İŞL207U-DÖNEMSONU İŞLEMLERİ
Ünite 7: Gelir ve Giderlere İlişkin Dönemsonu İşlemleri
Giriş
İşletmelerin faaliyetleri, dönemsellik kavramı gereğince belirli dönemlere ayrılarak değerlendirilir. Dönemsonunda maliyet hesaplarında izlenen giderlerin gelir tablosu hesaplarına aktarılması, döneme ait gelir ve giderler kontrol edildikten sonra bütün gelir ve gider hesaplarının Dönem Kârı veya Zararı hesabına aktarılarak dönem muhasebe kârı veya zararının bulunması gerekir. Bulunan kâr üzerinden döneme ait vergiler hesaplandıktan sonra dönem net kârı veya zararı hesaplanır. Bulunan kâr veya zarar bilanço hesaplarına aktarılarak gelir tablosu hesapları kapatılır ve bilanço hesaplarının kalanları da yeni yıla aktarılır.
Dönemsonu İşlemleri Kapsamında Maliyet, Gider ve Gelir Hesapları
Gelir Hesapları
Bilanço yaklaşımına göre gelir; hesap dönemi boyunca, sermayedarların katkılarıyla ilgili olanlar dışındaki nakit girişleri veya varlıklardaki artışlar veya borçlardaki azalışlar ile özkaynaklarda artışa neden olan ekonomik faydalardaki artışlardır.
Hasılat, işletmenin özkaynaklarında artışa neden olan, sermaye artışı dışında işletmenin bir muhasebe dönemi içerisindeki olağan faaliyetleri sonucunda elde edilen ekonomik yararların brüt tutarıdır. Bu ekonomik yarar akışının hasılat sayılması için işletmenin bu faaliyetleri kendi adına yapmış olması gerekmektedir. Hasılat işletmenin dönem içindeki olağan faaliyetlerinden elde edilen brüt ekonomik fayda tutarıdır.
Hasılat işletmenin esas faaliyet sonucu elde edilen gelirleri, ticari mal satışı, mamul satışı, diğer stok kalemleri satışı ve hizmet satışını içermektedir.
Gelirin doğuşu ile ilgili temel ilke tahakkuk ilkesidir. Finansal tablolar tahakkuk esasına göre hazırlanır. Bir gelir ve gider hangi dönemde gerçekleşmişse, tahsil ve ödeme dönemlerine bakılmaksızın o dönemle ilişkilendirilir.
Gelir tablosunda yer alan hasılat hesapları aşağıdaki gibidir:
60. Brüt Satışlar 600. Yurt İçi Satışlar 601. Yurt Dışı Satışlar 602. Diğer Gelirler 64. Diğer Faaliyetlerden Olağan Gelir ve Kârlar 640. İştiraklerden Temettü Gelirleri 641. Bağlı Ortaklıklardan Temettü Gelirleri 642. Faiz Gelirleri 643. Komisyon Gelirleri 644. Konusu Kalmayan Karşılıklar 645. Menkul Kıymet Satış Kârları 646. Kambiyo Kârları 647. Reeskont Faiz Gelirleri 648. Enflasyon Düzeltme Kârları 649. Diğer Olağan Gelir ve Kârlar
67. Olağan Dışı Gelir ve Kârlar 671. Önceki Dönem Gelir ve Kârları 679. Diğer Olağan Dışı Gelir ve Kârlar
İşletmenin gelirleri, ana faaliyet konusunu oluşturan işlemlerden ve ana faaliyet konusu dışındaki işlemlerden kaynaklanmaktadır.
Gider ve Maliyet Hesapları
İşletmeler dönem içinde oluşan maliyetlerini 7/A veya 7/B seçeneğine göre takip etmektedir. 7/A seçeneğinde dönem içinde maliyetler işletmenin üretim, araştırma geliştirme, pazarlama, yönetim ve finansman fonksiyonlarına göre ayrı ayrı takip edilirken, 7/B seçeneğinde ise maliyetler dönem içinde gider çeşitlerine göre takip edilmektedir ve dönem sonunda yine 7/A seçeneğinde olduğu gibi işletmenin fonksiyonlarına çevrilerek gelir tablosu ve bilanço hesaplarına yansıtılmaktadır. İşletmeler isterlerse her iki seçenekte de ay sonlarında oluşan maliyetlerini gelir tablosu ve bilanço hesaplarına yansıtabilirler.
7/A Seçeneğinde Maliyetlerin Takibi: 7/A Seçeneğinde mamul üretimi ve hizmet üretiminin yanında ticaret işletmeleri için kullanılacak hesaplar yer almaktadır.
Maliyet muhasebesinin genel muhasebeden bağımsız çalışması durumunda 70 Maliyet Muhasebesi Bağlantı Hesapları kullanılabilir.
7/A seçeneğinde direkt ilk madde ve malzeme giderleri, direkt işçilik giderleri, genel üretim giderleri, hizmet üretim maliyeti, araştırma geliştirme giderleri, pazarlama satış ve dağıtım giderleri, genel yönetim giderleri ve finansman giderleri alt grupları yer alır. 7/A seçeneğinde maliyet hesapları, bu hesapların gelir tablosu ve bilançoya aktarılması için kullanılan yansıtma hesapları ve fark hesapları yer alır.
7/A seçeneğinde maliyetler fonksiyon esasına göre izlenir.
7/A seçeneğinde maliyetler oluştuklarında işletmenin fonksiyonlarına göre ayrılarak gider hesaplarına kaydedilirler.
Dönemsonunda yansıtma hesabı ile maliyet hesapları karşılıklı olarak kapatılırlar.
7/B Seçeneğinde Maliyetlerin Takibi: 7/B seçeneğinde dönem içinde oluşan maliyetler çeşit esasına göre gider hesaplarına kaydedilirler ve dönem sonlarında işletmenin fonksiyonlarına göre ayrıştırıldıktan sonra, yönetim, pazarlama, finansman giderleri olarak gelir tablosuna aktarılırlar.
7/B seçeneğinde maliyetler çeşit esasına göre izlenmektedir.
Dönemsonunda giderlerin işletmenin fonksiyonlarına göre dağılımı şu şekildedir:
• %10 araştırma geliştirme • %40 pazarlama satış • %50 genel yönetim
Finansman giderlerinin ise tamamı kısa vadeli borçlanma gideridir.
Dönemsonunda yansıtma hesabı ile maliyet hesapları tutar ilgili gelir hesabına borç yazılarak ait olduğu karşılıklı olarak kapatılırlar. dönemin sonuçlarına devri sağlanır.
Gelir ve Giderlerin Dönem Bakımından Kontrolü Gerçekleşen Gelirlerin Belirlenmesi: İşletme dönemsellik Dönemsellik kavramı, işletmelerin sınırsız sayılan yaşam kavramı gereğince içinde bulunulan döneme ait olan faiz süresinin belli dönemlere bölünmesi ve her dönemin geliri, kira geliri gibi tahsil etmediği ancak ileride tahsil faaliyet sonuçlarının diğer dönemlerden ayrı olarak edeceği gelirleri tespit ederek içinde bulunulan dönemin saptanmasını ifade eder. gelir tablosuna dahil eder. Ancak, tahakkuk esası gereğince gerçekleşmiş (hak edilmiş) gelirlerin, tahsil Bu kavrama göre faaliyet sonuçları ilgili olduğu dönemde edilmemiş de olsalar, dönemin kayıtlarında yer almaları değerlendirilir. Gelir ve giderlerin tahakkuk esasına göre gerekir. Bu kayıt yapılmadığı takdirde dönemin gelirleri muhasebeleştirilmesi; hasılat, gelir ve kârların aynı olduğundan az görüneceğinden, dönemin kârı da döneme ait maliyet, gider ve zararlarla karşılaştırılması bu olduğundan az olarak hesaplanacaktır. kavramın gereğidir. Dönemsellik kavramı gereğince aşağıdaki konular yapılır: Giderlerin Dönem Bakımından Kontrolü
Gider hesapları da aynı gelir hesaplarında olduğu gibi ait • İşletmelerin sınırsız faaliyet süreleri belli oldukları dönemin 690 Dönem Kârı veya Zararı Hesabına dönemlere bölünür. devredilerek kapatılırlar. Ancak bunun için dönemsellik • Her dönemin faaliyet sonuçları diğer kavramı gereği öncelikle ertesi döneme ait olan dönemlerden bağımsız olarak tespit edilir. kısımlarının ayıklanarak sadece içinde bulunulan döneme • Gelir ve giderler tahakkuk esasına göre ait giderlerin saptanması gereklidir. muhasebeleştirilir. • Hasılat gelir ve kârlar aynı döneme ait maliyet, Mal Hareketlerinden Doğan Giderlerin Belirlenmesi: gider ve zararlarla karşılaştırılır. İşletmeler dönem sonunda stok hareketlerinden doğan kaybolma, fire vb. kontrolleri yapar. Ayrıca aralıklı Gelirlerin Dönem Bakımından Kontrolü envanter yöntemine göre stokları takip ediyorsa, dönem
Gelir hesapları ait oldukları dönemin 690 Dönem Kârı sonunda ticaret işletmelerinde satılan ticari malın maliyeti; veya Zararı Hesabına devredilerek kapatılırlar. Ancak üretim işletmesinde ise satılan mamul maliyetinin bunun için dönemsellik kavramı gereği öncelikle ertesi bulunarak gelir tablosu hesaplarına aktarılması gerekir.
döneme ait olan kısımlarının ayıklanarak sadece içinde Satışların maliyeti = Ticari Mal hesabının borç kalanı – bulunulan döneme ait gelirlerin saptanması gereklidir. Dönemsonu mal mevcudu
Gelecek Döneme Ait Gelirlerin Belirlenmesi: Gelir Gelecek Döneme Ait Giderlerin Kontrolü: Faaliyet hesapları ait oldukları dönemin 690 Dönem Kârı veya sonucu kâr ya da zararın tespitinde sadece dönemin Zararı Hesabına devredilerek kapatılırlar. Bu nedenle gelirini elde etmek amacıyla yapılan giderler Dönem Kârı öncelikle o döneme ait gelirler saptanır ve kaydedilmiş veya Zararı hesabına devredilmektedir. İşletmeler gelirlerin tümünün döneme ait olup olmadığı araştırılır. dönemsellik kavramı gereğince dönemi aşan yani gelecek Yani, işletme dönemsellik kavramı gereğince bu dönemi ait bu dönem ödenen veya belgesi verilen giderleri dönemlere gelir yazmayarak kendi dönemine ertelemiş kontrol eder. Dönem giderleri içinde gelecek dönemleri olduğu gelirleri kontrol eder ve bu döneme ait olmayan ilgilendiren giderler varsa, bunları gider hesaplarından gelirleri dönem gelir tablosu hesaplarından çıkarır. çıkararak bilanço hesaplarına aktarır.
VUK’un 287. maddesinde “Gelecek hesap dönemlerine ait Gelecek Aylara Ait Giderler bir bilanço hesabıdır. Bu olarak peşin tahsil olunan hasılat ile cari hesap dönemine nedenle verdiği kalan kadar bilançonun aktifinde yer ait olup henüz ödenmemiş olan giderler mukayyet alacaktır. değerleri üzerinden pasifleştirilmek suretiyle değerlenir” denmektedir. Bu durumda gelir hesaplarına kaydedilen Önceki Dönemlerden Gelen Giderlerin Kontrolü: tutarlar içinde gelecek döneme ait olanlar tespit edilirse, Belirtildiği gibi Gelecek Aylara Ait Giderler Hesabı bir bu tutarlar gelir hesaplarından çıkarılarak pasif karakterli bilanço hesabıdır. İşletmeler bazı durumlarda henüz gidere bir bilanço hesabının alacağına kaydedilir. dönüşmeyen unsurları önce bu hesaba borç kaydedebilirler. Geçici bir hesap olan Gelecek Aylara Ait Giderler Önceki Dönemlerden Gelen ve Döneme İsabet Eden Hesabı’na kaydedilen unsurlar dönem sonunda kontrol Gelirlerin Belirlenmesi: Daha önce belirtildiği gibi 380. edilerek, içinde bulunulan dönemde tüketilmiş tutarı tespit Gelecek Aylara Ait Gelirler Hesabı pasif karakterli bir edilir. Tespit edilen bu tutar; ilgili gider hesabına borç, bilanço hesabıdır. İşletmeler bazen henüz gelir olarak Gelecek Aylara Ait Giderler hesabına alacak yazılarak ait gerçekleşmemiş tahsillerin tümünü önce bu hesaba olduğu dönemin sonuçlarına devri sağlanır. kaydedebilirler. Bu hesaba kaydedilen tutarlar dönem sonunda kontrol edilerek içinde bulunulan dönemde gelir Gerçekleşen Giderlerin Tespiti: Dönemsonunda döneme olarak gerçekleşmiş kısmı tespit edilir. Tespit edilen bu ait olup henüz ödenmeyen, elektrik, su, telefon vb. giderlerin tahakkuk ettirilmesi gerekmektedir.
Gider tahakkukları bir bilanço hesabıdır.
Dönem Kârı veya Zararının Bulunması
Dönemsonunda dönem kârı veya zararını bulmak için gelir tablosunda yer alan bütün hesaplar 690 Dönem Kârı veya Zararı hesabına devredilerek kapatılır. Dönemin geliri ile gideri karşılaştırılır. Eğer gelirler giderleri aşıyorsa kâr; giderler gelirleri aşıyorsa zarar vardır.
Vergiye tabi olmayan gelirler de dahil olmak üzere tüm gelirler Dönem Kârı veya Zararı hesabına devredilirler.
Vergiye Tabi Kârın Bulunması ve Muhasebeleştirilmesi
Vergiye tabi kâr (mali zarar); vergi yasaları tarafından konulan kurallara göre bir hesap dönemi için tespit edilen ve üzerinden vergi ödenen (vergi geri kazanımı sağlayan) kârı (zararı) ifade eder.
Vergiye tabi kârı bulabilmek için hareket noktası Muhasebe Kârıdır. Yani muhasebede bulunan kâr Muhasebe Kârıdır. Muhasebe Kârı bulmadan vergiye tabi kâr bulunmaz.
İşletmeler Gelir Vergisine veya Kurumlar Vergisine tabi olarak dönem kârı üzerinden vergi öderler. Kurumlar Vergisine tabi işletmelerin vergiye tabi kârı bulurken kanunlarda yer alan hükümlere göre birtakım ilaveler ve indirimlerin yapması gerekmektedir. Buna göre Kurumlar Vergisi Kanunu’nda sıralanmış olan bazı gelirler istisna olarak kabul edilmiştir ve vergiden muaf gelir olarak adlandırılmıştır. Bu durumda söz konusu istisnalar ve kurumlar vergisinden indirilebilecek giderler muhasebe kârından düşülecek, kanunen kabul edilmeyen giderler ilave edilecektir.
Kurumlar Vergisinden İstisnalar-Vergiden Muaf Gelirler
Kurumlar Vergisi Kanunu işletmelere bazı istisnalar tanımıştır. Burada istisna ile ifade edilmek istenen şey, vergi kanunlarına göre vergilendirilmesi gereken konuların kanunla vergi dışı bırakılmasıdır. Kurumlar Vergisi Kanunu’nun 8. maddesinde muhasebe kârından düşülecek istisnalar ders kitabınızın 200-201. sayfalarında sıralanmıştır.
Kurumlar Vergisinden İndirilecek Giderler
Kurumlar Vergisi Kanunu’nun 14. Maddesinde, kurum kazancının tespitinde, işletmelerin ders kitabınızın 201. sayfasında belirtilen giderleri hasılattan indirebilecekleri açıklanmıştır.
Kurumlar Vergisine Kanunu’na Tabi İşletmelerde Gider Kabul Edilmeyen İndirimler
Kurum kazancının tespitinde ders kitabınızın 201. sayfasında belirtilen indirimlerin yapılması kabul edilmez. (KVK 15. Md.) Bu giderler dönem içinde kayıtlarda gider olarak yazıldığı için vergiye tabi kâr bulunurken muhasebe kârına eklenmesi gerekmektedir.
Zarar Mahsubu
Kurumların ticari faaliyetlerden doğan zararlar, sonraki dönemlerde doğan kazançlarından indirilebilirler.
Kurumlar vergisi beyannamesinde, her yıla ilişkin tutarlar ayrı ayrı gösterilmek ve 5 yıldan fazla nakledilmemek şartıyla geçmiş yılların beyannamelerinde yer alan zararlar kurum kazancından indirilebilecektir.
Mükelleflerce bir hesap dönemi içerisinde oluşan zararın, müteakip 5 hesap döneminde oluşacak kârlarla mahsup edilememesi hâlinde mahsup imkânı ortadan kalkmaktadır.
Kurumların yurt dışı faaliyetlerinden zarar doğması hâlinde, belirli koşullar dahilinde yurt dışı zararların kurum kazancından indirilebilmesi mümkün bulunmaktadır.
Gelir Vergisi Kanunu’na Göre İndirilecek Giderler
Safi kurum kazancının tespitinde, Gelir Vergisi Kanunu’nda sayılan; ders kitabınızın 202-203. sayfalarında belirtilen giderlerin indirilmesi kabul edilir.
Gelir Vergisi Kanunu’na Tabi İşletmelerde Gider Kabul Edilmeyen Ödemeler
Gelir Vergisi Kanunu’nun 41. maddesine göre; ders kitabınızın 203. sayfasında belirtilen yazılı ödemelerin gider olarak indirilmesi kabul olunmaz; bu giderler dönem içinde kayıtlarda gider olarak yazıldığı için vergiye tabi kâr bulunurken muhasebe kârına eklenmesi gerekmektedir.
Vergi Oranları
Kurumlar vergisi oranı şirketler için %22’dir. Gelir vergisine tabi işletmeler ise; gelir vergisine tabi gelirlerin vergilendirilmesinde esas alınan tarife her yıl yenilenmektedir.
Vergi Hesabı
Vergi gideri (vergi geliri) dönem kârının veya zararının belirlenmesinde dönem vergisi ve ertelenmiş vergi açısından dikkate alınan toplam tutarı ifade eder. Dönem vergisi ise vergiye tabi kâr (mali zarar) açısından o döneme ait ödenecek gelir veya kurumlar vergisini ifade eder.
Vergi; vergiye tabi kâr üzerinden hesaplanır. Muhasebe kârı üzerinden hesaplanmaz.
Kâra İlişkin Dönemsonu Muhasebe Kayıtları
Dönemsonunda bütün gelir ve gider hesapları 690 Dönem Kârı veya Zararı hesabına devredilir. Bu hesabın alacak kalanı dönem muhasebe kârıdır. Bu kâr vergi öncesi kârdır. Bu kâr üzerinden Kurumlar (Gelir) Vergisi hesaplanır. Dönem kârından hesaplanan Kurumlar (Gelir) vergisi indirildikten sonra dönem net kârına ulaşılır. Hesaplanan kurumlar vergisi 691 Dönem Kârı Vergi ve Diğer Yasal Yükümlülükler Karşılığı hesabının borcuna ve karşı hesap olarak da bir bilanço hesabı olan 370 Dönem Kârı Vergi ve Diğer Yasal Yükümlülükler Karşılığı hesabının alacağına
yazılır. Önceki dönemde 590 Dönem Net Kâr hesabında yer alan kâr, izleyen yılda 570- Geçmiş Yıllar Kârları Hesabına devredilir.
Kesin Mizanın Düzenlenmesi
İşletmeler belirli dönemler hâlinde aylık, 3’er aylık ve yıllık dönemler hâlinde büyük defter hesaplarındaki hareketleri toplu olarak görmek amacıyla bir çizelge düzenlerler ve düzenlenen bu belgeye mizan denir.
Ana hesapların yani büyük defterlerin mizanına büyük defter mizanı denirken, yardımcı hesapların dökümünün alınmasına yardımcı hesap mizanı denir. İşletmeler isterlerse ana hesapların ve yardımcı hesapların mizanını ayrıntılı olarak alabilirler, bu mizana da ayrıntılı mizan denir.
Dönembaşından düzenlendiği tarihe kadar olan mizana genel mizan denirken, dönem sonunda envanter işlemleri öncesi alınan mizana genel geçici mizan denir. İşletme ocak ayı genel mizanı, haziran ayı genel mizanı gibi dilediği tarihlerde genel mizan alabilir.
Dönemsonunda envanter işlemleri sonrası, bilanço düzenlemeden önce alınan mizana ise kesin mizan denir. Kesin mizan çıkarıldığında işletmenin kayıtları bitmiştir ve bu mizandan bilanço düzenlenir.