Finansal Sistem ve Finansal Piyasalar

Piyasa, alıcıların ve satıcıların bir araya geldiği,fiyatların belirlendiği ve ticaretin gerçekleştiği ortamlara verilen isimdir. Piyasalar, reel piyasalar ve finansal piyasalar olarak iki ana grupta sınıflandırılabilir. Reel piyasalar, mal ve hizmet ticaretinin yapıldığı piyasalardır. Bu piyasalar, günlük yaşamda kullanılan malların ve gerçek ekonomik faaliyetlerin ticaretini kapsar. Finansal piyasalar ise tasarruf sahipleri ile yatırımcıları bir araya getirerek, sermayenin ekonomide etkili bir şekilde dağıtılmasına yardımcı olur. Ayrıca, fiyatların belirlendiği, likiditenin sağlandığı ve riskin yönetildiği bir ortam sunar.

Finansal piyasaların temel görevi, tasarruf sahipleri (fon arz edenler) ile fon ihtiyacı olanları (fon talep edenler) bir araya getirerek fon akışını sağlamaktır. Bu bağlamda, finansal piyasalar ekonomideki farklı birimler arasında fon transferini kolaylaştırarak, sermayenin etkili bir şekilde dağıtılmasına ve ekonomik büyümeye katkıda bulunurlar. Tasarruf sahipleri, bu piyasalarda fonlarını değerlendirme imkânına sahip olurken fon açığı olanlar da de uygun koşullarda finansman elde edebilirler. Örneğin, bireylerin kişisel birikimleri tek başlarına genellikle büyük bir ekonomik etki yaratmaz. Ancak finansal piyasalar aracılığıyla, dağınık durumda bulunan bu küçük miktardaki fonlar, büyümek ve genişlemek isteyen şirketlere yönlendirilerek ekonomik büyümeye katkı sağlayabilir. Bu sayede, küçük tasarrufların toplamı, ekonomide daha geniş çaplı üretime ve istihdama destek olurken tasarruf sahipleri biriktirdikleri paralar üzerinden getiri elde etme imkânı yakalarlar. 

Finansal sistem, fon arz edenler ve fon talep edenler de dahil olmak üzere, fon akışının gerçekleşmesini sağlayan tüm unsurları kapsayan geniş bir kavramı temsil etmektedir.

Finansal sistem; tasarruf sahipleri (fon arz edenler), yatırımcılar / tüketiciler (fon talep edenler), finansal araçlar (yatırım ve finansman araçları), yardımcı kuruluşlar ve son olarak hukuki ve idari düzenolmak üzere beş ayrı unsurdan oluşmaktadır.

Doğrudan yatırım, yatırımcının kendi ülkesinin sınırları dışındaki bir ülkeye, tek başına veya ortaklarla fabrika vb. üretim tesisi kurarak veya var olan şirketleri (tamamen veya kısmen) satın alarak gerçekleştirdiği yatırımlardır. Doğrudan yatırımlarda, yatırımcının işletme sermayesinin en az %10’una sahip olması gerekmektedir.

Dolaylı yatırım, portföy yatırımı olarak da bilinen, pay senedi veya tahvil alımı yoluyla menkul değerlere yapılan yatırımdır. Bu yatırımlarda temel amaç en az riski alarak en çok getiriyi elde edebilmektir.

Finansal araçlar, ekonomik birimler arasında fon transferinde kullanılan belgelerdir. Fon ihtiyacı olan birim, ihtiyaç duyduğu fonu karşılamak için piyasaya finansal araç ihraç eder. Fon sağlayan birim, verdiği fon karşılığında, bu transferin göstergesi olan ve uygulamada finansal varlık veya finansal araç olarak adlandırılan bir belge edinir. Bu sayede, fon fazlasına sahip olan ve fon ihtiyacı bulunan birimler arasında fon transferi gerçekleşmiş olur. Bu süreç sonucunda, tasarruf sahibi nakit fon verip yerine finansal varlık elde ederken yatırımcı için nakit paranın yanı sıra finansal yükümlülük kalemleri ortaya çıkar. Yani, finansal araç ihraç eden birim için bir yükümlülük oluştururken satın alan açısından bir varlık olarak kabul edilir.

Günlük kullanımda “finansal varlıklar” ve “menkul kıymetler” aynı anlamda kullanılsa da tanımları ve kapsamları açısından bu iki kavram birbirinden ayrılmaktadır. Sermaye Piyasası Kanunu, menkul kıymet tanımını aşağıda belirtildiği şekilde yapmaktadır:

Menkul kıymetler, “para, çek, poliçe ve bono hariç olmak üzere;

1. Paylar, pay benzeri diğer kıymetler ile söz konusu paylara ilişkin depo sertifikalarını,

2. Borçlanma araçları veya menkul kıymetleştirilmiş varlık ve gelirlere dayalı borçlanma

araçları ile söz konusu kıymetlere ilişkin depo sertifikalarını” ifade eder

•Büyük ölçekli olmaları ve uzmanlıkları sayesinde, işlem ve bilgi maliyetini azaltırlar.

•Varlık dönüştürme fonksiyonları sayesinde, riskli varlıkları tasarruf sahipleri için daha güvenilir varlıklara dönüştürürler. Aynı zamanda fon talep edenlerin ihtiyaçlarına uygun olarak, küçük miktarlardaki fonları biriktirip büyük miktarlara, kısa vadeli fonları vade ayarlaması yaparak uzun vadeli fonlara dönüştürebilirler.

•Fon fazlasına sahip olanlar ile fon açığı verenler arasında güvenli bir aracı olarak, finansal piyasalara katılımı arttırırlar, böylece piyasa etkinliğini ve likiditeyi arttırarak kaynaklar arasındaki akıcılığı sağlarlar. 

•Uzmanlıkları ve piyasayı yakından takip etmeleri sayesinde, topladıkları fonları kârlı varlıklara, alanlara ve sektörlere yatırarak kaynakların etkin bir şekilde değerlendirilmesine olanak sağlarlar.

•Portföy analizi, piyasa analizi, finansal analiz gibi konularda finansal danışmanlık hizmeti sunarlar.

•Nakit, çek, senet, kredi kartı gibi geleneksel ödemelerin yanı sıra, internet ödemesi, mobil ödeme, dijital cüzdanlar gibi en yeni FinTech uygulamalarını sunarak alternatif ve zamana uyum sağlayan ödeme mekanizmaları sunarlar.

Temel amacı fiyat istikrarını temin etmek olan ve ülkemizdeki para ve kur politikalarından sorumlu kurumdur. Ülkemizdeki rezervleri yönetmek ve para basmak gibi yetki ve görevleri bulunmaktadır. Merkez Bankası, bankaların bankası konumundadır. Bankaların likidite yönetimi, sermaye yeterliliği, risk yönetimi ve diğer faaliyetlerini gözetir. Ayrıca, bankaların finansal sağlamlığını değerlendirir ve gerektiğinde önlemler alır.

Bankacılık Düzenleme ve Denetleme Kurulu, 90’lı yıllarda bankacılılık sektöründe görülen istikrarsızlık ve dalgalanmalar sebebiyle, 2000 yılında faaliyete başlamıştır. BDDK’nin başlıca görevi, finansal piyasalarda güven ve istikrarın temin edilmesi, kredi sisteminin etkin bir şekilde işlemesi, mali sektörün gelişmesi ve tasarruf sahiplerinin hak ve menfaatlerinin korunması için gerekli olan denetleme ve düzenlemeleri yapmaktır.

Tasarruf Mevduatı Sigorta Fonu (TMSF), Türkiye’deki mevduat sahiplerini koruma amacı güden bir kuruluştur. Tasarruf sahiplerinin haklarını korumak amacıyla mevduatı sigorta etmek, mevduat sigortacılığı ile ilgili politikaları düzenlemek ve finansal kurumların risk durumlarını izlemek gibi denetleyici ve düzenleyici faaliyetler yürütür. Ayrıca, iflas etmiş banka ve finansal kurumların mali yapılarını düzeltmek, bu kurumları yeniden yapılandırmak, satmak, devretmek, tasfiye işlemlerini yönetmek ve alacaklıların tahsil işlerini yürütmek gibi görevleri vardır.

Sermaye Piyasası Kurulu, Türkiye’deki sermaye piyasalarının düzenli ve şeffaf bir şekilde işlemesini sağlamak üzere faaliyet gösteren bir regülatördür. Düzenleme ve denetim görevleri arasında ihraç edilecek sermaye piyasası araçlarının izinlerinin verilmesi, şirketlerin kamuyu aydınlatma yükümlülüklerinin denetlenmesi ve içsel bilgi sızdırmaya karşı önlemler alınması yer almaktadır. SPK’nin ‘Kamuyu Aydınlatma Platformu Tebliğ’i kapsamında, kamuya açıklanacak her türlü bilgi ve belgenin Kamuyu Aydınlatma Platformuna (KAP) gönderilmesi gerekmektedir. SPK, Türkiye’deki sermaye piyasalarının güvenilirliğini ve şeffaflığını sağlayarak finansal sistemin güvenilirliğini korur.

Hazine ve Maliye Bakanlığı, Türkiye’de mali politika yönetimi, ekonomik istikrarın sağlanması ve mali kaynakların etkin bir şekilde kullanılması gibi temel görevleri üstlenir. Bu çerçevede Bakanlık, devlet bütçesinin hazırlanması ve uygulanması, vergi politikalarının belirlenmesi, mali sistemin düzenlenmesi gibi temel ekonomik işlevleri yerine getirir. Aynı zamanda, finansal kurumlar ve mükellefler üzerinde denetim faaliyetleri yürüterek vergi usulsüzlükleriyle mücadele eder. Mali uyumu sağlamak ve iç kontrol sistemlerini güçlendirmek için çeşitli düzenlemeleri hayata geçirir. Hazine ve Maliye Bakanlığı, ulusal ve uluslararası finansal standartlara uyumu güvence altına alırken finansal piyasaların etkin ve istikrarlı bir şekilde çalışmasını temin eder.

Hazine ve Maliye Bakanlığı, Türkiye’de mali politika yönetimi, ekonomik istikrarın sağlanması ve mali kaynakların etkin bir şekilde kullanılması gibi temel görevleri üstlenir. Bu çerçevede Bakanlık, devlet bütçesinin hazırlanması ve uygulanması, vergi politikalarının belirlenmesi, mali sistemin düzenlenmesi gibi temel ekonomik işlevleri yerine getirir. Aynı zamanda, finansal kurumlar ve mükellefler üzerinde denetim faaliyetleri yürüterek vergi usulsüzlükleriyle mücadele eder. Mali uyumu sağlamak ve iç kontrol sistemlerini güçlendirmek için çeşitli düzenlemeleri hayata geçirir. Hazine ve Maliye Bakanlığı, ulusal ve uluslararası finansal standartlara uyumu güvence altına alırken finansal piyasaların etkin ve istikrarlı bir şekilde çalışmasını temin eder.

Pay senedi, bir şirketin sermayesine katkıda bulunulması karşılığında şirketin ortaklık yapısında sahiplik hakkı veren finansal bir araçtır. Pay senedi sahipleri, şirketin kârı ve varlıklarına ortak olma, oy kullanma (genellikle genel kurul toplantılarında) ve şirketin yönetimine katılma hakkına sahiptirler.

Kâr payı, bir şirketin kârının bir kısmını, ortaklık payları oranında hissedarlarına dağıtmasıyla ortaya çıkan bir ödeme biçimidir. Kâr payı politikası ise şirketin elde ettiği kârı hissedarlarına nasıl dağıtacağını belirler. Bazı şirketler düzenli ve istikrarlı kâr payları dağıtırken, bazıları büyüme ve yatırım fırsatlarına odaklanmak adına kârlarını tutabilirler. Bir şirketin kâr payı politikasının belirlenmesinde, şirketin finansal durumu, sektöre özgü normlar, yönetim tarafından belirlenen stratejik hedefler gibi faktörler etkili olabilir.

İmtiyazlı hisse, diğer hisselere oranla, kâr payı, tasfiye payı, rüçhan ve oy hakkı gibi haklarda üstün konumda olan, ayrıcalıklı hisselerdir.

Finansal sistemin, risk yönetimini kolaylaştırıcı yönleri şu şekilde sıralanabilir:

•Finansal aracıların uzmanlıkları sayesinde riski daha iyi analiz etmeleri ve riski paylaşmaları, risk yönetimi konusunda önemli bir rol oynar. Örneğin sigorta şirketleri, bireylere ve işletmelere, olası riskleri azaltma ve bu risklere karşı kendilerini koruma konusunda çeşitli fırsatlar sunarlar.

•Finansal türev ürünleri ve vadeli işlemler gibi finansal araçlar, fiyat dalgalanmalarına, faiz oranı değişikliklerine ve diğer risklere karşı korunma sağlar.

•Finansal sistem, çeşitli varlık sınıflarına yatırım yapmayı kolaylaştırarak, portföy çeşitlendirmeye katkıda bulunur; böylece risklerin azalmasını sağlar.

•Finansal sistemdeki regülasyon ve denetim mekanizmaları, finansal kurumların belirli risk yönetimi standartlarına uymalarını sağlar.

Enflasyon, standart bir mal ve hizmet sepetinin fiyatında belirli bir süre içinde gerçekleşen artış yüzdesi olarak tanımlanabilir.

Finansal liberalleşme, sermaye akışını teşvik etmek amacıyla, ülkelerin sermaye hareketliliğini kısıtlayan politikalarını gevşetmelerini ifade eder. 1970’lerin ortalarına kadar, birçok ülkede sermaye kontrolleri ve diğer finansal düzenlemeler oldukça güçlüydü. Ancak 1970’lerin sonlarından itibaren birçok ülke ekonomik büyümeyi arttırmak, uluslararası yatırımları çekmek, finansal piyasaların etkinliğini artırmak gibi amaçlarla finansal piyasalara müdahalesini azaltmıştır. Özellikle 1980’lerde ve 1990’larda, finansal liberalleşme politikaları oldukça hız kazanmıştır.