• İstatistiksel örneklemler, farklı denetçilerce Giriş tamamlanmış olsalar da birleştirilebilir ve Denetçi; müşteri işletmenin iç kontrolünü anlamak, değerlendirilebilir. muhasebe işlemlerinin hatalar ve hileler yönünden ne • Test sonuçları nesnel olarak değerlendirilmesi ölçüde etkilendiğini saptamak için bu işlemlerin tümünü sağlanır. tek tek inceleyebilir. Ancak bu yol; son derece zahmetli, • Maliyeti azaltır. zaman alıcı ve maliyetli olacaktır. Bu bakımdan denetçi, örnekleme yöntemine başvurur. Örnekleme evrenden (ana Örnekleme İle İlgili Kavramlar kütleden) bir örneklem seçilmesi ve sadece bu örneklemin § Evren: Denetçinin bilgi edinmek istediği, Aynı incelemeye alınması ile varılacak sonucun evrene mal türden birimlerden oluşan alan veya ana kütle edilmesi olayıdır. anlamına gelir. Muhasebede satış faturaları,
Denetimde Örnekleme stoklar, ücretler vs. veri kümeleri evrene örnek olarak verilebilir. Evren önceden tanımlanmış Denetim örneklemesi, bir hesap kalanı veya işlem sınıfıyla olmakla birlikte, denetim amaçlarına uygun ilgili bir kısım kanıtların seçilmesi ve incelenmesi olmalı, başka bir denetçiye bir birimin evrene ait suretiyle tüm hesap kalanı ya da işlem sınıfıyla ilgili bir olup olmayacağını belirleme olanağı vermelidir. sonuca varılmasıdır. Bu yöntemle ulaşılan sonuçların, gerçek sonuçlardan farklı olabileceği göz önünde § Örnekleme çerçevesi: Evreni oluşturan bulundurulmalıdır. Denetim örneklemesinde, istatiksel elemanların listesidir. Evren ile benzer olmalı ve örnekleme ve istatistiksel olmayan örnekleme olmak üzere evren tanımlanırken kesin olarak belirlenmiş iki farklı yaklaşımdan söz edilir. olmalıdır.
İstatistiksel olmayan örnekleme, örneklem birimlerinin seçimi ve örneklem büyüklüğü belirlenmesinde sadece § Örneklem: Belli bir evrenden, belli kurallara denetçinin mesleki yargısının ve öznel fikrinin dikkate göre seçilen ve çekildiği evreni temsil edebilen alındığı örnekleme türüdür. birimler topluluğudur. Temel ilke olarak istatistiksel rassal seçimde örnekleme alınacak Bu yaklaşım, denetçinin birimlerin herhangi bir yanlılık taşımaması yani
• Bilgi birikimi, seçilme şanslarının eşit olması gerekir. Yoksa bu, • Ön yargıları, rassal bir seçim olmaz. Eğer olasılık, örnekleme girecek her birim için eşit değilse bir yanlılık var • Fiziksel ve ruhsal sağlık durumu, demektir. Başarılı bir örneklemenin • Denetim maliyetine dair hissettiği baskı gerçekleştirilebilmesi için, örneklem seçilecek nedenleriyle doğrudan ilişkili olduğundan dolayı bazı evren hakkında baştan bilgi sahibi olunmalı, istatistikçiler tarafından eleştirilmektedir. seçme işlemi, ilgilenilen değişkenden bağımsız olmalı ve örneklem, bir ön yargı olmaksızın İstatistiksel örneklemede ise, muhasebe evreninden seçilmelidir. Ayrıca, örnekleme alınan veriler tesadüfi olarak seçilen az sayıda örneklem birimi kontrol birbirinden bağımsız olmalı, verilerin seçildiği edilerek sonuçlar tüm muhasebe evreni için genelleştirilir. alanla diğer alanlar arasında temel ayrımlar Seçilen örneklem birimleri, rassal olarak seçilmiş olmalı bulunmalı, örnekleme alınacak verilerin hepsine ve evrenin tüm karakteristiklerini yansıtmalıdır. Sonuçlar, aynı koşullar uygulanmalı ve temsili örneklemi sayısal ve matematiksel olarak değerlendirilebilir durumda oluşturulmalıdır. olmalıdır. Örneklem büyüklüğünün belirlenmesi esnasında, denetçinin, hata oranı, yanlış kabul riski, § Örnekleme riski: Örneklem büyüklüğünün bir denetim riski, doğal risk, kontrol riski, standart sapma ve fonksiyonu olan örnekleme riski, denetçinin evren büyüklüğü belirlenmesi konusundaki bilgi birikimi oluşturduğu örneklemi inceleyerek elde ettiği ve yargısına başvurulur. sonuçların gerçek durumdan farklı olması İstatistiksel örnekleme, pek çok yönüyle, istatistiksel olasılığı demektir. Aradaki fark ise örnekleme olmayan örneklemeden üstündür. İstatistiksel hatası olarak tanımlanır. Dolayısıyla geniş bir örneklemenin istatistiksel olmayan örneklemeden örneklemin örnekleme riski göreli olarak düşük üstünlükleri şunlardır: olacaktır. (Kitabınızda 147. Sayfada bulunan örneği inceleyiniz.) • Örneklem sonuçları güvenilir ve kanıtlanabilir özelliktedir. Muhasebe Denetiminde İstatistiksel Örnekleme • Örneklem büyüklüğü nesnel olarak belirlenir. Türleri • Olasılık örneklemesi ile elde edilen sonuçların § Nitelik Örneklemesi: Bir muhasebe evrenindeki geçerliliği, örneklem tahmininin %100 kontrolle hataların ortaya çıkış oranını tahmin etmek için elde edilen sonuçtan ne kadar sapabileceği kullanılan istatistiksel bir örnekleme türüdür. bakımından kontrol edilebilir. Uygunluk testlerinde kullanılır. Uygunluk
testleri, denetlenen dönemde iç kontrollerin etkin kullanılan örnekleme türüdür. Temel olarak, çalışıp çalışmadığı ve güvenilirliğinin tespiti tutarların yüksek gösterilmesi ve tutarların düşük amaçlı yapılır. Denetçi, nitelik örneklemesinde, gösterilmesi olmak üzere iki tür parasal yanlışlık belli bir niteliğe sahip evren birimlerinin oranını vardır. Nicelik örneklemesi, hesap kalanlarındaki tahmin eder. Bu oran sapma oranı olarak ifade hataların parasal tutarının tahmini için kullanılır. edilir. Bu tanımdan yola çıkılarak, belli nitelik Tahmin edilen tutarla müşterinin finansal derken kastedilenin evrende olması istenmeyen tablolarındaki tutarlar karşılaştırılır. durumlar olduğu anlaşılır. (Kitabınızda sayfa 148’de verilen örneği inceleyiniz.) Nitelik Örneklem Seçimi
örneklemesinde denetçinin hataların ortaya çıkma Denetçi tarafından örneklem büyüklüğü belirlendikten oranını veya sapma oranını belirlemesi, iç kontrol sonra örneklem birimlerinin seçimi aşamasına sıra gelir. yordamlarına ne ölçüde uyulduğunu ve iç Örneklem seçiminde denetçi tarafından kullanılan kontrolün güvenilirliğini anlamasına yardımcı teknikler şunlardır: olur. Bu yüzden nitelik örneklemesinde § Rassal Seçim: Bu teknikte kitabınızda sayfa denetçinin öncelikle belirlemesi gereken noktalar 155’te verilmiş olan “Rassal sayılar tablosu” vardır ve bu noktalar şunlardır: kullanılır. Tablo incelendiğinde fark edileceği a. Kontrol test amaçlarını belirlemek, gibi sayıların dizimi tamamen rassaldır. b. Kontrol politika ve yordamlarında Öncelikle rassal sayılar tablosu ile evren sapmayı tanımlamak. arasındaki ilişki tanımlanır ve tablodan kaç haneli c. Evreni tanımlamak, sayılar seçileceğine karar verilir. Başlangıç d. Örneklem birimini tanımlamak, noktası ise tamamen rassal olarak seçilir. e. Örneklem büyüklüğünü belirlemek. (Kitabınızda sayfa 154’te verilen örneği (Kitabınızda sayfa 148’de ayrıntılı inceleyiniz.) olarak açıklanmıştır.)
Nitelik örneklemesi, iç kontrol yordamlarından § Sistematik Seçim: Bu teknikte denetçi öncelikle ne ölçüde sapma olduğunu ortaya koyduğu için bir örnekleme aralığı hesaplar. Sonrasında bu uygunluk testlerinin gerçekleştirilmesi için örnekleme aralığının büyüklüğüne göre örneklem elverişlidir. birimlerini seçer. Bu teknik kolay olmakla birlikte yanlı bir örneklem yarattığı söylenebilir. § Parasal Birim Örneklemesi: Nitelik Bu etkiyi azaltmak için birden fazla başlangıç örneklemesi teknikleriyle bir hesap sınırına veya noktası oluşturulur. (Kitabınızda sayfa 155- hesap kalanına ilişkin parasal tutar hatalarının 156’da verilen örneği inceleyiniz.) tahminlerini yapmak amacıyla kullanılır. Parasal birim örneklemesi yapılabilmesi için, evrenin § Katmanlı Seçim: Bu teknikte evren katmanlara sapma oranı düşük olmalı ve evrenin bir ayrılarak büyük tutarların temsil edilmesine biriminin sapma oranı, o birimin defter olanak verilir. Bu teknik nitelik örneklemesinden değerinden fazla olmamalıdır. (Kitabınızda sayfa ziyade çok değişkenler örneklemesinde kullanılır. 150’de verilen örneği inceleyiniz.) Parasal birim Evrenin değişkenliğini azaltabilmesi ve örneklemesinde örneklem büyüklüğü tahminlerin daha isabetli olmasını sağlaması belirlenirken yapılması gereken ön belirlemeler yöntemiyle üstündür. Katmanlı seçimde şunlardır: oluşturulan katmanlar birbirlerinden farklı a. Defter değeri (Evrenin toplam parasal olabilir; fakat katmanları oluşturan birimler, değeri) birbirine benzer özellikte olmalıdır. (Kitabınızda b. Kabul edilebilir yanlışlık sayfa 156’da verilen tabloyu inceleyiniz.) c. Beklenen yanlışlık d. Yanlış kabul riski için güvenilirlik § Blok Seçim: Blok seçimde örneklem, evrenden derecesi zaman olarak veya fiziksel olarak birbirine çok e. Genişleme faktörü. yakın birimlerin seçilmesiyle oluşur. Temsili
Örneklem büyüklüğü bu verilere dayanılarak şu değildir ve evren hakkında istatistiksel tahmin şekilde formüle edilebilir: veremez. Özenli kullanılması gereken ve hatta kullanımından kaçınılması gereken bir seçim ÖB = Defter değeri / [Kabul edilebilir yanlışlık- tekniğidir. (Beklenen hata x Genişleme faktörü)]
(Kitabınızda sayfa 152’de verilen örneği inceleyiniz.)
§ Nicelik Örneklemesi: Bir hesap kalanında önemli yanlışlık olup olmadığı incelenirken