kurumu (BDDK) ve Sigortacılık ve Özel Emeklilik Düzenleme ve Denetleme Kurumu (SEDDK) tarafından lisanslanmış 100 fintek bulunmaktadır.

Lisanslı fintekler arasında 45 elektronik para kuruluşu, 29 ödeme kuruluşu, 8 kitle fonlama platformu, 5 sigorta teknolojileri, 5 ödeme sistemi, 4 dijital banka ve 1 aracı kurum bulunmaktadır