İŞL403U-SERMAYE PİYASALARI VE FİNANSAL KURUMLAR
Ünite 2: Para Piyasaları ve Kurumları
Giriş
Finansal piyasalar fon transferinin yanı sıra varlıkların fiyatının belirlenmesi, piyasadaki likiditenin artışının sağlanması ve işlem maliyetlerinin azaltılması gibi ekonomik işlevleri bulunmaktadır.
Para Piyasaları ve Kurumları
Finansal piyasaların fon arz edenler ile fon talep edenleri bir araya getirmek dışında çok farklı işlevleri de bulunmaktadır. Para piyasaları ise genellikle bir geceden bir yıla kadar değişen süreler için borçlanma ve borç verme işlemlerinin gerçekleştirildiği piyasalardır.
Finansal Piyasalar
Finansal piyasalar, kısaca fon arz edenler ile fon talep edenlerin bir araya geldiği ve fon transferinin gerçekleştiği piyasalar olarak adlandırılmaktadır.
Finansal piyasaların üç temel ekonomik fonksiyonu bulunmaktadır:
• Piyasa fiyatının belirlenmesi • Likidite artışının sağlanması • İşlem maliyetlerinin azaltılması
Para Piyasaları
Finansal piyasaların sınıflandırılmasında en yaygın kullanılan ayrımlardan biri “sermaye piyasası” ile “para piyasası” ayrımıdır. Para piyasaları bir yıldan daha kısa süreli fon arz ve talebinin karşılaştığı piyasalardır, genellikle bir yıl veya daha kısa süreler için borç alma ve borç verme anlamına gelir.
Para Piyasalarının Ekonomik Sistem için Önemi ve İşlevleri
Para piyasaları, katılımcılara likidite sağlayarak genel finansal sistemde hayati bir rol oynar. Kurumların operasyonel ihtiyaçları için kısa vadeli fonlara erişimini sağlayarak finansal piyasaların istikrar ve düzeninin korunmasına yardımcı olurlar. Para piyasalarının işlevleri:
• Kısa vadeli finansman sağlamak • Para politikasını kolaylaştırmak • Yatırım olanakları sunmak • İstikrar ve likidite sağlamak • Faiz oranlarını belirlemek
Para Piyasalarının Önemli Aktörleri
Para piyasalarının önemli aktörleri şu şekilde sıralanabilir:
• Ticari bankalar • Hükümetler • Şirketler • Devlet destekli kuruluşlar • Yatırım fonları • Vadeli işlemler piyasası borsaları • Aracı kurumlar • Şahıslar
Para Piyasaları ve Sermaye Piyasaları Arasındaki Farklar
Para piyasaları vadesi bir yıla kadar olan fonların ödünç alınıp verildiği piyasalardır. Sermaye piyasaları ise, bir yıldan uzun süreli fon işlemlerinin yapıldığı piyasalardır.
Finansal Kurumlar
Tasarruf fazlası ve tasarruf açığı veren ekonomik birimler arasında finansal aracılık görevini görerek fon akışını kolaylaştıran kurumlardır. Düzenleyici ve denetleyici otoriteler de finansal kurumlar için önemli kurumlardır.
Finansal Aracılık Kavramı
Finansal aracılar, borç alanlar ve borç verenler arasında aracı görevi görerek aralarındaki fon akışını kolaylaştıran kurumlardır.
Finansal kurumlar, bireyler, hanehalkları, şirketler, devletler için finansal aracılık gibi oldukça önemli bir görevi yerine getirirler. Ekonomik sistemlerde alıcı ve satıcının karşılaştığı hemen her durumda bir piyasadan söz etmek mümkündür. Finansal kurumlar alıcının ve satıcının karşılaştığı piyasalarda fon akışını sağlamaktadır.
Bankacılık
Bankalar, fon fazlası olanlardan toplanan kaynakların fon talebi olanlara kredi olarak verilmesine aracılık eden finansal kuruluşlardır. Fon akışı sağlamanın dışında, bankalar para ve maliye politikalarının yürütülmesine yardımcı olmak, kaydi para yaratmak ve gelir ve servet dağılımını etkilemek gibi ekonomi açısından oldukça önemli fonksiyonları yerine getirmektedir.
Bankaların temel işlevleri:
• Finansal aracılık • Ödeme işlemleri • Kaynak yaratma • Risk yönetimi • Finansal danışmanlık ve hizmetler • Ekonomik istikrar • Fiyat bilgisi üretimi • Mali bilgi üretimi
Bankacılık Sistemi ve Kurumsal Yapısı
Türk bankacılık sektöründe 2023 yılı sonu itibarıyla toplam 54 banka ve toplam 9482 yurt içi şube bulunmaktadır. 5411 sayılı Bankacılık Kanunu’na göre; mevduat bankası, katılım bankası ve kalkınma ve yatırım bankası olmak üzere Türkiye bankacılık sisteminde 54 barka faaliyet göstermektedir.
Ticari Bankalar
Tarihte ilk görülen bankalar olarak kabul edilmektedir. Ticari bankalar, cari hesaplara yatırılan fonları ve vadeli mevduatları kabul ederek, banknotlar ve tahviller gibi borç senetleri ihraç ederek borç para alırlar.
Katılım Bankaları (İslami Bankalar)
Mevduat bankası olarak faaliyet gösterir. Katılım bankaları, ticari bankalardan farklı olarak faizsiz bankacılık işlemleri gerçekleştirir. Mevduat yerine katılım fonu adı altında fon toplarlar. Katılım bankalarının faaliyetleri, dinî esasları dikkate alarak düzenlenmiştir.
Kalkınma ve Yatırım Bankaları
Kaydi para yaratmayan finansal kurumlardır. Kalkınma bankaları, resmî ve özel kuruluşların yatırımlarına finansman olmak üzere faaliyet gösteren bankalardır.
Merkez Bankaları
Kamu yararına çalışan ve kâr amacı gütmeyen bankalardır. Ekonomik değişiklikler, merkez bankalarının fonksiyonlarının önemli ölçüde artmasına ve bankaların hükûmetle olan ilişkilerinin ön plana çıkmasına neden olmuştur. Merkez bankalarının günümüzde tüm finansal sistemi etkileyen ve devletin bankası olarak adlandırılan finansal kurumlar olmuştur. Merkez bankalarının temel görev ve yetkileri şu şekilde sıralanabilir:
• Banknot ihtiyacı • Devletin bankası olma görevi • Uluslararası ödemelere aracılık etmek • Bankaların bankası olma görevi • Ülkenin altın ve döviz rezervinin korunması • Bankalararası piyasaların düzenlenmesi ve kontrolü • Kredilerin denetlenmesi
Bankacılık Sisteminde Düzenleme ve Denetleme
Bankacılık en çok düzenleme ve denetleme yapılan sektör olarak adlandırılabilir. Bu düzenleme ve denetlemelerin amacı finansal kaynaklı ekonomik krizleri engellemek, gerekli önlemleri öngörmek, bankacılık sisteminin etkinliğini ve sürdürülebilirliğini sağlamak, banka müşterilerinin haklarını korumaktır.
Bankacılık sektörü için düzenleme ve denetleme mekanizmasının doğru çalışabilmesi için ülke içinde gerekli görülen bazı ön koşullar Basel Komitesi (BIS) tarafından belirlenmiştir:
1. Sağlam ve sürdürülebilir makroekonomik politikalar 2. Finansal kurumlar arasında etkin iş birliği 3. Gelişmiş kamusal hukuki altyapının varlığı ve etkin olarak çalıştırılması 4. Kriz yönetimi, kurtarma ve tasfiye için koşul ve kuralların varlığı ve uygulanması 5. Uygun sistemik korumanın ve etkin piyasa disiplininin varlığı
Türk Bankacılık Sisteminde Denetim ve Gözetim
Türk bankacılık sisteminde üç kademeli denetleme mekanizması yer almaktadır:
• İç denetim • Bağımsız dış denetim • Resmî denetim
Türk bankacılık sisteminde denetleme ve gözetim düzenleme ve denetleme işlevi olan birden fazla kurum ile gerçekleşmektedir.
Bankacılık Düzenleme ve Denetleme Kurumu (BDDK)
Finansal piyasalardaki denetim ve gözetim sisteminin etkinliğinin artırılması ve bağımsız karar mekanizmalarına kavuşturulması yönündeki politikalar uyarınca1999 yılında kurulmuştur.
Tasarruf Mevduatı Sigorta Fonu (TMSF)
TMSF, görev tanımı gereği bankaları denetlemeye yetkili bir kurumdur. TMSF aşağıdaki konularda faaliyet göstermektedir:
• Mevduat sigortacılığı • Banka çözümleme ve geri kazanım • Kayyımlık • Tasarruf finansman şirketlerinin tasfiyesi
Bankacılık Gözetim ve Denetleme Sisteminin Diğer Kurumsal Öğeleri
Bankacılık sektörünün faaliyetleri çok geniş bir alana yayıldığı için TCMB meslek birlikleri, Türkiye Bankalar Birliği (TBB), Hazine Müsteşarlığı, Dış Ticaret Müsteşarlığı, vergi daireleri gibi kurumlar bankalarla iş birliği içinde çalışmakta ve kendi yetki ve sorumlulukları çerçevesinde bankaları denetleyebilmektedir. Ayrıca Türkiye’de bankacılık kapsamında çeşitli meslek kuruluşları da yer almaktadır. Ortak Bilgi Üretme ve Saklama Kuruluşları, Kredi Kayıt Bürosu, Risk Merkezi, Merkezi Kayıt Kuruluşu, Türkiye’de bankacılık kapsamında faaliyet gösteren meslek kuruluşları arasındadır.
Dünyada ve Türkiye’de Bankacılık Sektörünün Tarihsel Gelişimi
Bankacılığın tarihinin çok eskilere uzandığı hatta çok eski çağlarda da bir bankanın işlevlerini yerine getiren kişi ve kurumların varlığı bilinmektedir. Bankacılığa dair ilk kanıtların milattan önce dördüncü yüzyıla uzandığına dair kanıtlar ve arkeolojik bulgular bulunmaktadır.
Dünyada İlk Bankalar
İlk bankaların Antik Çağ’da, Roma tapınakları içinde yer aldığına dair birçok bilgi bulunmaktadır. Mezopotamya’da Uruk kenti yakınlarında bulunan Kızıl Tapınak en eski bankacılık yapısı olarak kabul edilmektedir. Milattan önce 3. yüzyılda, Asur, Sümer ve Hint medeniyetlerinin olduğu bölgede, şehirler arasında mal taşıyan çiftçilere ve aracılara tahıl kredisi veren tacirlerle bankacılığın geliştiği kabul edilmektedir.
Milattan önce 2067-2025 yılları arasında hüküm süren Babil İmparatoru Hammurabi gümüş ve tahıl borçlanmalarına ilişkin birtakım yasalar çıkarmıştır. Eski Yunan ve Antik Roma zamanında krallar kendi isimlerine para bastırmaktaydılar. Bu dönemde de tapınaklar bankacılık işlemleri için merkez olarak kullanılmıştır.
Birçok akademisyen modern bankacılık sisteminin tarihsel köklerini; Orta Çağ ve Rönesans İtalya’sına, özellikle de Floransa, Cenova ve Venedik gibi zengin şehirlere dayandırmaktadır. Bankacılığa dair ilk resmî kayıtlar, 12. ve 13. Yüzyıllarda Cenevizlilere uzanmaktadır.
Orta Çağ’da denizciliğin gelişmesi ile yeni bölgeler keşfedilmiştir. Bu bölgelerden kıymetli madenlerin getirilmesi ile Avrupa’da bankacılık daha da gelişmiştir. Bankacılığın gelişimi, Kuzey İtalya’dan Kutsal Roma İmparatorluğu’na, ardından 15. ve 16. yüzyıllarda da Kuzey Avrupa’ya yayılmıştır. Bunu 17. yüzyılda Hollanda Cumhuriyeti dönemi’nde Amsterdam’da ve 18. yüzyıldan itibaren Londra’da gerçekleşen bir dizi önemli yenilik takip etmiştir. Modern anlamda bankacılığın ilk örneği 1609 yılında kurulan Amsterdam Bankasıdır.
Türkiye’de Bankacılık Sektörünün Tarihsel Gelişimi
Yedi dönemde incelenebilir:
1. Osmanlı İmparatorluğu Dönemi 2. Ulusal Bankalar Dönemi 3. Kamu Bankaları Dönemi 4. Özel Bankalar Dönemi 5. Planlı Dönem 6. Serbestleşme ve Dışa Açılma Dönemi 7. 1994 ve Sonrası
Osmanlı İmparatorluğu Dönemi (1847-1923)
Cumhuriyet öncesi bankacılık dönemi 19. Yüzyılda başlamıştır. Osmanlı İmparatorluğu’nda bütçe açıklarını kapatmak için 1839 yılında “Kaime” adındaki ilk para çıkarılmıştır.
1856 yılında kurulan Osmanlı Bankası, Osmanlı İmparatorluğu’nda bankacılığın başlangıcı olarak kabul edilir. 1863 yılına gelindiğinde çiftçilere daha uygun şartlarda tarımsal kredi sağlanması amacıyla Memleket Sandıkları kurulmuştur. Ziraat Bankası ilk devlet bankası sıfatıyla 1888 yılında kurulmuştur. Ziraat Bankası kuruluşunda amaç tarımsal kredilendirmenin devlet denetimine alınmasıdır.
Ulusal Bankalar Dönemi (1923-1933)
İkinci dönem, Cumhuriyet’in ilanının ardından ulusal bankalar dönemi olarak anılmaktadır. Cumhuriyet Dönemi’nin ilk yıllarında Türkiye’de, 22 ulusal ve 13 yabancı olmak üzere toplam 35 banka faaliyet göstermekteydi.
1923 yılında Türkiye İktisat Kongresinde tüm katılımcılar tarafından ekonomik gelişme için ulusal bankacılığın kurulmasının gerekliliği dile getirilmiştir. Cumhuriyet’in ilanının hemen ardından ulusal bankalar döneminde ulusal banka sayısı 44’e yükselmiştir.
Kamu Bankaları Dönemi (1933-1945)
Bu dönemde önemli devlet bankaları kurulmuştur. Bu nedenle dönem, kamu bankaları dönemi olarak adlandırılmaktadır. Kamu bankaları döneminde büyük ve
önemli devlet bankalarının kurulmuş olması, dönemin belirgin özelliği olmuştur.
• Sümerbank (1933) • İller Bankası (1933) • Etibank (1935) • Denizbank (1937) • Halkbank (1938)
Özel Bankalar Dönemi (1945-1960)
Bu dönemde özel bankacılığın gelişmesinin altında yatan neden, izlenen ekonomi politikalarındaki değişiklikler olmuştur. Bu dönemde, bankacılık alanında yapılan yatırımların getirisi oldukça yükselmiş ve bankacılıkta özel sektörün payı da artmıştır.
• Yapı ve Kredi Bankası (1944) • Garanti Bankası (1946) • Akbank (1948) • Türkiye Sınai Kalkınma Bankası (1950) • Demirbank (1953) • İstanbul Bankası (1953) • Şekerbank (1954) • Pamukbank (1956) • Türkiye Öğretmenler Bankası (1959)
Planlı Dönem (1960-1980)
27 Mayıs 1960‘tan sonra ülke kalkınmasının beş yıllık planlar ve yıllık uygulama programları çerçevesinde yürütülmesine karar verilmiştir. Bu yaklaşım çerçevesinde kalkınma ve yatırım bankalarına yönelinmiştir. Bu dönemde bankacılık sektörü, önemli ölçüde devlet kontrolü ve etkisi altında kalmıştır. Bu dönemde yeni banka kurulmasına sınırlandırma getirilmiştir. Ancak bu dönem şube bankacılığının gelişmeye başladığı ve özel ticaret bankalarının çoğunun holding bankası hâline geldiği bir dönem olmuştur. Bu dönemde beş kalkınma bankası, iki ticaret bankası olmak üzere yedi banka kurulmuştur.
Serbestleşme ve Dışa Açılım Dönemi (1980-1994)
1980 ve sonrası dönemde Türk bankacılığı, İngiltere ve Amerika’nın öncülük ettiği neoliberal ekonomi politikalarından etkilenmiştir. 1980 yılından sonra sektör araç zenginliğine kavuşmuştur. Yaşanan bu gelişmeler sektörün denetlenme ihtiyacını gündeme getirmiştir. Bu dönemde, yeni kalkınma politikasını desteklemek amacıyla, pozitif reel faiz ve esnek döviz kuru uygulamaları başlamıştır. Mali piyasaların serbestleşmesi ve derinleşmesi amacıyla birçok yeni düzenlemeler gerçekleştirilmiştir.
Bu dönem bankaların bilgisayar sistemleri, otomasyon ve insan kaynağına da önem verdiği bir dönem olmuştur. Serbestleşme ve dışa açılma döneminde yeni banka girişlerinin kolaylaşmasının yanı sıra sektörün uluslararası piyasalara açılmasının önü açılmıştır.
1994 ve Sonrası • Ödeme Kuruluşu/Para Havalesi Bu dönemde küresel sermaye ile bütünleşme, krizler ve • Ödeme Kuruluşu/Mobil Ödeme yeniden yapılanmanın damga vurduğu söyleyebiliriz. 1994 • Ödeme Kuruluşu/Fatura Ödeme ve 2000 yıllarında yaşanan krizlerle bankalarda risk • Ödeme Kuruluşu/Hesap Bilgisi Hizmeti Sağlayıcısı yönetiminin ve dışsal etkenlerin önemi anlaşılmıştır. • Ödeme Kuruluşu/Ödeme Emri Başlatma Hizmeti Sağlayıcısı Bankacılıkta Dönüşüm ve Değişim • Dijital Bankacılık Bankacılık geçtiğimiz 30 yıl içinde büyük değişim ve • Servis Modeli Bankacılığı dönüşüm geçirmiştir. Bu dönüşümün ana nedenleri yeni ve • Finansman Şirketi daha özgürlükçü yasal düzenlemeler, küreselleşme, • Aracı Kurum (Menkul Değerler) teknoloji, artan rekabet ve değişen tüketim trendleri olarak • Paya Dayalı Kitle Fonlaması kabul edilebilir. • Borçlanmaya Dayalı Kitle Fonlaması Bankacılıkta Yeni Kanallar • Sigorta ve Reasürans Brokerliği
Günümüzde bankacılık teknolojik gelişmelerin de etkisi ile • Mesafeli Satış Yapan Sigorta Acentesi geleneksel bankacılık yöntemlerinden uzaklaşmıştır. • Yemek Kartı Kuruluşu Günümüzde bankacılık kanalları oldukça çeşitlenmiştir. • Yeni Nesil Ödeme Kaydedici Cihaz Yetkili Firması Bankacılık işlemleri, yatırım, ödemeler, nakit çekimin yanı • İşletici Kuruluş sıra yapay zekâ destekli kanallar bilgi ve yatırım • Destek Hizmet Kuruluşu danışmanlığı hizmeti de vermektedirler. • Katılım Finans Uyumlu Fintek
Bankacılıkta değişim, dönüşüm ve teknolojinin de etkisi ile Bankacılıkta Yapay Zekâ Kullanımı klasik bankacılıkta kullanılan ana gelir kalemleri Yapay zekâ, risk yönetimi, kredi değerlendirmesi, müşteri günümüzde çeşitlenmiştir. Bankacılıktaki bu dönüşümü değerlendirmesi, fiyatlandırma operasyonel süreçler ya da anlayabilmek için finansal inovasyon kavramını ve müşteri operasyonlarında kullanıldığı gibi varlık yönetimi, teknolojinin bankadaki rolünü anlamamız gerekmektedir. kurumsal bankacılık yatırım yönetimi ve yatırım Finansal inovasyon süreci tüm bankacılık sistemini de danışmanlığı alanlarında aktif olarak kullanılmaya dönüştürmüş olduğunu kabul edebiliriz. Bankacılıktaki bu başlanmıştır. dönüşüm teknoloji, ekonomik koşulların değişmesi ile tetiklenmiştir.
Genişleyen Finans Ekosistemi ve Yeni Aktörler
Bankacılık dijital teknolojileri, veri analitiğini ve yapay zekâyı kullanarak müşteri ihtiyaçlarına uygun ürün ve hizmetler geliştirmektedir. Öte yandan teknolojinin de desteği yeni ve farklı kurumlar bankacılık endüstrisine dahil olmuştur. Böylelikle finansal ekosistem 2010 ve sonrasında genişlemiştir.
Fintekler (Finansal Teknoloji Şirketleri)
Fintek, TDK Türkçe Sözlük’te “finansal hizmetleri yenilikçi, tamamlayıcı ve hızlandırıcı iş modelleri ile sayısal teknolojiler kullanarak sunan kuruluş veya ürün” olarak açıklanmaktadır. Fintek, yararlanılan teknolojiler ve yeni iş modelleri açısından değerlendirildiğinde kripto varlıklardan blokzincire, yapay zekâdan bulut bilişime, nesnelerin internetinden siber güvenliğe kadar çok geniş bir yelpazeyi kapsamaktadır.
Fintek Genel Görünümü
637’si aktif olmak üzere Şubat 2023 itibarıyla Türkiye’de bugüne kadar 739 Fintek kurulmuştur. Türkiye’de Fintek şirketleri en çok ödemeler alanında çalışmaktadır. Ödemeler alanında 255 kuruluş bulunmaktadır. Doğrudan düzenlemeye tabi olan kuruluşların listesi:
• Ödeme Sistemi • Elektronik Para Kuruluşu • Ödeme Kuruluşu