İŞL305U-YÖNETİMDE GÜNCEL YAKLAŞIMLAR
Ünite 5: Stres Yönetimi
Giriş
Sanayi Devrimi, teknolojik gelişmeler, hayat standartlarının değişmesi, bireylerin beklentilerindeki farklılaşmalar gibi birçok faktör yeni sorun ve problemlerin ortaya çıkmasına neden olmuştur. 20. yüzyıldan sonra karşılaşılan ve insan hayatını olumsuz yönde etkileyecek, bireyleri yalnızlaştıracak, bireysel verimi düşüren ve bireylerin hayattan zevk almamasına neden olabilecek etkenler bilim insanları tarafından “stres” olarak tanımlanmıştır.
Stres
Stres, birey üzerinde davranış bozukluğu ve ikili ilişkilerinde sorunlara neden olan bir problemdir. Bireylerde stres durduk yere veya kendiliğinden olan bir olay değildir. Stresin ortaya çıkması için bireyin yaşadığı ortamda ve çevresinde oluşacak değişimlerin kişiyi etkilemesi gerekmektedir. Her birey ortamdaki değişimden etkilenir fakat bu değişimin oluşturduğu etki kişiden kişiye göre farklılık gösterebilir. Yani değişim bir bireyde çok hızlı ve daha olumsuz etki gösterirken bir başka bireyde daha yavaş etki gösterebilir.
Stres kavramı genel olarak zihnimize olumsuz çağrılar yapmaktadır. Fakat derinlere inildiğinde stresin her zaman kötü şeylere sebep olmadığını görmek mümkündür. Stresi tersine çevirmek ve faydalı bir enerjiye dönüştürmek veya çevirmemek bireyin kendi iradesindedir. Bireylerde kabul edilebilir seviyedeki stresörler (stres kaynakları) kişinin içindeki yaratıcı ruhun ortaya çıkmasını sağlayabilir.
Stresin Belirtileri
Bireylerde stresin kendine özgü özel belirtileri mevcuttur. Stres bireylerde endişe, gerginlik, aşırı alkol tüketimi, sigara kullanımı, uyku bozukluğu, yetersizlik duygusu, duygusal travma, sindirim sistemi bozuklukları ve yüksek tansiyon olarak belirtiler gösterebilir. Stres kısa süreli varlık gösterse bile bireyde kalp atışlarındaki yükselme veya aşırı alkol ve sigara kullanımı gibi kısa sürede ortaya çıkan sonuçların kalıcı olmasına sebebiyet verebilir. Koroner kalp rahatsızlığı için yüksek bir risk taşıyan aşırı gıda tüketimi ve nikotin tüketiminin artmasına da sebep olabilmektedir.
Bireyde olağan durumlar dışında yukarıdaki belirtiler sık görülmeye başlanmış ise kişi stres altında kalmış demektir. Hans Selye bireyin uzun süre strese maruz kalması sonucu “adaptasyon hastalıkları” oluşacağını ileri sürmüştür. Omurgalılar ve diğer organizmalar arasında evrensel bir stres yanıtı olarak kabul gören Genel Adaptasyon Sendromunu (GAS) tanımlamıştır. Bireylerde organizma strese karşı farklı aşamalarda farklı tepkiler vermektedir. Bu aşamalar alarm, direnç ve tükenme aşamasıdır.
Stres Kaynakları
Kişilik özelliklerinin, kalıtım, aile, kültür, öğrenme, motivasyon vb. gibi psikolojik ve sosyal kavramların her bireyde farklılık göstermesi çeşit açısından stres
kaynaklarını arttırmaktadır. Örgüt içinde karşımıza çıkan stres kaynakları ise bireyin aile yaşantısı, örgüt içerisindeki çalışma ortamı veya örgüt dışında kalan çevresel faktörler tek başlarına strese sebep olan ve stres etkenlerini meydana getiren faktörler içerisindedir. Strese neden olan etkenler arasında sınıflandırma yapılırken birey ve zarar verici unsur arasındaki esas ilişkiyi göz önüne alarak bireyin kendisinden kaynaklı sebepler, örgüt içinden veya dışından kaynaklanan sebepler olarak ayrım yapma fırsatı sunmaktadır.
Bireysel Stres Kaynakları
Bireylerin sergiledikleri bazı tutum ve davranışlar da strese neden olabilmektedir. Bireyde var olan mükemmeliyetçilik duygusu, acelecilik, çok çalışma isteği, yapamayacağından fazla işi yüklenmek, iş kaygısı, başkalarını memnun etme duygusu gibi etkenler bireyde stresin oluşmasına neden olabilmektedir. Kişilik stres açısından son derece önemlidir. Her stres kaynağının farklı kişilik tiplerinde farklı etkilere yol açtığı bilinmektedir. Stresin kişilik üzerinde değerlendirmesini yaparken yer, zaman ve çevre faktörlerini de hesaba katmak gerekmektedir.
Çevresel Stres Kaynakları
Çevresel stresler bireyin iş yaşantısı dışında kalan stres kaynaklarını oluşturmaktadır. Kişinin çevresel stres kaynaklarını orta yaş bunalımı, aile sorunları, tekdüzelik, ekonomik güçlükler, siyasi belirsizlikler, teknolojik değişimler olarak sıralamak mümkündür.
Bireysel Stres Yönetimi
Genel olarak bireylerin, strese eğilimli oldukları düşünüldüğünde aralarında farklılıklar ortaya çıkabilmektedir. Bireylerin strese eğilimleri hakkında sınıflandırma yapacak olursak A Tipi, B Tipi ve Karma Tip kişilik olarak üç başlıktan söz edebiliriz.
A tipi kişilik özelliklerine sahip olan bireylerde; hızlı yemek, acele konuşmak, asla bir şeye yetişmek durumunda olmamak, aynı anda birçok şeyi yapmaya çalışmak, dostluk veya zevk verici şeyler için çok az zaman ayırmak, çok yavaş insanlara karşı sabırsızlık, zamanı boşa harcamaktan nefret etmek, diğer insanlar konuşurken acele etmek ve sırada beklemekten nefret etmek gibi davranışlar görülmektedir.
B tipi kişiliğe sahip olan bireyler, A tipi kişiliğe sahip olan bireylerin tam tersi davranış sergilerler. B tipi kişilikteki bireyler rahattırlar, zamanı sorun etmezler ve sabırlıdırlar. Yaptıkları işten zevk alırlar, başarı konusunda çaba sarf etmezler, esnektirler, katı kurallardan arınmışlardır, işlerinde rahat olmaları onlara suçluluk duygusu vermez, kolay kolay sinirlenmezler, tedirgin olmazlar, düzenli ve sakin çalışırlar. B tipi birey A tipi bireye göre kendine daha fazla güvenir ve çevresine göre emin bir kişiliğe sahiptir.
Karma Tipi bireyler ise; A ve B tipi bireylerin kişilik özelliklerinin her ikisini de karışık olarak taşıyabilirler. Fakat önemli olan, kişinin hangi tip özelliklere daha yakın özellikler taşıdığı ve hangi tip özelliklere göre davranış
sergilediğidir. Amaç, çalışan bireylerin kendisine zarar vermeden iş ortamıyla ve çalıştığı ortamda bulunan diğer bireylerle huzurlu bir şekilde çalışmasını sağlamaktır.
Kişisel Stres Faktörleri
Kişinin kendisi ile alakalı stres kaynaklarının biyolojik ve fizyolojik durumu ve özellikleri ile ilgili olduğunu söylemek mümkündür. Bunlar; fizyolojik bozukluklar, çeşitli sistem bozuklukları, hormonal ve salgı bezleri düzensizliğiyle birlikte ortaya çıkan biyolojik stres kaynakları olurken kişilik özelliklerin strese yatkın olması, temel ihtiyaçların karşılanmasında yaşanan sıkıntılar, yaşam şartlarının ağır olması, refah düzeyinden dolayı kaynaklanan ekonomik yetersizlikler ise psikolojik stres kaynakları olabilmektedir.
Stresle Başa Çıkmayı Zorlaştıran Kişilik Özellikleri
İnsanların stresle başa çıkmaları için öncelikle tutum ve davranışlarını değiştirmeleri gerekmektedir. Bireyin yetenekleri ile belirli şartların gerektirdikleri arasındaki güç dengesini sabitlemek, kişisel bütünlük açısından önemli bir yere sahiptir. Meydana gelen olaylar ne şekilde oluşursa oluşsun, onlar gerçek anlamlarını bireyin yaklaşım biçiminde bulur.
Strese Neden Olan Kişisel Tutum ve Davranışlar
Bireyler strese girdiklerinde genelde neden strese girdiklerini ve stresin kaynaklarını merak ederler. Stresin kaynağına erişebilen bireyler stresle daha hızlı bir şekilde başa çıkabilirler. Strese neden olan kişisel tutum ve davranışları aşağıdaki şekilde belirtebiliriz:
• Dürtüler: Eğer birey stres altında değilse dürtüler olumlu bir şekilde performanslarına etki sağlamaktadır fakat stres altında olduklarında bireyi gereksiz davranışlara sürükleyebilirler. • Acelecilik: Yine bireylerde zaman baskısı aceleciliğin bütün yönlerini ortaya çıkarmakta ve bu durumda yapılan işte hata oranını yükseltmektedir. Hatalara sebep olan acelecilik de dolaylı yoldan verimliliği olumsuz yönde etkilemektedir. • Çok çalışmak: Birey elinde bulunan bütün işlerle hevesle uğraşır ve hiçbir işten kaçmaz. Ancak stres altındayken gereğinden fazla sorumluluk yüklenir ve bu durumda verilen işlerin üstesinden gelemezler. • Ulaşılması imkânsız standartlara yetişmeye çalışmak: Bireye verilen zaman, yapması gereken çok fazla iş için yeterli değilse ve fazla mesai yaparak işlerini yetiştirmeye çalışıyor ise bu durumlar strese sebep olan nedenler arasında yer alabilir. • Yaşlanma: Bireyler yaşları ilerledikçe değişime ayak uydurmada zorluk çekmektedirler. Bu durum da bireylerde strese neden olan kaynaklar arasında yer almaktadır. • Güçlü olmak: Birey stres altındayken, güçlülük dürtüsü bireysel olarak neye sebep olursa olsun
kimseden yardım istemez ve bütün işlerini kendisi yapmaya çalışır. İşlerin sürekli bu kişiler etrafında dönmesi ve sürekli beklenti içinde olunması aslında bireyde zamanla strese yol açabilmektedir. • İşi kaybetme endişesi: Bireylerin gelecekleriyle ve meslekleriyle ilgili korku ve endişe duyması onlarda strese sebep olmaktadır. • Mükemmeliyetçilik: Birey yaptığı işi en iyi kendisinin yaptığını ve başka kimsenin bu kadar iyi yapamayacağı düşüncesine kapılır. Her zaman iyiyi yapamayan çalışanlar olumsuzluklarla karşılaştıklarında stresle karşılaşmaları çok muhtemeldir. • Değişken şartlarda çalışmak: Yaptığı işte meydana gelen veya gelebilecek olan beklenmeyen durumların kabul edilememesidir. • İnsanları memnun etmek: Ortada herhangi bir arz talep olmaması hâlinde, insanların ihtiyaçlarını tahmin etmek ve bu ihtiyaçları karşılamak için çaba sarf etmek bireyde stres kaynağı olabilmektedir. • Çok fazla iş yüklenmek: Belirli bir zaman aralığından birden fazla yapılması gereken işin bulunması ve önceliklerine göre sıraya konulmasında eksikliklerin yaşanması bireylerde strese sebep olmaktadır.
Bireysel Stres Yönetimi Yolları
Yapılan araştırmalara göre stresle başa çıkmak için çok fazla yöntemden bahsetmek mümkündür. Bu yöntemlerin en önemlileri şunlardır:
Kendi Yaşama Tarzının Yönetimi
Bireyler yaşam tarzlarını yönetmek için günlük hayattaki düzensiz akışın en alt seviyeye çekme imkânına sahip olabilmektedirler. Bu aşamada yapılan eylemler arasında müzik ve çeşitli güzel sanat dalları ile uğraşmak ve daha fazla şiir dinlemek stresi önleyerek sağlığa olumlu yönde fayda sağlamaktadır. Bunların yanında bireyin kendini rahatsız eden durumlar karşısında öfkelenmemeyi, sinirlenmemeyi ve sabırlı şekilde davranmayı sağlaması hâlinde stresi kontrol altına alabilmektedir.
Derin Gevşeme ve Dinlenme Teknikleri
Derin gevşeme olayı; vücudun sinirsel durumu olmakla birlikte, zihinsel ve fiziksel olarak rahatlaması için vücudun pasif bir hâle gelmesi durumudur. Günlük hayatımızda rahat bir yaşam sürmek istiyorsak bazı dinlenme ve gevşeme tekniklerini uygulamamız gerekmektedir.
Meditasyon
Zihinsel durumların gündelik hayattaki sıkıntılardan, endişelerden ve çatışmalardan uzak kalarak rahatlama uygulamasıdır.
Biyolojik Geri Besleme
Biyolojik geri besleme, insanların kendilerinde olan stres belirtilerini öğrenmelerini ve kontrol altına almalarını sağlamaktadır.
Beslenme ve Gıda Rejimi
Kişiler düzenli beslenme kapsamında gerekli olan kalori ihtiyaçlarını karbonhidrat, yağ, madenler, protein, vitaminler ve su ile karşılamaktadırlar. Bunları yeteri kadar karşılayamayan bireylerde çeşitli fizyolojik ve biyolojik problemler görülecektir.
Fiziksel Egzersizler
Bisiklete binme, kültür-fizik, ata binme, jimnastik ve yüzme gibi basit bir şekilde yapılabilen hareketlerin bütünüdür. Yapılan araştırmalar bu hareketlerin herhangi bir yarış içinde olmadan eğlence amaçlı yapıldığında stresin organizma üzerindeki etkilerini en alt seviyeye düşürdüğünü savunmaktadır.
Örgütsel Stres Yönetimi
Örgütsel stresin önlenmesine yönelik de birçok yöntem bulunmaktadır. Bunlardan bazılarına şunlardır:
Örgütsel Stres Kaynakları
İş yeri kaynaklı stres farklı şekillerde ortaya çıkabilmektedir. Çalışma ortamında bulunan herhangi bir şey veya çalışma ortamındaki herhangi bir etken stres kaynağı olabilmektedir.
Fiziksel Çevre Koşulları
Yapılan araştırmalarda fiziksel çevre şartlarının daha çok mavi yakalıların çalıştığı ortamlarda strese neden olduğu belirtilmektedir. Bu nedenle fiziksel çevre çoğunlukla mavi yakalılar için stres kaynağı olarak adlandırılmaktadır. Örgütlerde fiziksel çevre koşulları denildiğinde akla gelen bazı faktörler; gürültü, aydınlatma, havalandırma, sıcaklık, nem, basınç, radyasyon olarak sıralanabilmektedir.
Yapılan İşin Özellikleri
Örgütlerde yapılan işin özellikleri stres kaynaklarından en önemlileri olarak gösterilebilir. Çalışanların yaptıkları işe göre stres düzeyleri değişiklik gösterebilmektedir. Bazı yapılan işler yüksek stres kaynağı barındırırken bazı işler ise daha düşük stres kaynağı oluşturmaktadır.
Genel anlamda yapılan çalışmalarda işin özellikleri ile ilgili stres kaynakları; fazla veya düşük iş yükü, vardiyalı çalışma sistemi, iş yetiştirme (zaman) baskısı, rol belirsizliği ve rol çatışması, yapılan işten kaynaklı tehlike ve riskle gibi gruplandırılmaktadır.
Kariyer Gelişimi
Örgüt içerisinde çalışanların kariyer gelişimlerini etkileyen yeterli olanaklara sahip olamamaları, çalışanların kendilerini geliştirmelerinin engellenmesi veya terfi fırsatlarının olmaması ve işsizlik gibi korkular strese neden olmaktadır.
Örgüt İçi İlişkiler
Örgütlerin belirlediği politikalar ve ast-üst arasında kurulan ilişkiler de stres kaynağı olarak karşımıza çıkabilmektedir. Çalışma koşulları, izin süreleri, alınan ücretin tatmin etmemesi gibi örgüt politikasını belirleyen etkenlerin çalışanların stresli çalışmalarına sebep olduğu
bilinmektedir. Hiyerarşik düzeydeki olumsuz ilişkiler ve kişisel çatışmalar da diğer çalışanların çalışmasını etkilemekte ve stres düzeylerini artırmaktadır.
Örgütsel Stres Yönetim Yolları
Örgütlerde oluşan stresin yönetimi ile ilgili izlenecek yolları; çalışan katılımı ile yönetim, rollerin belirlenmesi, zamanın verimli yönetilmesi, sosyal yaşamın desteklenmesi ve eğitim biçiminde sıralayabiliriz.
Çalışan Katılımı ile Yönetim
İşletmelerde işverenlerin, doğrudan veya temsilciler aracılığıyla dolaylı olarak çalışanlarının fikirlerine başvurması, istek ve önerilerini dikkate alması işletme yönetimi ve çalışanların psikolojik yapısı anlamında önemli bir yer tutmaktadır. Çalışanların katılımı iş performanslarını artırdığı gibi işletme içerisinde yaşanacak değişimlere direnci de azaltmaktadır. Bunun sonucunda örgütler kendilerini yenileme ve sistem değişikliği yapma konusunda zorluk çekmeyeceklerdir. Çalışanların özgür ve değerli hissettikleri ortamda çalışmaları stresin en az düzeyde tutulacağı örgütlerin oluşmasını sağlayacaktır.
Rollerin Belirlenmesi
İşletmelerde rol çatışmaları ve rol belirsizlikleri, bireylerde strese neden olan kaynakların başında gelmektedir. Yönetici kademesinde bulunan çalışanlar, örgütlerde rollerin belirsizliğini ve bu belirsizlikler sonucu oluşan rol çatışmalarını ortadan kaldırarak bu durumdan kaynaklanan stresi azaltabilirler. Örgütlerde roller çalışanların anlayabileceği şekilde açık ve anlaşılır bilgiler ile belirtilmelidir.
Zamanın Verimli Yönetilmesi
Zaman baskısı çalışanların strese girmelerine neden olan önemli faktörlerin başında gelmektedir. Sipariş yetiştirilmesi ve yöneticilerin baskısı, çalışanların zaman baskısı ile stres altında çalışmalarına neden olmaktır. Zaman baskısından kaynaklanan stresin önlenmesi için çeşitli zaman yönetimi teknikleri geliştirilmiştir.
Sosyal Yaşamın Desteklenmesi
Stresi önlemede en önemli ve etkili yollarından bir tanesi, yaşamın bütün alanlarında sosyal desteğe sahip olabilmektedir. İş yerlerinde veya sosyal hayatın içerisinde bulunulan her çevrede, özveri temelinde gerçekleştirilen arkadaşlıklar, kurulan insani ilişkiler ve bu amaç doğrultusunda yöneticilere sunulacak tüm hizmetler bireye önemli ölçüde sosyal destek sağlamış olacaktır. Böylece bireylerin sosyal ihtiyaçlarının bazılarının başka bireyler ile iletişimi sonucunda tatmin edilmiş olacaktır. İş yerinde sağlanacak sosyal destek, iş yerlerinde oluşan stres kaynaklarına karşı işverenler ile yardımlaşmak ve onlara destek olmaktır.
Eğitim
Son yıllarda stres kavramı, özellikle iş yerlerinde önemsenen ve üzerinde durulan bir konu hâline gelmiştir. Bu yüzden bu olgu üzerine birçok araştırma yapılmış ve
birçok çözüm yöntemi üretilmiştir. Üretilen çözüm yöntemleri genel anlamda iki başlık altında incelenmektedir. Birincisi “Stres kaynaklarını ortadan kaldırmak” bir diğeri ise “Stres kaynakları ve başa çıkma yolları konusunda eğitim vermektir”.
Stres yönetimi eğitimi bireylerin stres ile başa çıkmaları konusunda verilen eğitimdir. Bu eğitimin içeriği bireylerin bulundukları grup ve yaptıkları işe bağlı olarak kapsamlı bir şekilde belirlenmektedir. Bu eğitimde bireylere stresin nedenleri ve sonuçları hakkında detaylı bir bilgilendirme yapılır. Ayrıca çalışanlara stresin onlarda oluşturacağı psikolojik ve fizyolojik etkilerden de bahsedilmektedir ve bununla nasıl başa çıkacakları detaylı bir şekilde anlatılmaktadır.