Dijital Çağda İşletmecilik

İşletmelerin tüm faaliyetlerinde günümüz bilgi ve iletişim teknolojilerinden yararlanmalarına ve kararlarına yön verecek bilgileri bu teknolojilerden elde edilen verilerden üretebilme sürecine dijitalleşme adı verilebilir.

Büyük veri kavramı, geleneksel veri tabanlarının kaydetme, yönetme ve işleme kapasitelerinin çok üzerinde, sürekli artan miktarda ve çeşitlilikte bilgi kümelerini ifade etmektedir.

Tüketiciler ve işletmeler başta olmak üzere toplumdaki herkesin katkısıyla oluşan veriler, dünyada her gün gerçekleşen ticari işlemler, sosyal medya paylaşımları, müşterilerin ürünlere ilişkin internette paylaştığı yorumlar, web sitesi ziyaretleri vb. dijital olarak kaydedilebilen, takip edilebilen tüm işlemlere ve faaliyetlere yönelik olabilir.

Verileri, içsel veriler ve dışsal veriler olarak sınıflandırabiliriz.

İşletmelerin faaliyetleri sonucunda ürettiği verilere içsel veriler denmektedir.

Dış çevreden belirli bir bedel ödeyerek ya da bedelsiz bir şekilde temin ettiği verileri ise dışsal veriler olarak tanımlayabiliriz.

İşletmenin üretim miktarları, stok devir oranları, ürün iadeleri içsel verilere, sosyal medya paylaşımları, döviz ve faiz oranları, belirli endüstrilere ilişkin hazırlanan raporlar ise dışsal verilere örnek olarak verilebilir.

Büyük veri, işletmelerin içsel ve dışsal verileri amaçları doğrultusunda analiz ederek geleceğe ilişkin daha gerçekçi kararlar almasına, müşterilere ilişkin daha sağlıklı bilgiler edinmesine ve daha verimli faaliyet göstermesine yardımcı olur.

Büyük verinin temel özelliklerini hacim, hız, çeşitlilik, doğruluk ve değer olarak sıralayabiliriz.

Büyük verinin temel özelliklerinden

• Hacim; veri miktarının büyüklüğünü,
• Hız; yeni verinin üretim ve dolaşım hızını,
• Çeşitlilik; büyük verinin çok farklı kaynaklardan elde edilebildiğini ve farklı türlerden oluştuğunu,
• Doğruluk; analiz edilen verinin gerçekliği yansıtma derecesini, güvenilirliğini bir başka deyişle kalitesini,
• Değer; büyük verinin işletme için değer yaratması, faaliyetlerine katkı sağlaması ve işletmeyi, amaçlarını gerçekleştirmeye yaklaştırmasını

ifade etmektedir.

Yapılandırılmış veri, belirli bir amaç için veri tabanları veya elektronik dosyalarda yer alan satır ve sütunlarda derlenen verilerdir.

Yapılandırılmamış veriler video, fotoğraf, metinler gibi sayısal olmayan verileri ifade etmektedir.

Günümüzde üretilen verilerin yaklaşık %80’i yapılandırılmamış verilerden oluşmaktadır.

İşletme yöneticileri, görevleri olan işletmeyi yönetme eylemini gerçekleştirirken çok sayıda karar almak zorundadır. İşletmeleri amaçlarına ulaştırmak için kaynakları verimli bir şekilde kullanmaya çalışan yöneticiler karar alırken işletmenin iç çevresine (örgüt kültürü, finansal kaynaklar, teknik beceriler vb.) ve dış çevresine (ekonomik, yasal, demografik, endüstriye yönelik koşular vb.) yönelik çok sayıda faktörü düşünmek durumundadır. Doğru kararlar ancak geleceğe ilişkin doğru varsayımlarda bulunularak alınabilir. İşletme yöneticileri karar alırken, konuya ilişkin tüm verileri toplar, analiz eder, işletmenin beceri ve kaynakları ışığında tüm seçenekleri değerlendirerek en uygun kararı verir. Büyük veri, karar aşamasında yöneticilerin iç çevre ve dış çevre faktörlerine yönelik daha kapsamlı veriler elde etmesini sağlayarak geleceğe ilişkin daha tutarlı varsayımlarda bulunulmasını sağlar.

Büyük veri analizi sürecinde temel işlem adımları veri toplama, verileri işleyerek bilgi ve iç görüler elde etme, karar verme ve eyleme geçme olarak dört adımda sıralanabilir.

Veri Toplama: Belirli bir amacı gerçekleştirmeye yönelik olarak içsel ve dışsal, yapılandırılmış ve yapılandırılmamış büyük miktarda verinin toplanması ve analiz edilmesi sürecidir.

Bilgi ve İç Görü Elde Etme: Analiz edilen veriler sonucunda alınacak kararlara kaynaklık edecek bilgiler ve iç görüler edilmesi sürecidir.

İç görü, belirli bir nesne ya da durumun önem, anlam ve biçiminin ya da kullanılışının anlaşılır duruma gelmesidir.

Kararlara kaynaklık edecek bilgi ve iç görülerin elde edilmesinin ardından alternatifler arasından uygun kararın verilmesi ve kararı uygulamak için gereken işlem adımlarının belirlenmesini ifade eder.

Kararların uygulanmasını, karar verme aşamasında belirlenen işlem adımlarının sırasıyla uygulanmasını kapsar.

Adoviv işletmesi çiftçilere tarlalarındaki her bir bitkiye ilişkin bilgiye anında erişebilecekleri bir sistem sağlıyor. Bitkilerin hangi besin maddelerine ihtiyaç duyduğunu ve hastalık belirtilerini tespit edebilen sistem sağladığı veriler ile tarlalarda verimliliğin artmasına yardımcı oluyor.

İkinci Makine Çağı olarak adlandıran Erik Brynjolfsson ve Andrew McAfee yapay zekayı, talimatlar yazarak bilgisayarlara tam olarak açıklayamayacağımız bilgileri, bilgisayarların örnekleri inceleyerek algılama yeteneği olarak tanımlıyor.

• Görevleri yerine getirmek için insan zekasını taklit eden ve topladıkları bilgilere göre yinelemeli olarak kendilerini iyileştirebilen sistemler veya makineler.
• Geçmiş deneyimlerin ve örnek verilerin kullanılarak bir performans kriterinin geliştirilmesi için bilgisayarların programlanması, deneyim ile performansın sürekli geliştirilmesi.
• Bir sistemin harici verileri doğru yorumlayabilme, bu verilerden öğrenebilme ve öğrendiklerini belirli hedef ve görevleri gerçekleştirmek için kullanma yeteneği.

Araştırma sonuçlarına göre işletmeler yapay zekâ uygulamalarını en çok veri güvenliğini sağlamak amacıyla bilgi-işlem birimlerine yönelik güvenlik ihlallerini tespit etmek için kullanıyor. Bu faaliyeti, çalışanların teknik problemlerine destek olmak, üretimi otomasyon sistemleri ile daha etkin hâle getirmek, müşterilerin gelecekte satın alacakları ürünleri tahmin etmeye çalışmak ve finansal faaliyetler takip ediyor.

İşletmelerin değişime uyum sağlamak için atması gereken adımları ise şöyle sıralayabiliriz:

• Öncelikle maliyetlerde ve gelirlerde en çok etki yaratacak faaliyetlere ilişkin olmak üzere temel görevi işletmenin analiz kapasitesini dikkate alarak analiz edilecek doğru miktarda veriyi temin etmek, analize hazırlamak, farklı veri türlerini bir araya getirmek, verilerin güvenliğini sağlamak olan sürdürülebilir ve sistematik bir veri sistemi oluşturmak.
• Verilerden, işletmenin gelecekteki kararlarına rehberlik edecek ürünlere, pazara, teknolojilere ilişkin varsayımları üretecek algoritmaları oluşturmak.
• Algoritmaların üreteceği bilgileri ve kararları test edip amaçlanan etkiye sahip olup olmadığını kontrol etmek. İşletme içi ve dışındaki kullanıcıların yararlanması için sistemi onların kullanımına sunacak altyapıyı hazırlamak.

Algoritma, belirli işlem adımlarını takip ederek verilerden amaçlarımız doğrultusunda anlamlı bilgiler elde etmemize yardımcı olan bilgisayar programlarıdır.

İşletmelerde yapay zekâ uygulamalarının kullanım alanları;

• Güvenlik ihlallerini tespit etmek ve önlemek
• Çalışanların teknik sorunlarını çözmek
• Üretim yönetimi faaliyetlerini otomasyon ile azaltmak
• Müşterilerin gelecekteki taleplerini tahmin etmek
• Finansal ticaret

Yapay zekâ uygulamalarının başarı şansını artırmak için örgüt kültüründe gerçekleştirilmesi gereken değişimler şu şekilde sıralanmaktadır:

•     Yapay zekâ uygulamaları işletme içerisinde farklı beceri ve bakış açılarına sahip tüm düzeylerden çalışanların katkıları ile geliştirilmeli, uygulamaları geliştiren ekip tasarım sürecine uygulamayı kullanacak olan çalışanları da dahil etmelidir.
•     Üst düzey yöneticilerin yalnızca deneyimlerine dayanarak karar aldıkları geleneksel karar süreçlerinden çok , tüm hiyerarşik düzeylerde yer alan yöneticilerin katkılarıyla verilere ve algoritmalara dayanan karar süreçleri oluşturulmalıdır.
•     Tüm değişim süreçleri gibi yapay zekâ uygulamaları da işletme içerisinde direnç ile karşılaşabilir. İşletme yöneticileri direnç nedenlerini anlamalı, değişim sürecine liderlik etmeli, süreci yakından takip etmelidir. Uygulamaların kullanılmaya başlanmasıyla kısa vadede büyük başarılar beklenmemeli, uygulamanın kazanılan deneyimler ile sürekli geliştirilebileceğinin farkında olunmalıdır.

Artırılmış gerçeklik uygulamaları, dijital verileri akıllı gözlükler, tabletler vb. araçlar ile gerçek dünyaya yerleştirilmiş görüntü ve animasyonlara dönüştürür.

Artırılmış gerçeklik uygulamaları ile verileri gerçek çevre ve objeler üzerinde görebilir, böylece bilgilere daha kolay ulaşabilir ve faaliyetlerimizi daha çabuk yerine getirebiliriz.

Artırılmış gerçeklik uygulamalarının çeşitli işletme faaliyetlerini nasıl dönüştürebileceğini şöyle sıralayabiliriz:

• Üretim: Her makine ve sürece ilişkin çalışanlara anlık veriler sağlayabilir, arızalar gerçekleşmeden önleyici bakım hizmetlerini geliştirebilir. Karmaşık ürünlerin üretiminde gerçekleştirilen çeşitli parçaların insan emeği ile birleştirilmesi sürecinde çalışanlara yardımcı olabilir.
• Çalışanların Eğitimi: Artırılmış gerçeklik uygulamaları, yazılı ve görsel talimatların yerine geçebilir, çalışanlara gerçek zamanlı ve adım adım görsel destek sağlayabilir.
• Ürün Tasarımı: Tasarımcıların, ürünleri herhangi bir model ya da örnek üretilmeden 3 boyutlu bir şekilde gerçek boyutları ile görmesini sağlayabilir.
• Lojistik: Depolarda ürünlerin bulunması, bir sonraki ürüne en uygun rotanın çizilmesi ve konteynerler gibi yükleme alanlarının verimli kullanılmasını sağlayabilir.
• Satış: Mobilya, yer ve duvar karoları vb. ürünlerin satışında müşterilerin ürünleri satın almadan evlerinde simülasyon olarak görmelerini sağlayabilir.

Endüstri 4.0 kavramı ilk olarak 2011 yılında Almanya’da gerçekleştirilen bir sanayi fuarında gündeme geldi.

Dördüncü endüstri devrimi ya da bir başka deyişle Endüstri 4.0 dijital, fiziksel ve biyolojik dünyaları birbirine bağlayan çok sayıda teknolojiyi ifade eden bir kavram olarak tanımlanabilir.

• Bilişim, iletişim, internet, otomasyon, veri toplama ve yayma teknolojilerinin yeni üretim olanakları ile entegrasyonu
• Birbiriyle bağlantı ve iletişim kurabilen veri paylaşabilen makinelerin üretim sürecini denetleyerek üretim süreçlerine ilişkin karar alabildiği üretim sistemi
• Endüstride üretim, tasarım ve idari süreçlerin; yazılımlar, makineler, robotlar ve insanmakine entegrasyonuyla sağlanması

Akıllı fabrikaları diğer fabrikalardan farklı kılan unsurlar;

• Makineler, araçlar, sensörler ve insanlar arasında gerçek zamanlı iletişim kurabilmesi,
• Fiziksel dünyanın sanal bir kopyasını sensörler ile çıkararak elde ettiği bilgileri sınıflandırabilmesi,
• Karar verme, problem çözme ve tehlikeli işlerde insanlara destek olabilmesi,
• Siber fiziksel sistemler ile otonom kararlar alabilmesidir.

Endüstri 4.0 teknolojilerinin endüstride yaratacağı etkiler;

• Üretim sürecinde farklı iş adımlarını birbirine bağlayarak müşteri isteklerine yönelik olarak kişiselleştirilmiş ürünlerin üretimini daha hızlı ve düşük maliyetlerle gerçekleştirebilmek. Üretim sürecinin esnekliğini artırmak.
• Üretim sürecinde daha fazla otomasyon sağlayarak insan hatalarını minimuma indirerek, kaliteyi artırmak.
• Otomasyon sayesinde tasarruf edilen insan emeğini daha yaratıcı alanlarda değerlendirebilmek.
• Doğal kaynakları ve üretim kapasitesinin daha verimli kullanmak.