İŞL305U-YÖNETİMDE GÜNCEL YAKLAŞIMLAR
Ünite 6: Kümelenme
Giriş
Kümeler, yerel endüstriler, bağlantılı ve ilgili sektörlerdeki bölgesel ekonomik faaliyet çabalarını açıklamaya çalışan önemli bir kavramsal araçtır. Ülkedeki sektörlerin konumu, değer zincirleri ve bölgesel uzmanlaşma modelleri arasındaki etkileşimi anlamak için bir yol sağlamaktadır.
Kümelenme Kavramının Tanımlanması
Kümelenme kavramının temeli Marshall’ın “sanayi bölgesi” kavramına dayandırılmaktadır. Sanayi bölgesi terimi, bilginin, öğrenme aracılığıyla paylaşıldığı bir topluluk olarak tanımlamıştır. Ayrıca marshall’ın sanayi bölge kavramsallaştırması girişimciyi rakipleriyle birleştiren ticari sosyal ve teknik anlaşmalar bütünü olarak tanımlanabilir.
Küme faaliyetlerinin ilk oluştuğu ülke İtalya’dır. 1970 ve 1980’li yıllarda Üçüncü İtalya olarak bilinen bölgede yer alan kümeler; yatırım, istihdam, katma değer ve verimlilik göstergeleriyle önemli bir sanayi performans ortaya koymuşlardır.
Kümelenme kavramını tanımlamada temel olgular şöyle sıralanabilir:
• Mekân/Yer/Bölge: Mekânsal konum, kümelenme için önemli bir belirleyicidir. Çünkü işletmelerin mekânsal yakınlığı, onların üretim sürecinin belirli aşamalarında uzmanlaşmasını teşvik etmektedir. Genelde işletmelerin kuruluş yeri piyasanın mekânsal konumuna bağlıdır. Bölgesel rekabet edebilirlik stratejisi mekânsal yakınlığa verilen önemi artırmıştır. • Firma: Firma kavramı bir diğer önemli bir belirleyicidir. Sektörün tanımlanması firmanın yetenekleri ve temel yetkinliği ile ilişkilidir. • Paydaş: Paydaşlar, kümeden etkilenen veya kümeyi etkileyen kişi, grup veya kurumlardır. Paydaş kavramı her ne kadar teknik açıklamalarla belirlenmiş olsa da kümenin değer zinciri içerisinde takım arkadaşlığı anlamını taşır. • İş Birliği: İş birliğini anlamada birçok değişken ve parametre de dikkate alınmak zorundadır. Bunlar; riskleri en aza indirmek, yeni pazarlara girmek, eksik yönlerini tamamlamak yeni bir şeyler öğrenmek vb. nedenlerle iş birliği yapılmaktadır. • Rekabet: Rekabet kavramı sahadaki oyuncular ve paydaşların bu kavramdan ne anladığı ile yakından ilişkilidir. Rekabet sadece firmaları değil değer zinciri içerisindeki tüm paydaşları kapsar, onlardan destek alır ve onları etkiler. • Yoğunlaşma: Yoğunlaşma, yığın ile küme arasındaki farklılığın belirlenmesidir. Belirli bir konuda beceri kazanmış işletmenin değer zincirinde yer alan diğer paydaşlarla (kamu kurumları, ticaret birlikleri, meslek odaları ve üniversiteler gibi) birlikte oluşturduğu coğrafi yoğunlaşma, “yığın” olarak tanımlanmaktadır. Bu
yığınlar arasından, işletmelerin sürdürülebilir rekabet sağlamak amacıyla bilinçli bir iş birliği yaratabilen gruplara ise küme denir. • İlişki Biçimi: Bu olgu birkaç boyutta ele alınmaktadır. İlişki biçimi ağ ilişkisi bağlamında incelenirse bir endüstri kümesi, endüstri bölgesinden farklıdır. Çünkü küme geniş anlamda tanımlanmış bir endüstrinin tüm değer zincirini içerir. • Sosyal Sermaye/Güven: Sosyal sermaye, bireylerin, işletmelerin veya kurumların arasında iş birliği yoluyla fayda sağlama kapasitesi ve yeteneğidir. Kümede birlik ve bütünlük oluşturan temel öğe yasal zorunluluk olmayıp, kümeyi oluşturan paydaşlar arasındaki güvendir. Güven, kümedeki paydaşların kriz dönemlerinde birbirlerine yardımcı olmaları ve ortak fırsatlar yaratarak birbirlerinin cesaretlendirmesini sağlar. • Yenilikçilik: Yenilikçilik ise rekabet ve iş birliğinin birlikteliğinden doğan kavramdır. Ar-Ge, süreç, ürün vb. durumlarda ele alınan yenilikçilik, kümelenmenin gereklerinden ve çıktılarından birisi olarak değerlendirilmektedir.
Kümelenmenin Gelişimi
Kümelerin var olması kendiliğinden olsa da gelişerek rekabetçi ve değer üreten olgun kümeler hâline gelmeleri için genellikle dışarıdan müdahale ve desteğe ihtiyaç duyulur. Tüm kümelenmelerin gelişimi farklıdır fakat hepsinin gelişiminin kolaylaştırılmasında benzer araçlar kullanılır. Bir kümelenme gelişim süreci birkaç çeşitli basamak içerir. Bir bakış açısına göre kümelerin gelişimi 4 aşamada incelenebilir: İlk olarak küme ilişkilerine yardımcı olan ilgili sanayi grupları ve kapsam ekonomilerinin varlığıdır. İkincisi, küme gelişimi coğrafi yakınlık ile şekillenir. Üçüncüsü, ilgili faaliyetler arasındaki iş birliği ve rekabetin etkileşimidir. Dördüncüsü, kümelerde ortaya çıkabilecek dinamiklerin belirli bir merkez tarafından yönlendirilmesidir.
Küme Çeşitleri
Kentsel alanların ve kümelerin belirli özelliklerine dayanarak kitabın 138. sayfasındaki şekil 6.3'te gösterildiği gibi kümeler ve diğer üç model arasındaki kavramsal farklılıkları vurgulayan bir tipoloji tanımlanmıştır. Ayrıca kitabın 138. sayfasındaki şekil 6.3'te gösterildiği gibi kümelerin çeşitli özellikleri itibarıyla diğerlerinden farklılaştığı görülmektedir. Bu özellikler endüstri bölgesi, kentsel yığılmalar, kümeler ve yenilikçi yığılmalar’dır.
• Endüstri Bölgesi: Firmaların daha çok birbirlerinin tedarikçisi olduğu kümedir. • Kentsel Yığılmalar: Bölgesel olarak ekonomik faaliyetlerin yoğunlaşması biçiminde ortaya çıkan büyük ölçüde bölgesel bilim altyapısıyla ilişkili olarak (araştırma laboratuvarları, üniversiteler vs.) yoğunlaşan ekonomik faaliyetlerdir.
• Kümeler: Bir ekonomide ilgili sektörlerin bir yerde toplanmalarıdır. • Yenilikçi Yığılmalar: Araştırma ve geliştirme potansiyelinin ve yüksek yenilik dinamiklerinin olduğu kümelerdir.
Kümelenmenin Yaşam Döngüsü
Çoğu iş sürecini temsil eden doğum, büyüme, düşüş ve kaybolma gibi anları içeren yaşam döngüsü, küme modelleri için de mevcuttur. Kümelerin yaşama döngüsü aşamaları şu şekilde incelenebilir:
• Küme Başlangıcı: Kümeler sadece bir gecede ortaya çıkan veya kaybolan bir fenomen değildir. Kümelenmeler, daha önce faaliyet gösteren bölgelerde, bir dizi şirketin gruplandırma ve iş birliği ya da rekabet için ekonomik bağlantılar geliştirdiği bölgelerde başlatılır. Kümelerin kendiliğinden var olmasında üretim faktörlerine ve pazara yakınlık, bölgesel yakınlaşma gibi parametreler etkilidir. • Küme Gelişimi: İkinci aşama kümelerin gelişimini belirtir. Gelişim aşamasında kümeler yerel tedarikçiler, ilgili ve destekleyici kurumların vasıtasıyla büyümektedir. Aynı zamanda uzmanlaşma, tedarikçi artışı ve araştırma geliştirme kurumları ile bilgi artışı sağlanır. Coğrafi veya ekonomik alanların gelişimine ilişkin hükûmet politikaları, yabancı yatırımcıları çekerek, altyapıyı sağlayarak ve eğitim gibi diğer alanlarda önlemler alarak kümelenme oluşumunu ve gelişimini etkilemektedir. • Küme Olgunlaşması: Olgunlaşma aşamasında kümede aktörler belli bir kritik kütleye ulaşarak diğer küme ve bölgelerle ilişkilerini arttırmıştır. • Kümenin Gerilemesi veya Durgunluğu: Kümenin diğer aşaması ise gerileme ya da durgunluğu dönemidir. Bu dönemde müşteri ihtiyaçlarının takip edilememesi, iletişim kanallarının kullanılamaması, yeni teknolojiye ayak uyduramaması vb. gibi faktörler etkilidir. • Kümenin Sonlanması: Kümenin sonlanması aşaması ise küme içerisindeki işletmelerin belirli bir dönemden sonra, kümelenmenin sağlamış olduğu avantajlardan yararlanamamasıdır. • Kümelenmenin Yeniden İcadı ve İleriki Gelişim: Bu aşama ile ilgili olarak olgunlaşma aşamasından sonra, kümelenmenin yeni uygulamaları bünyesinde faaliyete geçirebilmesiyle mümkün olmaktadır. Söz konusu yenilikler; yeni firmaların giriş yapması, yeni teknolojilerin kullanılması, yeni piyasa oluşturulması, ürünlerin teslimatında yeni yöntemlerin geliştirilmesi gibi farklı şekillerde gerçekleştirilebilir.
Kümelenme Aktörleri
Kümelenmeden bahsedilebilmesi için değer zincirinde yer alan işletmelerin varlığı yeterli değildir. Sektörü etkileyen
hükûmet politikaları, araştırma toplulukları, finans kurumları ve şirketler küme ekosisteminde yer almalıdır. Kümelenme aktörleri şöyle sıralanabilir:
Hükûmet
Hükûmetin şeffaf bir siyaset ve ekonomi politikası yürütmesi bölgenin veya ulusun fiziksel altyapı, eğitim, sağlık gibi girdi kapasitelerini geliştirmesi, doğal olarak devletin rolü kapsamındadır. Hükûmet “küme kolaylaştırıcısı”dır. Çok sayıda paydaşın bir küme etrafında toplanmasının alt yapısını oluşturur. Devletin hedefi; yeni kümeler oluşturmaktan çok, mevcut kümelerin fiziksel altyapılarını geliştirmek olmalıdır.
Araştırma Toplulukları
Araştırma toplulukları olarak üniversiteler, çağın ihtiyaçlarına ayak uydurmak için farklılaşmak zorundadırlar. Firmalar ile iş birliğinin sağlandığı, endüstri ile iç içe olduğu ve faydalı bilgi ve patentlerin ticari ürüne dönüştürülebilme potansiyelinin var olduğu bir ortamda, üniversiteler artık sanayi ile uyum sağlamak zorundadır.
İşletmeler
İşletmeler hiç şüphesiz küme faaliyetlerinin temelinde yer alan ve kümelenme politikalarının merkezinde olan yapılardır. Küme içindeki işletmelerden beklenen kendi çıkarlarını gözetmeleridir. İşletmelerin kümeye katılma sebeplerinden en önemlisi, ürün veya hizmetlerinin satışlarını ve kârlılıklarını artırmak olmalıdır.
Finans Kurumları
Kümelenme oluşumlarında kritik öneme sahip bir başka unsur da finansal aktörlerdir. Girişimcilere destek vermek için küme içerisinde mevcut olan bankalar, kredi kuruluşları ve en önemlileri olan melek yatırımcı ve risk sermayedarları gibi aktörlerdir.
İş Birliği İçindeki Kurumlar
İş birliği yapılacak kuruluşlar kümeyi doğrudan veya dolaylı olarak etkileyen ticaret birlikleri, sanayi odaları ve benzeri sivil toplum kuruluşlardır. Özellikle meslek odaları ve sanayi odaları, kümelenmelerin başarıya ulaşması için önemli bir role sahiptir.
Kümelenmede Elmas Modeli
Michael Porter’ın Elmas Modeli belirli bir ulustaki belirli endüstrilerin uluslararası rekabet edebilir olduğunu açıklamaya odaklanan elmas şeklindeki bir çerçevedir. Neden bazı ülkelerdeki bazı şirketler bir inovasyon yeteneğine sahipken diğerleri inovasyon yeteneğine sahip değildir? Porter, herhangi bir şirketin uluslararası arenada rekabet edebilme yeteneğinin temel olarak farklı ülkelerdeki belirli endüstrilerin sahip olduğu birbiriyle ilişkili konum avantajları setine dayandığını savunmaktadır: Bunlar, “Faktör Koşulları, Talep Koşulları, Firma Stratejisi, Yapısı ve Rekabet ve İlgili ve Destekleyici Endüstrilerdir.” Bu koşullar uygunsa yerel işletmeler sürekli olarak yenilik yapmak zorundadır. Yerelde yapılan
rekabet sonucunda ortaya çıkacak rekabet, uluslararası ölçekte ilerleyebilir.
Faktör Koşulları
Klasik ekonomik teoriye göre rekabet avantajı bir ülkenin ya da bir bölgenin rekabetçiliğinin temel üretim faktörlerine bağlı olduğu teorisine dayanır, bu koşulları; doğal kaynaklar, iklim, yer, işgücü, kalifiye elemanlar, borç sermayesi, teknolojik altyapı ve üniversite araştırma merkezlerinden oluşmaktadır.
Porter’a göre, bir ülkenin faktör koşulları beş gruptur. Bunlar insan kaynakları, fiziksel kaynaklar, bilgi kaynakları, sermaye kaynakları ve altyapıdır. Ayrıca, bu faktörler ikiye ayrılır: temel ve gelişmiş faktörler, genelleştirilmiş ve uzmanlaşmış faktörlerdir.
Talep Koşulları
Talep koşulları, üretilen mal ve/veya hizmete olan talep değişkenlerini ifade etmektedir. Bunlar nitelikli talep, ihracat ve yeni pazar olanakları olarak tanımlanabilmektedir.
Firma Stratejisi, Yapısı ve Rekabet
Tarihsel ve kültürel faktörler firmaların iş yapma şekillerini etkiler. Böylece rekabete, piyasa kurumlarına ve bölgesel rekabetin derecesine karşı tavırlar da tarihsel ve kültürel faktörler tarafından etkilenir. Ülkelere özgü koşullar; şirket kurulumu, organizasyonu, idaresi ve iç rekabetin yapısı üzerinde çok önemli etkilere sahiptir.
İlgili ve Destekleyici Endüstriler
İlgili ve destekleyici endüstrilerin varlığı, endüstriye önemli bir rekabetçi avantajı sağlar. İşletmeler müşteriler için değer yaratmak ve daha rekabetçi olmak için genellikle diğer işletmelerle ittifaklara veya ortaklıklara girerler. Özellikle tedarikçiler, daha verimli ve daha kaliteli girdiler, zamanında geri bildirim vb. yollarla inovasyonu artırırlar.
Şans ve Hükûmet
Elmas modele iki ilave faktör olarak eklenen şans ve hükûmet uygulamalarıdır. Şans faktörü genellikle terör, savaş, göç ve doğal afetler gibi dış olayların bir ülkeyi veya endüstriyi olumsuz etkileyebileceği veya fayda sağlayabileceği olasılığı olarak tanımlanır. Bununla beraber, rastgele olaylar da içerir. Bu olaylar, hükûmetin veya bireysel şirketlerin kontrolü dışındadır.
Kümelenme Örnekleri
Dünya genelinde kümelenme çalışmalarına bakıldığında kümeleme hemen hemen her ileri ekonomide ve gittikçe gelişen ülkelerde bulunmaktadır. Kümelemeler Silikon Vadisi ve Tokyo gibi iyi tanınmış ileri teknoloji bölgelerinde, İngiltere ve Japonya bıçak sanayii gibi yüksek düzeyde zanaatkârlık isteyen yerlerde, Los Angeles, Hollywood ve Londra gibi yaratıcı olan bölgelerde kümelerden bahsedilebilir. Japonya, Almanya ve İsveç otomobil sanayii ve Japonya, Kore ve ABD elektronik sanayi gibi büyük ölçekli sanayi kümeleri ayrıca New York, Tokyo, Londra ve Hong Kong gibi yoğun bilgi işleri ve
finansal merkezlerin yer aldığı hizmet sektöründe yer alan kümeler de mevcuttur. Türkiye’de ise yapılan kümelenme çalışmalarının bazıları ise şöyledir: Kayseri mobilya, Sivas doğal taşlar, Samsun dış ticaret işlemleri, Erzurum-Kars kış turizmi, Gaziantep makine halısı. Dünyadan ve Türkiye’den bazı kümelenme örneklerini aşağıda kısaca açıklanmıştır:
Napa Vadisi Şarap Kümelenmesi
Üzüm yetiştirme ve şarap üretim sektörü Amerika’da kayda değer bir yoğunluğa sahiptir ve bunlardan en bilineni her ne kadar çeşitli zamanlarda Silikon Vadisi’nin gölgesinde kalsa da Napa Vadisi’ndeki şarap kümelenmesidir. Şarap kümesi 680 işletme ve binlerce üzüm üreticisinden oluşmaktadır.
San Francisco Bay Area’da bulunan ve dünyaca ünlü şarabıyla tanınan Napa Vadisi, her yıl yaklaşık 5 milyon turisti kendisine çekmektedir. Üzüm bağları, bu bağlara yapılan turlar ve üzümlerin lezzeti üzerine düzenlenen toplantılar, ülkede bir gelenek hâlinde gelişen büyük bir endüstrinin temellerini oluşturmaktadır. Şarap kümelenmesinin kendisi uzun bir geçmişe sahip anlaşmalar ve bağlantılar düzenidir. Kaliforniya’daki şarap endüstrisinin yükseliş öyküsü, yerel bir girişimin nasıl ülke çapında geliştiğinin ve endüstri hâline geldiğinin iyi bir örneğidir.
Londra Finans Kümelenmesi
Kentsel yığılma ekonomisi anlayışı yaygınlaştıkça şehirler küme ya da başka yeni kümeler oluşturmak için ilgi görmektedir. Londra’nın bir merkez şehir olarak yükselişini ve yükselişini açıklamanın en önemli tek faktörü, çoğu AB’den olmak üzere her iş seviyesinde yetenek çekme becerisidir. Şehrin yaratıcı endüstrileri, finans ve iş hizmetleri, turizm ve yükseköğrenim gibi güçlü yönleri vardır. Bunların her birinin kendine özgü fırsatları ve sorunları vardır. Ancak Londra’da bu kümeler içerisinde birçok işletmenin birbirleriyle iş birlikleri ve bağlantıları mevcuttur.
İtalyan Ayakkabı Kümelenmesi
İtalya, dünyada ayakkabı ihracatçıları arasında dördündü sırada yer almaktadır. Bu sektörün en önemli özelliği yüksek gelir gruplarına hitap eden lüks ayakkabı ve moda yaratma üstünlüğüdür. Ayakkabı kullanımındaki derinin üretiminden tasarımına kadar geçen süreçte birbirini destekler nitelikte girişimci yapı, ham madde, tedarikçiler, makine üreticileri, yan sanayi, kalıpçılar ve tasarımcıların bir arada olduğu küme yapısı mevcuttur. Sektörde 8000’e yakın firma faaliyet göstermektedir. İtalya’nın ayakkabı sektörünün ileri bir seviyede olmasının önemli bir nedeni yenilik, uzmanlaşmış işgücü, teknoloji ve tasarımın bir bütün oluşturmasıdır.
Bursa Tekstil Kümelenmesi
Bursa tekstil sektörü diğer tekstil sektörlerine göre istihdam açısından en fazla imkâna sahip sektör olarak dikkat çekmektedir. Buna ek olarak il içindeki işletmelerin
içerisinde oran olarak en fazla paya sahip sektör, tekstil sektörüdür. Bursa’da tekstil sektöründe faaliyet gösteren 8000 civarında firma mevcuttur ve bu firmalarda yaklaşık olarak 200.000 kişi istihdam edilmektedir. Türkiye’de kurulan 11 adet sentetik iplik fabrikasının 7’si Bursa’da bulunmakta ve sentetik iplik kapasitesi itibarıyla şehir Türkiye toplam kapasitesinin %75’ine sahiptir.
OSTİM Havacılık ve Savunma Kümelenmesi
Savunma ve havacılık sanayisinin yoğun ve ağ yapılı tedarik sistemi beraberinde büyük merkezler etrafında yığılmayı getirmiştir. Bu bölgelerde ana yüklenicileri destekleyen alt yüklenicilerden oluşan önemli sanayi kümeleri oluşmuştur. Türkiye’de savunma ve havacılık sanayisinin gelişiminde Ankara öncü rol almaktadır. Ankara, Türkiye’de bulunan savunma ve havacılık sanayisi firmalarının yaklaşık %60-70’ine ev sahipliği yapmaktadır. Organize sanayi bölgeleri, teknoparklar, üniversiteler, araştırma kuruluşları, ilgili kamu kurumları, sektörün Ankara’da yer almasının önemli bir altyapısını oluşturmaktadır.